Skip to main content

Full text of "Annales academici"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



^ ^o<^ ISO^S/^^oO (lesi' r^J 




r 



\ 



■r 



ANNALES 



A C A D E M I G L^ 



CI3IDCCCLVII-CI0IDCCCLVIII. 



LUGDUNI-BATAVORUM, 



£X TYFOGBAPHKO 

J. C. DRABBE. 



FBOSTAT AFnD 

£. J. BRILL. 



1861. 



A 

LS 






AlARVARD^ 
UNIVERSKTYl 
LIBRARY 



A 



Quae hoe annalium valumne conHnentur, haee suni: 

AGADEHU LUGDUNO-BATAVA. 

Nmma Pro/esiorum^ eaeL « r • ' ••.••«••• 3. 

OraUo BeeL MagtL • • • • • 5. 

Aeta et gesta in Senaiu 31. 

ludieia ordinum 34. 

InwijdingBrede van den Hoogleeraar Dr. W. F. R. SDAinoiJi 41. 

Serie9 Leetianwn 73. 

Numerw Siudioeorum • » • • 82. 

Doetoree creaii 83. 

AGADEHIA RHENO-TRAIECTINA. 

Nawina ProfeeiCTum^ eaet 95. 

Oratio Beet. Magn 97. 

Aeta in Senata • ;•••.• 125. 

Seriei Leetionum 127. 

Numerua Studioeorum 135. 

Doetore» ereati 136. 



ACADEMIA GR01fI!fGANA. 

A Mwina Pro/mnrum *•«••««•« 143. 

Ovaiio Haoi. Magn. • • • • • 145. 

(huUo inaugtiraUi Pro/aiorU B* 1« Gaataiia 165. 

Ifm^dingmdi voin (Un I/oogUiraar M^ 0« TAtr Rns 185. 

IhHto Afctiofium 221. 

AWiffiM StwUotortm 226. 

l>octor4i criati , 227. 

ATHENAEUM AMSTELODAHEIfSE. 

Nomina Pro/iaorum ••••••• • 233. 

Acta H gata tn ConvimUnUp eoH 234. 

SirUi UcdmAm ••..•••..•••... 235. 

Numirui Studioiwum ••••••• \ 242. 

ATHENAEUM DAVENTRIENSE. 

Nomxna Pro/inorwfn • • • 245. 

Oratio inixuguralii Pro/morii I. !• Hbtzla& 247. 

Ordo Uotionum 265. 



ACADEMIA 



LU6DUN0-BATAVA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM, 

aui 
INDB A D. IX FEBB. CIOIOCCCLTn AD D. Vm PEBB. CIOIOCCCLVm 

IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DOCENDI MUNU8 0BIKKX7NT. 



RECTOR HA6NIFICUS 

FREDERICUS KAISER. 

SENATUS AGADEHIGI AGTUARIUS 

ABRAHAMUS KUENEN. 



IN FACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

F. KAISEB. 

L VAN DEE HOEVEN. 

A. H. VAN DEB BOON ICBSCH. 

G. L VEBDAM. 

0. H. DE VBIESE. 
P. L. BIKB. 

F. W. B. SDBINGAB, Frof. extr8ord.> qui die 14 Nov. 1857 
munus auspicatos est. 

IN FACULTATE PHILOSOPfflAE THEORETICAE 
ET MTERARUM HUMANIORUM. 

1. BAKE, rude donatus die 1 Octobr. 1867. 

I. M. SCHEANT, Prof. emeritus. j 

A. BUTGEBS. 

T. G. L lUINBOLL. 
L H. STUFFKEN. 
C. G. COBET. 

B. P. A. DOZT, primum Prof. extraord. deinde ord. 
M. D£ VBIES. 

1* 



IN FACTJLTATE MBDICA. 

C PBUT8 YAN DBB HOBVBN. 

n C B. SOBINQAB. 

Tf* q' kMEGBB. . „^ «-of extraord. deinde ord. 

jj G.TYDBMAN.q«a»*'>^*®**^ 
C. I. VAN ASSBN. 
H. COCK. 
I. DB WAL. 

a viasEEiNG. 

W A. VAN HBNGBL. qt^i^tum aeu» 

N^CKIST, 
I. H. 8CHOM3IN. 
^. KUENBN. 
I. L PBINS. 

X. BOSSCHA X.-. ^^^.^bBcmtor. 



FREDERICI KAISER 

ENAEMTIO 
FATORUM ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE, 

MDE A DU IX FIDI. C13I3CCCIT1I USQUK AD DIIl TIII Flll. CI3I3CCCLTUI, 

HABITA DIE ym H. FEBRUARII CI3DCCCLYIII, 
QUVM MAQISTBATUM ACADSMICUM 80LBMMI BITU DltPONEBET. 



ACADEMIAE LUGDUNO.BATAVAE CURATOBES, PEOFESSOKES, 
CTVES, ET VOS OMNES QUOTQtJOT AD 80LEMNIA HAEC 
CELEBRANDA CONVENISTIS, AUDITORES HUMANISSIMI. 



Leges et maiorum instituta Academiae Rectorem Magnificum iu- 
bent, magistratu Academico abiturum, publice enarrare quaecumqile» 
aut laeta aut tristia» Academiae eo anno acciderint» quo Rectoris munere 
functus est, praemissa, si videatur, oratione de argumento aliquo» discipli- 
nae quam profitetur partem quandam illustrante. Etsi penitus persenti- 
scam quam multa mihi desint, quae ab oratore postulantur, dicendi officium 
deserere iion potui, sed nullum disciplinae meae locum, solemni hoc die, 
dicendo explicandum esse iudicavi. Multa quae scripsi et edidi satis de- 
monstrant, numquam locum mihi defuisse et tempus cunctis apenundi, 
quid meimi esset de rebus astronomicis iudicium: neque in posterum ea 
defutura credo. Difficillimum nuhi semper visum est, subtiliter excogitata 
disciplinae cuiusdam inventa, iucunde et perspicue coram ingenti audito- 
rum corona» dicendo explicare» in aliis doctrinis suo iure regnantium. 
Quod ego nunc suscipere si vellem, huius diei solemnitate abuterer» prae- 
cipue in disciplina» quae rectius vemaculo sermone illustretur. — Accedit 
alia causa» cur in fatis Academiae enarrandis potius acquiescam. Annus 
proxime praeterlapsus multa tulit Academiae Lugduno-Batavae memoratu 
digna, de quibus si, oratione praemissa, pauUo accuratius, ut par est, 
agerem^ vehementer auditorum patientia essem abusurus. Vobis igitur, 
Auditores Humanissimi, me haud ingratum facturum esse confido» si, ex- 
positione * de capitibus selectis disciplinae meae in aliud tempus aliumve 



8 F. KAISER 

locum reiecta, nunc Academiae fatis enarrandis dicendi munere defungar. 
Quod pro viribus facturo vestra mihi opus erit benevolentia et indulgentia, 
quas modeste invoco» sperans fore ut hic ipse dies novus sit testis auxilii 
et benignitatis, quam per illud tempus, quod magistratum academicum 
gessi, ab omnibus expertum me esse summopere gaudeo. 



Quod in hac vita cuivis rei publicae, singulis institutis et hominibus, 
per longius quoddam temporis spatium accidere solet» ut variam experian- 
tur fortunam, ut grata laetitiae sint et tnstia dolorem adferant, hoc idem 
Academiae Lugduno-Batavae per annum proxime praeterlapsum oontigit: 
quae scilicet fortunam nacta est satis prosperam^ nec tamen nuUis tristi- 
tiae nubibus obsitam. Grato tamen animo profiteri licet» bona, Academiae 
nostrae quae contigerint, minus laeta longe superare. 

Beneficium illud , quod prae ceteris memorandum est , non tantum Aca- 
demiae Lugduno-Batavae , sed patriae universae» fausta tulisse laetor! 
Sospitem dico Regem Augustissimum et Regiam gentem! Multa sunt 
quae cunctos patriae carissimae cives Regis faciant amantissimos. Nobis 
vero, quibus in celeberrima Academia Lugduno-Batava, ab illustrissimo 
Regis proavo condita, vitam vivere licet, multis nominibus Rex Augu- 
stissimus carissimus est, qui nostram Academiam perpetuo egregia benevo- 
lentia et praesidio omat et amore prosequitur. Augustissimo Regi palam 
significare placuit» quanti fiEu^iat Academiam Lugduno-Batavam , quum ante 
diem quintum Idus Apriles anni praecedentis Regis filius natu maxi- 
mus, Princeps Arausiacus, Bcclesiae Reformatae fidem esset confessurus. 
Solemnis et sanctus hic actus celebrabatur in domo Regia, Hagae Comi- 
txun, coram Rege et Regina, Augustissimis testibus Principibus gentds 
Regiae, praesentibus Aulae Regiae satellitibus nobilioribus. Paucissimi, 
qui aulicorum ofiicio non fungerentur, ad solemnem hunc actum frequen- 
tandum vocabantur: in iis praecipue qui Principem Arausiacum docuerant 
aut docebant Placuerat Regi Augustissimo ut Praeses Curatorum, Vir 
Illustrissimus, et Rector Magnificus Academiae Lugduno-Batavae adessent. 
Honorifica haec Regis voluntas et me testem fecit gravissimi et sanctis- 



R A T I 0. 9 

\ 

simi actus, qui conctos movebat» quum Princeps Arausiacus, sacra scrip- 
tura nitens» se suamque vitam Divino cultui sacraret. lure gloriatur 
Academia Lugduno-Batava, honorifice ad hunc actum vocata. Pluris vero 
haec honoris significatio facienda est, quod Rex Augustissimus Principem 
Arausiacum civibus Academiae Lugduno-Batavae adscribendum esse iam 
antea censuerat. A Principe tot ingenii dotibus omato, moribus sanctis- 
simis conspicuo, modestiae laude florenti, bona quaevis Academiae sperare 
licet. Et iuvenis Regii vita, inter musas Leidenses, illud efficiet, ut 
arctius vinculum contrahatur, quo Gens Arausiaca et Academia Lugduno- 
Batava continentur: quod quam firmum sit, ante aliquot annos, diserta 
oratione explicuit unus e Professoribus , de hac Academia optime meritus. 
Utinam alma haec musarum sedes perpetuo eodem gentis Arausiacae prae- 
sidio gaudeat et vicissim amorem illius gentis Regiae alat et confirmet, 
bonarum artium studiosos monendo et docendo» quid patria nostra illustri 
huic genti debeat. 

Inter ea quae, per annum proximum» fausta Academiae Lugduno- 
Batavae habenda sunt, imprimis hoc ponendum esse iudicamus , Amplissimos 
Academiae Curatores , et Virum Nobilissimum , quem sibi Traiectina Academia 
vindicavit, vivere et laeta valetudine fruL Utinam liceret omnes praedi- 
care beatos , ob fortunam nullis calamitatibus adflictam , sed illud gaudium 
non concedit duplex dolor^ quem accepit Vir Ampli3simus Luzac, ex obitu 
affinis Paxjli du Rieu , antea civitatis Lugduno-Batavae Consulis et Aca- 
demiae Curatoris, quem Virum Amplissimum ex intimo pectore lugemus; 
infelicem patrem qui filium, egregium Academiae civem, brevi ante, im- 
matura morte exstinctum, plorabat. Dum Viro Amplissimo Luzac nostrum 
dolorem significamus, optamus fore, Deumque precamur, ut bona leniat 
valetudo ex duplici clade susceptum dolorem, et felix curarum successus, 
quas Patriae et Academiae impendit. Dtetamur Virum Excellentissimum 
Gevbrs van Endeoeest, multiplici et difficili Rerum Extemarum cura- 
tione non impediri, quominus egregiae animi dotes et inaudita soUertia 
Academiae nostrae fructus ferat uberrimos. Viris Amplissimis yan ber 
Heim van DuivENDTKE et Comiti van Limburo Stirum gratias agimus^ 
quod, multis vitae publicae negotiis districtij ab Academia curanda se avo- 
cari non passi sint. Nobilissimo Comiti van Limburo Stirum novum 

2 



10 F. KAISER 

praeterea gratulamur Regiae benevolentiae docamentum, equiti Leonis 
Neerlandici insignibus ornato. Utinam Virum Amplisfidmum van Ewyck 
VAN DB BiLDT Academiae nostrae Curatorem salutare liceret, qui^ cum 
alio habitatum concederet, Curatoris provincia abiit; quem virum abiisse 
omnes dolent, qui Academiae nostrae bene cupiunt Quum autem grato 
animo, quanta ei Academia nostra debeat, profitemur^ nos consolatur 
cogitatio, Virum Amplissimum van Ewtck van de Bildt, patriae et dis- 
ciplinis reservatum, alius Academiae curam gerere, quam sororis instar 
diHgimus. 

Huic iacturae, quam fecit Academia, non melius mederi potuit, quam 
eo decreto Regis Augustissimi, quo Curatoris munus tibi, Vir Amplissime 
Philipse, delatum esse cognovimus. Gratias tibi agimus quod gravissi- 
mam, a Rege tibi mandatam, Curatoris provinciam, in te recipere non 
recusasti. Laeti te Academiae Curatorem salutamus et maximi nos te fa- 
cere profitemur. Tuus enim boni et pulchri amor facit, ut Academiae in- 
signe decus et praesidium te futurum esse vere auguremur. Musarum 
sedem tibi commendare non opus est, quoniam meliorem patronum inve- 
nire non potuerat. Utinam quod in Academiae salutem suscepisti munus, 
laetitiae ac voluptati tibi sit futurum. Servet te Deus Optimus Maximus 
in salutem Patriae et Academiae, faustaque tibi cedant, quae in eius 
commodum sis facturus. 



Annus superior^ plures quam vulgo fieri solet, rerum vicissitudines attu- 
lit, viris clarissimis aut ad otium honestum, aut ad alia munera vocatis. 
At vero Dei benevolentia factum est, ut nuUius obitum lugeamus, aut 
virili flore aetatis, aut senectute iam obrepentiy doctoris academici munere 
fungentis. Unius tamen Frofessoris Academici, iam diu rude donati et 
in alia patriae regione, valetudinis causa, degentis, mortem lugemus; qui 
tum per multos annos Academiae omamento fuerat, tum in otio disciplinae 
suae prodesse non desierat. Non sine animi dolore obitum in mentem 
vobis revocare possum Viri ClariBsimi Iacobi Nieuwei^huis. Quum enimj 
ante hos triginta annos, in Academiam Lugduno-Batavam delatus essem. 



R A T I O. 11 

continuo eum amicum benignum et patemum expertus sum, qui mihi 
adolescenti familiaritate et consiliis excitarit animumque addiderit^ ut, 
quae in me bona contulerit Vir Clarissimus, nulla umquam oblivioexanimo 
sit deletura. 

Iacobus Nisuwenhuis natus est* ante diem septimum Kalendas No- 
vembres, anni miUesimi septingentesimi septuagesimi septimi. Fater, mer- 
cator Alcmariensis 9 filium Iacobum primum mercaturae destinaverat» sed 
filii literarum amore et amici cuiusdam monitis permotus consilium muta- 
vit, et filiumj puerlli admodum aetate, ita doceri et institui decrevit, ut 
aliquando in Ecclesia Lutherana Verbi Divini interpres cooptari posset. 
Fuer ab anno duodecimo usque ad aetatis annum decimum septimumj 
discipulus fuit Gymnasii Alcmariensis ; et privata institutione Ludimagistri 
GoYERT D£ BsEB^ iuitiis imbutus est disciplinarum Mathematicarum et 
Physicarum» quas quo fructu didicerit, egregiis doctrinae documentis postea 
demonstravit Gymnasio Alcmariensi cum laudis significatione relicto, ut 
solebant tunc temporis Theologi Lutherani Neerlandici^ iuvenem Theolo- 
giam docuit Statius Mullbrus Verbi Divini Minister. Postea in Acade- 
miam profectus est Tubinganam , in qua biennium ita vixit ut non tantum 
Theologiae, a,ed etiam disciplinis Mathematicis et Physicis magna industria 
et diligentia operam dederit. 

Mox in patriam redux Sacrosanctae Theologiae apud Lutheranos Can- 
didatus renunciatus, annum vix agens aetatis vigesimum secundum Zutpha- 
niam *vocabatur Verbi Divini interpres Lutheranus. Brevis in hac urbe 
commoratio testata est singularem doctnnam et sollertiam Nieuwsnhusil 
Quum enim, iuvenili hac aetate^ Theologi munere et ofiicio diligenter et 
sancte fungeretur» praeterea disciplinas Mathematicas et Fhysicas in Ludo 
Militari docuit^ quem Vobtius Praefectus militum moderabatur; edidit 
etiam Institutiones M^thematicas, quae anno millesimo octingentesimo tertio, 
duobus spissis voluminibus, prodierunt. Tribus annis post Nieuwenhusium 
vocarunt Lutherani Ultraiectini, quam conditionem accepit. Traiecti ad 
Rhenum tredecim vixit annos, in qua urbe doctrinae laudem, quam in 
rebus Theologicis ac disciplinis Mathematicis et Physicis meruerat, novis 
laudibus auxit et praeterea magis etiam Philosophiae Theoreticae operam 
dedit. Variis non tantum opusculis editis, multiplicis doctrinae specimina 

2* 



IS F. KAISER 

protulit » sed etiam Lector Fondationis Renswoadanae quam vocant in urbe 
Ultraiectina , et privatus Academiae Ultraiectinae studiosos Physicam et 
Historiam Philosopbiae gratis docens» cunctis quis esset probavit. Anno 
huius saeculi undecimo Nieuwenhusius in Academia Ultraiectina Philoso- 
phiae Doctor rite creatus est. 

Quum anno millesimo octingentesimo decimo sexto Matheseos et Philo- 
sophiae professio in lUustri Athenaeo Daventriensi vacaret, Nieuwenhusio 
haec provincia mandata est, nec quisquam sane duplici muneri, quod 
Daventriensi professori impositum erat, tam idoneum se probavit. Eo ni- 
mirum tempore, ut diu postea, in Athenaeo Daventriensi omnis discipli- 
narum Mathematicarum et Physicarum ambitus, cum Philosophia Theore- 
tica, uni professori mandabatur. VehementeY dubito an quis, qui ante 
aut post NiEUWENHUSiUM Daventriae docuerit, scientiae copia, quam disci- 
plinarum tanta diversitas postulabat, Nieuwenhusiuh aequaverit. Sex 
annos Daventriae commoratus est. Tot tantisque negotiis districtum per 
illud tempus nil nisi inauguralem orationem edidisse, nemo mirabitur. 

Anno millesimo octingentesimo vigesimo secundo Nieuwenhusius , aetate 
quadraginta quatuor annorum, Lugdunum Batavorum vocatus est, ut Philo- 
sophiam Theoreticam doceret, quae professio, Glarissimo van de Wtnpsrsse 
rude donato, vacabat. Nieuwenhusius et hanc oonditionem accepit, sed 
dubitare licet an vitam omnino felicem invenerit. Multo faciHor videbatur 
professio Leidensis , quum tot et tam variae disciplinae Daventriae docen- 
dae essent, sed, ab altera parte aegre tulisse Nieuwenhusiuh credibile 
est, quod disciplinarum Mathematicarum studia intermittere cogeretur. 
Praeterea Philosophia Theoretica eo tempore multis despicatux habebatur ; 
nec aliter fieri poterat, quin ea res, quae tantopere WtNPERSsiuuafflixerat, 
NiEUWENHUSiUM quoquc dolore afficeret. Magnus tamen fuit disdplinliTum 
philosophicarum ambitus» quas in Academia Lugduno-Batava docebat et 
multas commentationes aut libros edidit, qui disciplinam, quae ei erat 
mandata, illustrarent; qui iibri cuiusnam pretii sint/meum non est iudi- 
care^ quapropter plura de iis dicere supersedeo coram iudicibus idoneis, 
qui Virum Clarissinium doctorem academicum aut coUegam cognitum ha- 
buerunt — Anno miliesimo octingentesimo quadragesimo tertio , quum 
annum aetatis septuagesimum nondum compieverat^ infirma valetudo^ 



R A T I 0. 13 

fortasse etiam infructuosa virium contentio faciebant, ut otium honorificum 
pqteret, quod ei Rex Augustissimus concessit. Academiae et urbi vale- 
dixit, sed, quod eius scripta testantur, disciplinae suae operam dare non 
desiit, donec debilitatae corporis et animi vires id vetarent. Obiit ante 
diem septimum Idus Apriles anni praecedentis , fere octogenarius. Ex 
amicis Nibuwenhusii « alter Bibliothecarius Academiae Lugduno-Batavae, 
Doctissimus Beboman, Viro Clarissimo dignam conscripsit laudationem. 
Etiamsi meum non est honorificum illud Bbbgmanni iudicium , de doctrina 
et meritis Ni£uw£Nhusii , confirmare, ingratus essem nisi meas facerem 
Bebgmanni laudes^ quibus animi dotes eximias^ probitatem et Nieuwen- 
Husii vitam domesticam^ vere descripserit. 



Nullam quidem Academia Lugduno-Batava iacturam fecit, professore 
aliquo morte exstincto, praeter, quem memoravimus, virum sollertissimum , 
qui propter senectutem ei saluti esse diutius non poterat, et cui vita 
non amplius vitalis erat. Quae cogitatio quam laeta est et quantopere 
grati animi sensum excitat, quum, Virorum Clarissimorum coronam intue- 
mur, qui singuli patriae omamentum, disciplinis et humanitatis studiis 
superstites, vivunt et florent! Gratus ille animi sensus nullo umquam die 
cunctis maior fuit^ quam ante diem octavum calendas lunias. Fama enim, 
nunc nuncia veri, volabat, Yirum Clarissimum Ianum Bakium, cuius in- 
dolem et doctrinam cuncti cum admiratione suspiciunt, ob aetatem sep- 
tuagenariam rude donatum, publicis lectionibus finem impositurum esse. 
NuUus erat quin ingenti animi aegritudine secum reputaret, Bakium cathe- 
dram academicam esse relicturum, nec postea conscensurum. Temperabat 
tamen hajic aegritudinem interior grati animi sensus, Bakium non alia de 
causa, quam ob aetatem septuagenariam , munere academico decessurum. 
Quod quum cuncti inteliigerent, ingens erat omnium cupiditas, Bakium 
audiendi, ultimum ex cathedra literarum disciplinam illustrantem. Fuit 
extrema haec Bakii lectio insigne documentum, quanti in Academia.Lug- 
duno-Batava fiat vera et accurata doctrina. Tanta erat audientium fre- 
quentia ut^ muitis rogantibus, auditorium literarium cum auditorio maiori 



/ 



14 F. KAISER 

permutaret, quod ipsom spissam iUam coioiiam capere vix potiiit. Non 
discipuli tantom^ sed, quod vere dicere licet, omnes huius Academiae bo- 
narum artium studiod aderant: omnes collegas^ multoa ex honestissimis 
huius urbis dvibus et plurimos pristinos discipulos intuebatur. Ingentem 
plausum, Bakio, auditorium ingredienti datum et cathedram conscendenti, 
excepit silentium venerabundum , quum docendi initium esset fiEtcturus^ et 
singuli metuere videbantur ne vel una syllaba sibi periret eorum quae 
Bakit]8 ex cathedra esset dicturus. Ego si verba laudarem, quae audivi< 
mus» ineptus essem^ sed animi affectum quo audita sint^ silentio praeterire 
non liouit. Quum vero Bakius perorasset Cobetus surrexit» quot quan 
taque collegae et discipiili viro carissimo deberent» explicaturus. Diserte 
docte et graviter, ut solet, paucis quasi adumbravit verbis, quid esset quod 
Bakium omnes amore^ reverentia et admiratione complecterentur, et maxi 
mus audientium plausus ea eum locutum esse testabatur, quae quisque 
simili doctrinae copia et dicendi facilitate, dicturus fuisset. £x interno 
pectore Bakio et Cobeto gratias agimus, quod uterque orationem typis 
describi non recusaverit. Ita enim verba haec praeclara» qualia semper 
Bakii et CoBETi esse solent, non tantum nobis servata sunt, sed quum 
posteri, remotiori aevo, Bakium doctrinae praestantia insignem laudabunt 
virum» quem Neerlandia protulit, brevis illa Cobeti allocutio testabitur, 
Bakium aetatem vixisse se dignam, nec aequales invenisse ingratos. Tu 
ne aegre feras, honoratissime Baki, palam me hic professum esse, quanti 
laudem faciam, quae ab omnibus^tibi tribuitur, quam te nec postulare» 
qua nec indigere te scio. Est viri non 'mediocriter docti et praestantioris 
scientiae laudem aspemari, sed uni duntaxat in nostra patria viro docto 
licet, sine admiratione Bakii nomen pronondare, et ille unus tu ipse es. 
Nos, qui te cognitum vere admiramur, tua hac modestia abuti non decet, 
ne forsitan nos accuset posteritas. Eximia enim Cobeti allocutio, quam 
hoc ipso loco audivisti^ iam nil nisi quod verum est contineret, si tu, tuo 
more, solum disciplinae vixisses, quae tibi erat mandata, in qua regnas. 
Sed multo plura fecisli. Quae in universum artibns et disciplinis, quae 
humanitati^ quae patriae saluti esse iudicabas, prudentem te et diligentem 
habebant patronum. Tibi quod ipse debeam, tacere si possem, ingrati 
hominis partes agerem. NuIIum enim inveni qui me, disciplinae meae 



R A T I 0. 15 

pro viribas prodesse conantem, tantopere sustentaret, mihique alacritatem 
et ardorem adeo adderet. Incredibile est dictu quae susceperis, quaeque 
egeris» ut apta in Academia nostra Astronomiae sedes esset. Accipias 
velim solemnes gratias quas ego, et omnes^ quotquot Astronomiae bene 
cupimus, tibi publice agimus. Utinam perpetua tibi concederetur iuven- 
tus, ut Patria et Academia te semper possideret; at quum nulla humana 
prudentia naturae necessitati eripere te possit, Deo Optimo Maximo gra* 
tias agimus, aetatis tantum causa vacuam te reliquisse cathedram, et nos 
a te non esse relictos aut te orbatos. Faxit Deus Optimus Maximus ut 
longa tibi etiamnum vita contingat. Senectus tua , te tuisque florentibus , 
laeta valetudine et integris exhilaretur viribus, et quae serius tibi cadat 
vitae terrestris nox, quietus sit in aeternam beatorum vitam transitus. 



Ex ordine virorum clarissimorum hodieque amicum desideramus, qui, 
in alia terrarum orbis regione , procul dubio diem natalem huius Academiae 
recordatur, et animo nobiscum esse studet, quamvis longissime a nobis 
remotus. Clarissimus ns Vriese a Rege Augustissimo in Indiam Orien- 
talem missus est, agri culturam moderaturus, ex qua, per multos annos, 
ingens pecunia rediit in patriae aerarium. Quum constet inter omnes, 
patriam illo culturae reditu carere non posse, vix satis laudari possunt 
summi Regis magistratus^ quod iusto tempore curaverint, ne ooloniae 
fructus patriae perirent, sed uberius perciperentur. Publica auctoritate 
peritus botanicus in Indiam Orientalem missus est^ qui culturae conditio- 
nem accuratius exploret, et summo magistratui indicet, quid emendandum 
aut amplificandum esse videatur. Gravis et honorica haec missio a Rege 
Augustissimo Vriesio nostro mandata est, cui muneris professorii vacatio 
in triennium» illi legationi, concessa est, salvo tamen honore et iure pro- 
fessoris ordinarii. lam in terras quo tendebat delatus est, ac speramus ut 
sanis et integris viribus provinciam sibi mandatam pulchre administret. 
Ut suo tempore ad nos redeat optamus» et.^gregie meritus de patria et 
disciplinis, per longam annorum seriem, Academiae Lugduno-Batavae 
sit omamentum. ^ 



16 F. RAISER 

Etiamsi Bakio rade donato et Yeiesii in Indiam abitu duae cathedrae 
vacuae relictae aint, laeta nobis persuasio est neutrum disciplinis periisse 
aut patriae, quoniam uterque^ etsi aliter quam antea soleret, publica doc* 
trinatum commoda sit curaturus. Neque est quod doctrinae iacturam fece* 
rint, quia Clarissimus van Breda a Rege Augustissimo sit rude donatus, 
^quandoquidem multos annos in Academia Lugduno-Batava docere non 
solebat, sed, Societati Hollandiae Scientiarum ab actis, suo munere stre- 
nue fungebatur; quod» ut speramus^ in patriae honorem diu adhuc gerat. 
Sex nunc habemus professores rude donatos , quos omnes et valere et in 
otio patriae et disciplinis quantum vires sinunt prodesse , et literarum studia 
honestae quieti praetulisse^ gaudemus» quae iure iUi aetati conceditur. 
Qui omnes si merito laudantur, quod iuvenile boni^ pulchri et veri stu- 
dium senectutem delere non passi sint, quis nostrum non maxime optat 
et summam felicitatem esse arbitratur, ad eam senectutem pervenire, cuius 
pulcherrima exempla praebent Clarissimi Tydeman et van Hengel; quos 
ob egregias ingenii dotes et doctrinae laudes cuncti admirantur et veren- 
tur, et octogenaria fere aetate, vegetis adhuc animi et corporis viribus esse 
laetamur. Nil magis in votis est, quam ut Academiam Lugduno-Batavam 
diu adhuc oment, et fructus vitae, strenue ad salutem ecclesiae» patriae 
et doctrinarum peractae, senectutem diutius recreent. 



De iis hucusque collegis honoratissimis verba feci, qui, aut rude donati, 
aut ad alia negotia missi, docendi provincia abierunt. Si quidem quod iis 
contigit doloris nobis causa vix esse potest, felicem me praedico» qui non 
nisi bona et laeta memorare possim de iis viris clarissimis^ qui munere 
gravissimo et difficili adhuc summa cum sanctitate funguntur. Praecipue 
cum te intueor, honoratissime et carissime Yerdau, sentio quantas gratias 
Deo Optimo Maximo agere nos deceat, pro fausta sorte quae, per annum 
proxime praeterlapsum , Academiae Lugduno-Batavae contigit. Probe me- 
mini, quanta esset Academiae cura quum, ante paucos annos, in gravem 
incidisses morbum, qui sibi et nobis irreparabile damnum minaretur. Non 
multum abfuit quin nos, collegae tui, nobilem et integerrimuin amicum 



R A T I 0. 17 

desideraremas, discipuli optimum praeceptorem amitterent. Sed Deus 
benignus in nostram gratiam tibi pepercit et quamvis imbecilla valetudo 
et perpetuus dolor te vexent, nobis omnibus exemplum fuisti diligentiae 
et strenue peracti ofiScii. Superior annus tibi multas attuiit aerumnas et 
curas^ quas tibi dura augebat, unicae quam habes, filiae, in aetemum 
fortasse valedicendi necessitas. Nulius tamen dies te non invenit munere 
diligenter fungentem. Nemini discipulorum ad te aditus non patuit, qui 
tuam opem imploraret. Nullus te soUertior et diligentior^ disciplinis aut 
Academia postulantibus. Quid mirum quod te omnes amant et admirantur. 
Accipe hic palam nostram omnium gratiarum actionem pro his virtutibus^ 
et vero amicitiae, reverentiae et admirationis significationem. Accipe, eadem 
laetitia» qua nos te repentino novo honore omatum esse accepimus, insigne 
illud omamentum meritorum tuorum, quo quanti te faceret Rex noster 
Augustissimus his ipsis diebus deciaravit. Faxit Deus Optimus Maximus 
ut valetudo tua confirmetur et aliquando integra sanitate ad felicem et 
summam senectutem pervenias, annorum, multis difficultatibus peractorum, 
optatissimam compensationem. 

Quod vobis, Glarissimi Simon Thomas et Halbsrtsma*^ et coUegae nostro 
DozY anno praeterlapso tandem aliquando contigit, non alium excitare 
potuit sensum nisi summae laetitiae. Quicumque institutionem academi- 
cam in hac patria nostra magni facit, magno secum dolore reputavit 
omnia Professoris ordinarii officia vobis imposita» sed honores iustos et 
iusta emolumenta fuisse negata. Quod maxime coUegae vestri aegre fere- 
bamus, qui recte intelligeremus quo improbo labore quisque vestrum dis- 
ciplinas doceret sibi mandatas. Gratulamur vobis quod summi Regis magi- 
stratus tandem vestram virtutem iusto pretio aestimaverunt. Nostras gra- 
tias accipere ne dedignemini pro iis, quae iam in salutem adolescentiae , 
bonarum artium studiosae^ fecistis, et pia vota facientes nos audire velitis, 
ut cuncta» quae in posterum facturi sitis, Deo Optimo Maximo annuente 
et adiuvante» suscepta esse sentiatis. 

Duo, anno praecedenti, Academiae Lugduno-Balavae accesserant oma- 
menta. Regi Augustissimo placuit Clarissimum Hulleman Bakio suc- 
cessorem dare, et Botanices institutionem , Vribsio absente, Suringario» 
Professori extraordinario, mandare. Quod ex hac cathedra Virum Clarissi- 

8 



18 F. RAISER 

mom HuLLBMAN coll^m salutare non licet» perqoam doleo: gravi nimi- 
rom morbo implidtos orationem inaugnralem iosto tempore habere, nec 
lectiones auspicari, potoit. Clarissimos Cobstus de literis Latinis scholas 
oontinnavit, qnas vacante cathedra benevole susceperat et quibus ante 
ferias brumales finem iam imposuerat Academiae est maximas habere 
gratias Viro Clarissimo Cobbto, quem ad illa negotia suscipienda tam 
paratum invenerit. Speramus fore ut Clarissimus Hullbhan, valetudine 
integra, cito munus sit occupaturus» quod sine dubio honorificentissime 
geret. 

lucundissimum mihi accidit, amicissime Surinoar, tibi provinciam ab- 
sentis praeceptoris^ honorifico titulo, esse mandatam; quae provinda perpe^ 
tuum erit vinculum^ quo Academia Lugduno-Batava tecum oontinebitur. Vix 
annus est ex quo» imus auditorum diligentissimorum ^ Astronomiaej Mathesi 
et Physicae operam dabas, ac si disciplina, quam prae ceteris amas, tibi 
numquam munus quoddam publicum esset partura. Ante hos paucos 
menses Rector Magnificus te, novum Matheseos Magistrum Philosophiae 
Naturalis Doctorem creatum, gratulatus sum, et nunc iam te coUegam 
salutare licet. Eximia et rara tibi contigit fortuna aut felidtas, quod te 
totum nunc dare potes disciplinae» quae tibi plurimum cordi est, et iuve- 
nili aetate munere es omatus, quo viri, doctrinae laudi et vitae usu eximii, 
perquam honoratos se esse iudicarent. Quod tamen Hobkium nostrum 
nuperrime monebam , quum eum Matheseos Magistrum et Philosophiae Na- 
turalis Doctorem, ex ordinis Mathematici decreto, crearem» nunc maxime 
in te cadit, multum scilicet ab eo iure postulari, cui magna committuntur. 
Deus tibi naturam felicem largitus est. Industria et recte agendi voluntas 
numquam tibi defuerunt Quantacunque sint quaeateexspectamus, exspe* 
ctationem superare poteris, et faciescerto, quamdiu modestiae laude, quae 
hucusque te omavit, florebis» et Deus tibi valetudinem integram et animi 
vires concedet. Ingredere igitur strenue vitae viam , quam tibi patefactam 
cemis, auxilium eius implorans, sine quo nihil est humana imbdcillitas. 
Ita» beatus virtute, de disciplinis et Academia Lugduno-Batava bene 
merebis. 



R A T I 0. 19 

Qaod maxime optaveram ut Academiae fasces deponens honoratissimis 
GoUegis gratnlari possem vitam, nulla tristitia, per annom proxime praeter- 
lapsum^ perturbatam, ea felicitas mM, proh dolor» non contigit. Nonnulli 
enim carissimos consanguineos aut affines» morte exstinctos, lugent. Ve- 
hementer eorum nos dolor commovit^ eosque solatium invenisse spera- 
mus, ex hac cogitatione, cuncta Deum sapienter regere et nullius vitam 
temere exstingui, sine amantissimo Divinae Frovidentiae consilio. Solatium 
iis literas attulisse speramus et disciplinas, quaram studium vitae humanae 
tristitiam lenire solet quam plurimum. Ardens illad disciplinarum et litera- 
rtfm studium, ut fata prioris anni demonstrant, maxima Frofessorum in 
Academia Lugduno-Batava delectatio esse solet. Multi enim, variis nego- 
tiis districti, Ubris scribendis et edeniUs, quantus discipUnarum amor esset 
egregie testati sunt. Meum non est de scriptis iUis , pluribus quam quae 
hic recenseam, iudicium ferre. Res memorasse sufficeret, nisi iniuria 
quaedam mihi repeUenda esset, quam praecedenti anno Rector Magnificus, 
quum Academiae fasces deponeret, coUegae intuUt spectatissimo. Mos vetus 
est et laudabiUs, Rectorem Magnificum oratione, die Academiae nataU 
habenda^ honoris insignia memorare» quibus Rex Augustissimus viros 
clarissimos ornavit. Fraecedenti anno pubUcam tamen desiderabamus men- 
tionem, Virum Clarissimum Iohannem Henbicum Scholten equitem ordi- 
nis Leonis Neerlandici esse creatum. Liceat mihi, amicissime Scholten^ 
etsi serius quam par est» profiterij magni nos omnes fecisse Regiae iUud 
benevolentiae documentum, idque eo pluris^ quod eo tempore non dees- 
sent, qui de doctrina atque fidei tuae sinceritate querelae atque doloris 
voces effunderent. Tibi hunc honorem et tua caasa gratulamur, et quo- 
niam unicuique patuit, summos patriae et Regis magistratus iusto pretio 
statuere sacrae scripturae interpretationem quae bona fide, subtiUter )et 
ingeniose instituta, vuigi clamores contemnit, quos eUciunt doctioris dispu- 
tationis inventa. Regiae benevolentiae omamentum, discipulorum amor 
et coUegarum veneratio eam tibi mentem addant, ut quietus laborem per- 
ficias, quem vitae finem statuisti. Qui labor utinam multum lucis adferat 
iis rebus, quas omnes summum bonum esse existimant, qui hominis prae- 
stantiam intelUgunt^ et Deo OptimoMaximo vitae rationem reddendam esse 
sentiunt. 

3* 



20 F. KAISER 

Qoodsi satis laudari vix possunt, qui, doctores academici, onmi viriam 
contentioiie adolescentium Btudia moderantur, idsta virtutis laus neque ^ 
deneganda est, qui nec professoris titulo ornatus aut emolumentis obliga- 
tus^ sdentiae alacritate et diligentia, institutioni academicae profuit quam 
plurimum. Agnoscit tuam virtutem et gratias tibi agit Academia, Doc- 
tissime Boogaard , ob egregias lectiones de Anatomia pathologica et gene- 
rali^ demonstrationibus microscopicis illustrata» quas» commimi omnium 
plausu, habere soles. Tempora ne nimis remota sint, quibus eximia tua 
doctrina» quam Nobilissimus Ordo Medicorum uilo ore ceiebrat et laudat, 
munere te digno ometur» quo pluribus prodesse possit, qua, inter o^ros, 
excellis doctrinae copia. Ne quid de Academife Lugduno-Batavae honore 
omittam, memorandum mihi superest, Virum Doctissimum Land, egregium 
Academiae alumnum^ petente Viro Clarissimo Iutnboll, a Rege Augu- 
stissimo Londinum missum esse» ut exploret et, in incrementum Biblio- 
thecae nostraCj describat manuscripta complura Syriaca^ quibus Museum 
Britannicum gaudet. Quae praeclarus iuvenis Londini iam peregit, multa 
promittunt ad linguae notitiam amplificandam, cuius studium hucusque, 
fontibus deficientibus^ iacebat. Neque silentio praeterire possum» quas 
amicissimi et doctissimi Bossoha et Hoi&k» de rebus Physicis et Astro- 
nomids, publicarunt lucubrationes, quibus disciplinarum et patriae gloria 
crescit. lis aliquando haec virtus fructus afferat uberrimos. 



Vos dum alloquor, carissimi Academiae Lugduno-Batavae Cives , non possum 
non gratias agere pro benevolentia singulari, qua fadle et gratum Rectoria 
Academici munus mihi fecistis. Quamvis paucissimi vestrum disciplinae 
meae operam dare teneantur, quorumque ideo studia moderor» multos tamen 
inter vos habeo commilitones et famiiiares, quos disdplinarum studium ad 
me allexit. Plures fere quam ducentos vestrum, ignotos antea, ut prae- 
sens praesentes intuerer et alloquerer, Rectoris officium postulavit. Mihi, 
etsi breviter confabulantes vos audientij magnopere confirmata est opinio^ 
quam de vestra honestate et modestia habebam. Beticere non licet, quod 
in vestram laudem did potest. Morum disciplina in Academiis patriae 



V 



R A T I 0. 21 

nostrae Rectori et Asseaaoribtts maadata est; aed, per totam Reotoratus 
mei annum, ooetus non faeront^ quibus iuvenilis quidam ecror easet 
notandus. Quod si memorabile documentum vestrae modestiae haben- 
dum est, plurimi vestrum^ sive scholarum auditores, sive examini- 
bus institutis^ demonstrarunt, quanta industria et disoendi alacritate bo- 
narnm artium studiis operam navarint. Duo cives Academiae Lugduno- 
Batavae, Omatissimi Gustavus Fakdbrigus Sighel, luris candidatus, et 
Ianus Knappeet, Theologiae studiosus, commentationibus , in certamine 
literario Academiae Groninganae, a se conscriptis, iustam et debitam lau- 
dem meruerunt; et quid Aoademiae Lugduno-Batavae studiosi valeant, in- 
dicabunt quae^ Regis auctoritate, mox distribuentur, in nostro certamine 
honestissimo^ victoriae praemia. Omnes illae virtutes, quas, diutumi tem- 
pons usu edoctus^ Academiae alumnis tribueudas esse censeo^ eximie oma- 
bant carissimum amicum, commilitonem vestrum^ AniIoniuh nu Rubu^ 
quem immatura morte intenisse ex intimo pectore dolemus. Quoties eum 
admiratus sum^ aequo animo carentem multis beneficiis et voluptatibus , 
quibus Academiae cives gaudent! Colebamus iuvenem ut exemplum pie- 
tatis in parentes, probitatis^ integritatis , mirae in ofBciis peragendis dili- 
gentiae. Deo visum est e vita, quam felicem optabamus, eum evocare^ ut 
iam nunc, iuvenili aetate, virtutis praemium apud beatos acciperet Ca- 
rissind Cives Academiae Lugduno-Batavae^ dubitare non potestis, quin 
toto animo et pectore vobis sim devinctus, nolite igitur aspemari consilium 
meum fratemum; meas audiatis preces fraternas, quas subita et inunatura 
mors carissimi nostri nu Risu provocat. Ita continuo vos geratis, ac si 
vos Deus, ut eum, improviso in iudicium esset vocaturus. Ita vivite ut 
si^ quod Deus avertat, et vos iuvenes inexspectata mors opprimat, cognati 
et amid aeque minus de aeterna vestra salute desperent, ac iUi qui caris- 
simum commilitonem deplorant. Rectam viam pietatis et virtutis nolite 
relinquere, ut, quam Deus vobis largiatur^ vita sit felix, et beata aetemitaa. 



Quaecunque mihi de iis, qui munere quodam in Academia Lugduno- 
Batava funguntur^ aut aliquo officii vincQlo ei coniuncti sunt, non reti- 



./ 



» r. KAlSEt 




fiewk €«e niAtatm, « Tobif ngiilftf 
in:tv. Bnrm Mndtf neoMe ert expootio de iis 
^j-:^ b^QtioDi aeidemjaie ptoiDoireiidae et 
^VJ^i». Ile qt» trgimieDto dioeiiti, aote oeak» mihi ert pnlchnim illud 
et acr.f.' iia eedificjam^ qood, fwkbiiieiitis anDO abhiiic Yix podtis, nimc 
u:^ perietD exterioroD ab«<datam et pofectam habet lam dodc, hcet 
;;/>»r>>rea aedift^^i partes moltam opois adhuc poatoleDt, affiimaie poesa- 
tft-at, AoBidemiam Logdano-BataTam, doto aedificio abaokto, diacipliiiaram 
^ux/.iz eC admiiiicida habitaram, qaae iure com exteiwom adiomeDtiB op- 
tirr.U eciDparare poieis. Prae aliia oieaKmta digoa ert praedan ratio, 
/j'ia ea aedifidi pan iiiatracta est, qoae chyiDiae ent destioata; amplum 
aoditoriom; idooea loca quibaa ioatrameDta aervaboDtar oomploia^ qoae 
Academiae iam comparata soDt; plora hboratoria^ yariis chyaiicis experi- 
roentis iDstituendis. Crratuhimar Chuissimo tan dkr Boon Mssch (quem 
tristiiisimae calamitatis memoria hic adesse vetat), hetam exspectatioiiem 
qoam de cbTmico bborotorio, mox exstructo^ fovet^ speramusque fore ut 
in iiovo quoque hoc aedifido disciplina chymiae diligeDtissune exculta, oon- 
spicaa sit, et quam maxime in patriae htudem floreat Idem optamus 
hooorstissiinis collegis Rtke et HAiiBSRTSMA , quorum hic Anatomiae, 
iile Physices bboratoria, auditoria et horrea in?eniet, in eadem domo, qui- 
bus suppellex discipUnae et lectionum usui destinata condere poterunt. 
Clarissimo Gxxuo gratukmur quod, ex Anatomices in novam sedem, 
qoae initat, migratione, Bibliothecae spatium amplum sit accessurum, quod 
quam optandum sit et quamdiu in votis fuerit, unicuique notum est. 

De Museis academicis universe testari licet, singula, ingenti praefecto- 
rum cura et diiigentia, servari, et pecuniam, quotannis ad ea augenda 
concessam, magno cum fructu impendi. Instrumenta physica, chymica et 
oeconomiae ruralisi' Museum anatomicum, Hertus botanicus, herbaria, 
monetarum et nummorum ooliectio^ simulacra gypsea, picturae scnlptae et 
impressaei descriptiones , ita servantur et reguntur, ut vere patriae sint 
omamento. Nosocomium academicum, quod necessario condendum aut 
amplificandum esse iam diu fuit intellectum, permultas excitavit delibe- 
rantium disceptationes, at nunc tamen tempus instare videtur, quo manus 
operi admovebuntur, Optamus fore ut laeta haec spes, novis infortuniis, 



R A T I 0. 23 

ne frufttretor, utque propediem Nosocomium academicum exstruatur, gloria 
dignum, quam Ordo Medicorum Academiae Lugduno-Batavae iam diutius 
apud cives et exteros nactus est. 

Quam vellem de auxiliis astronomicis in Academia Lugduno-fiatava 
prorsus silere liceret, quod quominus faoiam impedit metus> ne quis silen- 
tium illud perperam interpretetur. Si enim dicendum est de suppellectile 
astronomica, quam nunc habemiis^ de novo repetenda erunt, quae tot 
annos dictitavi, eam patriae nostrae magnopere dedecori esse. Tnginta 
unus anni sunt et quod excedit, ex quo Speculae Astronomicae in Aca- 
demia Lugduno-fiatava coniunctus sum. De me ipsa sine iactatione dicere 
mihi licet, semper me dedisse operam, ut, exiguis auxiliis quae aderant, 
Academiae et disciplinae meae commoda adiuvarem. Quae feci, nec exteri, 
nec cives nostri parvi duxerunt, sed summi patriae magistratus omnia 
neglexerunt, quibus effici posset ut eodem tenore mihi pergere liceret. 
Imo institutionis academicae auxilia desiderassem, nisi Curatores Acade- 
miae Amplissimi ex aerario, quod civium academicorum tributis alitur, 
quotannis aliquam suppeditassent pecuniam. Ante hos quinquaginta et 
quinque annos Clarissimus van fisECK Calkoen, in hac Academia Astro- 
nomiae Frofessor, perquam necessarium esse demonstravit , ut in Academia 
Lugduno-Batava specula aedificaretur astronomica, quae eo nomine digna 
esset. Ex eo inde tempore iterum iterumque multi perhibebant» Lugduni- 
Batavorum speculam astronomicam condendam esse. Pia vota ! res iterum 
iterumque negligebatur. Ante aliquot annos tamen ex cunctis patriae 
regionibus tot voces effundebantur illam negligentiam indignantium , studiis- 
que astronomicis in Academia Lugduno-Batava faventium, ut de illius 
disciplinae conditione in Academia nostra melius sperandum esse videretur, 
sed summi magistratus illas voces non audiebant. Tandem, ante hos octo 
menses, referente novo Rerum Intemarum Mini&tro Ilegio,.0£dines Gene- 
rales decreverunt ut pecimia, speciilae astronomicae aedificandae, ex aerario 
erogaretur. Multis annis ante omnia iam perfeceram, quae paranda esse 
videbantur, siquando de specula condenda decretum &ctum esset. Sic 
enim putabam, pecunia ex aeraho erogata^ manum statim operi admotum 
iri^ sed hoc ipso tamen die ignotum mihi est, quo tempore ipsa aedificatio 
initium ait .hahutura. Longe a me abest morae illiufl ctdpam aiioui im« 



24 F. KAISER 

putare, neqne ego si veUem indicare poesem, nam illius morae causa me 
latet. Architectum non defuisse, palam profiteri me decet, quippe qui, 
iam ante menses aliquot, descriptiones suas et commentarios de singulis 
aedificii partibus, perfecerit. Quaequae vero novi impedimenti cansa sit 
habenda, dissimulare non possum, plus me spe nunc esse frustratum, 
quam unquam antea. Multo gravius movet haec cunctatio, ex quo ni^ 
perrime, Augustissimi Regis decreto, novum, honestum quidem, sed dif- 
ficilius et gravius ofiicium mihi est impositum, reipublicae instrumenta 
nautica moderandi et examinandi. Quum inauguranda erit^ tum demum 
de nova specula astronomica dicendum mihi esse arbitror. Quod tempus 
num victurus sim» multo iam fractus membra labore, vix aliud quam in- 
certissimum esse duco. Si vivam non sane oommittam , ut iustae iis laudes 
desint, quicunque novae speculae aedificandae multa contulerunt. Non 
memoria excidet, quanta dicendi vi Excellentissimus Gxvsrs van Endi- 
G££8T, nunc Academiae Curator, apud Ordines Generales» verba fecerit de 
specula oondenda, et nostrates monuerit, ut, nummis civium coUigendis, 
monstrarent, quanti sua interesset speculam condi. Non memoria exddet 
Academiae Lugduno-Batavae studiosos primos fuisse, qui illam admonitio- 
nem alacriter audiverint. Non memoria excidet coUegas honoratissimos, 
suadente Bakio laudatissimo, magnam pecuniae summam poUicendo, quan- 
tnm ea res iis cordi esset docuisse, eandemque sententiam fuisse doctorum 
sodaUtiis, aut singuUs civibus, in omnibus fere patriae regionibus. Neque 
sane memoria excidet virum, cuius nomen non sine gravi moerore et 
reverentia eloqui possum , qiiem ob ingenu praestantiam et candidum pec* 
tus amant et admirantur omnes qui norunt, Amplissimum Gsrabdum 
SiMONs, tunc temporis Rerum In^marum Ministrum R^um, tabuUs 
accepti et expensi publicis, speculae astronomicae oondendae, pecuniae 
summam intulisse, quod ille fedsset, etiamsi vox popuU non significasset / 
quanti Astronomiae disdpUnam faceret. Vocem mihi opprimere mors po- 
terit in aeternum, priusquam nova specula astronomica inauguranda erit. 
Propterea hic palam et gratus profiteri Uceat, me, continuo auxiliis vel 
maxime necessariis destitutum, munifioentia Curatomm, benevolentia col- 
legarum et amore imprimis discipulorum , confirmatum et sustentatum esse. 
Propterea cunctis qui futnrae speculae astronomieae, omni virium conten- 



O R A T I 0. % 

tione, prodesse conati sont, tom disciplinanim , tum hamanitatis causa, 
gratias ago qnam maximas. Hoc impiimis sdant velim, hanc diligentiam , 
qua tot tantaque effecerint, Neerlandiae esse gloriae, quam celebrabit ali- 
quando sera posteritas. 



Tristior de hac cathedra desoensmros essem, si orationis finis fadendus 
esset in expoatione de auxiliis astronomicis in Academia Lugduno-fiatava. 
Gratissimum tamen restat officiam, quod quidem mihi contingere potest, 
bonarum artium studiosis, in certamine literario victoribus, praemia tra- 
dendi, quae ex Regis munificentia et liberalitate iis oondonantur. Lex de 
institutione Academica» ut primum lata est, iubebat quotannis in Academia 
Lugduno-Batava decem et in Academia Ultraiectina , itemque in Gronin- 
gana, sex quaestiones proponi, Academiarum et Athenaeorum alumnis 
commentandas. Auctori responsionis cuiusvis, quam omnium praestantis- 
simam esse ordines iudicassent, nummus aureus decemebatur; ipsaque 
conmientatio , sumtibus publids^ tjpis descripta, in publicum edebatur. 
Anno miUesimo octingentesimo trigesimo sexto perversa parsimonia factum 
est, ut^ singulis annis» una ex Academiis^ sua vice, septem quaestiones 
proponeret et commentationes praemio omatae non amplius publicis sumti* 
bus typis describerentur nec ederentur. Biennio post certamen illud lite- 
raiium prorsus sublatum est Ex eo inde tempore Academiarum professores, 
suis sumptibus» certamen literarium indixerunt^ quod tamen clanculum 
fiebat , ita ut die natali praemia victoribus non distribuerentur. Ante hos 
sex annos R^ Augustissimo, regia munificentia, restitui placuit certamen 
illud, quod, haud sine iuventutis studiosae detrimento^ erat sublatum. 
Decrevit enim Rex Augustissimus ut, singulis annis» una ex Academiis 
in nostra patria certamen literarium indiceret, suisque ^sumtibus aureos 
nummos cudendos curavit» quibus omarentur victores. Insigne illud regiae 
benevolentiae documentum, iuvenibus bonarum artium studiosis datum, 
quod grati accepimus, satis laudari non potest. Annopraeterlapso, quum ad 
Academiam Lugduno-Batavam vices venerant, quaestiones a nobis propositae 
sunt, ad quas et quo eventu lesponsum fuerit, demonstrabunt iudida, 
quae singuli ordines de commentationibus sibi missis tulerunt, quae iudicia 

4 



26 F. KAISER 

Vimm Claiissimiiin, qoi Senatas Aeademici acta corat, ut leoitare velit 
rogo. VoB veEO, Nohilittimi iavenefl prafimio omaiidi, ut aaum quiBque 
nomen renuntiari audiet, ad me deinceps acoedite. 



Honorificum iudicium, Amicissime nx Loos, quod ordo Disciplinarum 
Mathematicarum et Physicarum de tua commentatione tolit, omniao con- 
venit laudibus, quas, ob scientiam et diligentiam, in Academia iam nactus 
68. In dificipulis carissimis et amids te magni bicio, piopter ingenium et 
propter candidum pectus. Gratissimum mihi accidithochonorispraemittm, 
Regis auctoritate, tibi tradere. lUustre hoc regii favoris documentum, 
maius exdpiat praemium, quod neminem fugit^ qui, ut tu hm, doctpnae 
amans et scientia et usu profidens, modestiam» honestatom et virtutem 
summum bonum esse iudicet. 

Aitera vice tu hic ades, Amicissime yan dkb Yss, ut aurum auferas, 
quod diligentia tua tibi parasti. Tertio abhinc anno Astronomiae practicae» 
nunc Matheseos purae praemium tibi debetur, quo opere probasti, ratio- 
nem in te esse iunctam usui et arti, quae conionctio doctorum praestan- 
tiam auget. Gratulor tibi hanc virtutem; gratubr tibi dexteritatem et 
sagacitatem» quibus flores: multo magis tamen gratulor virtutis principia^ 
quibus omnia reguntur quae fads. En aureum nummum» alterum quo a 
Rege donaris. Incitamento tibi sit ad sedulo pergendum in vasto illo disqui- 
sitionis campo» quem iam ingressus es; quod si feceris, monumentum tibi 
exiges, pulchrius et perrennius quam nobile illud metallum» quo primitiae 
tuae omantur. 

Historia, Praestantissime Mossxlmans, testis sit tua commentatioy pe« 
ritum te et diligentem nacta est cultorem. Exdtet te hoc honoris prae- 
mium, ut perpetuo huic disdplinae des operam, sagadsdmeque exercere 
criticen pei^as, cui rei quam idoneus sis, demonstrastL Conaminibus, 
procul dubio, fructus haud deerunt^ magnaque nos tenet spes, fore ut tibi 
felicem vitam sint partura^ qua spe non deiideiis., si ea virtute esse per- 
gas, quae tibi omnium amorem conciliavit. 



R A T I 0. -. 27 



Tibi, Fnestantisdme Bbohsgbst^ quod tradam non habeo nisi honori- 
ficum testimoniam, quod te non adspematnm esse magnopere gaodeo. 
Recte tu fecisti; demonstrat enim hoc ipsom testimonium te diligentia et 
doctrina plurimis anteoellere; testatur te viam honoris felici suocessu esse 
ingressum; quam viam< rdinquere noli, ut, quas nunc iam laboris et stu- 
diorum primitias demessus es , hteta s^[es sequatur. 

Gravius, Fraestantissime Assbb^ certamen fuit quod tibi erat, cum ad- 
versario, qui virtutem admirabilem et vires insignes ostendit. Eo laetior 
tibi victoria est, cuius praemium, Regis iussu, tibi trado. Ex animo tibi 
gratulor honorificum iudicium, quod ordo iurisconsultorum de tua com- 
mentatione tulit ludicum idoneorum sententia, de responsione tua lata, 
te excitet ut, omni virium oontentione, in ea discipUna, quae prae ceteris 
tibi est cara, proficere studeas. Quod si feceris^ magnam^ quam de te 
fovemus, exspectationem non falles. 

Quo te omem, Praestantissime van Houtbn, aurum non habeo. Te 
adversarias superavit, sed non ita ut de accepta clade queri deceat. Ete- 
nim doctrinae tuae copia summa laude est dignissima et admiratione. Sit 
hoc Regiae benevolentiae et laudis documentum tibi gratum. licet victus 
sis, ordinis iurisconsultorum iudicium de tua commentatione docet, te plu- 
rimos sdentia et mgenio tuo vincere. Ex intimo pectore optamus fore 
ut plurima praestantis illius scientiae et ingenii specimina editurus sis, 
quibus et vitae felidtatem augeas^ disciplinamque promoveas. 

Accipe^ Fraestantissime Lahbbechts, nummum Regium, honoris prae- 
mium. literarum disdplina tibi viam aperuit, quae in Theologicis disqui- 
sitionibus ad verum inveniendum ducit : quam viam regiam ire si pergas , 
multa invenies arma, quibus superstitiosos et incredulos oppugnabis et vin- 
ces. Ne critica illa ratio te deserat unquam ; at modestia et animi candor 
tua reget vestigia. Sic summam hominis salutem cqnfirmabis, egregie de 
patria mereberis et vitae bene actae conscientiay quavis aetate» collustrabit 
animum. 

4* 



28 F. KAI8ER ORATIO. 



Reatat, Aaditores Hamanissimi, ut paUioe pronimciem, Regis Augostis- 
simi decreto, Rectorem Magnificam in annam sequentem oreatum esse, 
Virum Clarisaimam Ioannem Hsnbigtjh Stuffksn, utque ei fasces Acade-» 
micos tradam. Munus est gravisaimam, amioissime Stuffkbn, et subinde 
molestissimum , quod tibi defero, Quod si fortasse non sine cura sis au- 
spicaturus^ ne gravius commovearel Animum tibi addat manifesta benevo* 
lentia» qua me Deus Optimus Maximus, in hoc munere gerendo, susten- 
tare et adiuvare volait. Non te latet» meam valetudinem^ ante aliquot 
annos, adeo faisse imbecillam, ut verisimile non esset me tempus illud 
victurum , quo magistratus Academicus mihi esset gerendos. Munus illud 
tamen auspicatus sum, etsi non sine causa metuens, ne vires debilitatae, 
in eo manere rite gerendo , deficerent. Yaletudo vacillabat. Plura postu- 
labat Rectoratas quam suspicatus eram: nova et inexspectata mihi man- 
dabantur ofiicia. At nihil me vexavit, nisi conscientia imbeciUitatis meae; 
et per totum annum ne unum quidem diem officia, quaemihi essent per- 
agenda, omittere coactus sum. Quum Deo Optimo Maximo pro hisce 
beneficiis palam et solemniter gratias ago, ex animo precor ut Te ita 
adiuvet, ut mihi aaxilio fuit. Fasoes Academicos depono, Deum pre- 
cans et orans ut^.pro Sua sapientia, Academiae Lugduno-Batavae ita sit 
propitias, ut te Rectore floreat quam maxime. 



DIXI. 



lACOBI NIEUWENHDIS 

SCETPTA EDITA. 



WUkundiff Leerboek. Zatphen 1808, 2 voL 

ff^ gewi^ vim dm Hed, geeckeiei in eene Leerrede oeer Jacob. Y. 1S« Zatphen 1803» 
Handleidmg ioi kei QUeekeOeek onderteife w de CkrieUmke Oodedienei. Zutphen 1806. 
In opere periodico: SdUmokwrg tMW m^ «• miiattdeeke Leiier- ^ Huiekoudktmde » 1806—1809, 
inyeQiantarf a NunjwxNHDsio oonscriptae, oensarae librorom seqaentium : EuLEEiui/^^^a; 
J. DB Kantxr, Niemoe iqftlei$ ier berekemng vm den iifd der waierge^den; yan Beeck 
Galkobn, Over dm wiekundigm eekeepsbomo; J. G. Fichtb» Die Orundeiigm dee gegemo. 
ZeOdUere; J. dx GxLnxx» Hmndla^ ioi de heeckouwende m werkdadige meeikunei; 
Mr. B. FxiTH, Brievm mm Sophia over de Knniiaaneeke wifsbegeerie m J. Kinkeb, 
Brievm aan Sophia van Ifr. B. Fkith; Oeuvree tJrekbMe for PxnAXD, aoee une 
Memoire de Hr. D£[iAMBXX enr PJriikmMgue dee Qreee. 
In eodem opere periodioo inveniantor NiiinrxNHOSii conunentationes seqaentes: 
Over de noodzake^fkkeid van de heo^fMng der wysgeerige naiuurkunde. 
Oedaekim van dm wigegeer Fiekie over kei Ckrieiendom. 
Bene korie verkkaring der SekeUingiaaneeke wii^egeerie. 
Eei NoodM (poema). 
Over kei gewigi eener wffegeerige beo^ning van de geeekiedenie der memckkeid. 

tene veriaHng dm verelage van dm eiaai der weieneek^fpmf leiierm m kuneim^ mei 
aanieekenmgen, 

Over PxTXAXOHA. 
Sqpaiatim prodienmt potro NixuwxNHiTsn sctipta eeqaoitia: 
Leerredenen. Zotphen 1808. 

op de Naiuurknnde. (Etiam in opere: Ferkand e lin g m van Teylere iweede Oenooieekqp. 

Tol. XVI) 1809. 
Quaeeiionee pkUoeopkiae inaugurake^ pro grain doeioraiue etc. Trai. ad Bhenom 1811. 
De Imeierrifke overwimdng der hondgenooim in dm veldslag van BeUe-JUiance ^ godsdieneiig 

gevierd in eene Leerrede over Openiarw^ XI, 16—18. Utrecht 1815« 



30 1. NDBUWENHDIS SC3UPTA. 

BiimeriMjf am ket bfm m de wiiMgmige mHi i^ en va» wiftm im EoogUmm J. F. Hen- 

KXXT. (Hano oiaftioiiem NnuwiNHimius habuit aono 181S, eamque typis mandant m 

Tdunine priori operis: J, F. Hknkxbt, Lmm mr df mtU iegiuelm der mifedegeerie , 

uii »ei LaOfm miaaU dm O. S. Spaan 18B8). 
OraOo de varia pMioeopkaadi raiionef em wteaOe kumaaae iadole ei jfrogreeei&ue eomparala, 

kaJUiapamimAihemml)wmirimuiMaitk.eiFkiLfrq^ Da?entr. 1817. 

OraHo de praeeiaaiia pkiloeopkiae ikeoreHeae in dieeenm pkHaeopkonm coaepieua, 

Liigd.-Bat. 18SS. 
Leerrede ier beveeHgiag vaa H. J. Uatthbs, aie predikaai der Svaag. Luik. Oemeeaie ie 

Lmdmu Ldden 1828. 
Gedaekim om kei Akademieek eederwiie der beepiegelemle teifsbegmie in kei Komngrijk der 

Nederlaadea. Leiden 1880. 
ImHa PkUoeopkiae ikeoreHeae. U toL Lagd.-Batay. 18S1, 18S8. 
Oraiio de priaeipionm pugna ia r^ue gravieeimie eaaie SinXcanda^ kaSiia quum Himmum 

Acadeatiae Magieiraium depomei. Lugd.-Bata?. 1884. ^ 

In opere periodico: Magaeifn vam huneim m weieneAappm^ door N. O. tan ILampbn, 

voL V, YI et Ym, Nieuwbnhusius haa dedit oommentationes: 
Bedevoering om kei onweder. 
Om de gesekiedmie der wiiehegmie beeckouwd ale de geeekiedenie der oniwikkeling tan 

dm meneekeUfkm geeei. 
Om kei mland der wiekunde mei eene leeekae^ opvoeding. 
NiBUWBNHUSius nonnuUas annotationes consoripeit in Tolumine priori operis, coias titolos est : 

O. NiBUWBNHUis, Algemem Wmdenboek enz. 
N1BUWBNHU8IU8 oonsoripait praefationes operom Vir. CL I. W. Statius Mullbb, qoorum 

titoli sunt: Hei levm m karakier van Dr. P. DoDBBinGB ens. Nymegen 1887 ei 
Siemmm mi kei gre^ van em* ekrieien. Dordrecht 18S9. 
Separatim prodiemnt: De Smaiieeke eekod vm P. W. tan Heusdb, vierde deel^ de 

Meiapkgnea^ nader ioegelicki m leoordeeld. Leiden 1840. 
Quaeeiionee Logicae m ueum eekolarum. Lngd.-BataT. 1848. 
NederduUecke veriaUng der vmleeingm van H. Ahbeks qf Orondbeginedm der Meneek- m 

Zielkunde wuar de ker vm Jh. K. C. F. Kbausb, mei aanieeiemngm. Utrecht 1847. 

8 ToL 
Praebtionem oonscripeit Tersionis Belgicae operis : Dr. H. Mabtensbn , Orondsekei» van een 

eielid der eedemke w^'i6egeerie enz. Utrecht 1847. 
Deinde in diario: Algemem Leiierlievend Maandsckrifi recensuit opusculnm: Dr. D. Bubgeb, 

Om kei opkUmmend deel der wij^mie volgene Kbause. 



ACTA ET GESTA IN SENATU 

ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE. 



A. 1857. 



Die 9 m. Maii. Senatas laget obitum Viri Clarissimi T. Nieuwsnhuis, 
Frofessoris emeriti in Facultate Phil. Theor. et Litt. Ham. die 7 m. 
Aprilis exstincti. 

Die 14 m. Novembris. Recitantor literae Curatorumy quibus Senatui com- 
municant, Regis Augustissimi dteieto diei 24 m. lunii n''. 61 , Fro- 
fessores ordinarios in Facultate Medica esse creatos Viros Clarissimos 
A. E. SiHON Thomab et H. Halbkrtsma , in eadem Facultate Pro- 
fessores extraordinarios , et Professorem ordinarium in Facultate 
Fhil. Theor. et Litt Hum. oreatum esse Virum Clarissimum 
R. P. A. DozT, in hac Facultate Professorem extraordinarium. 

Recitantur literae Curatorum nuntiantes, Regis Augustissimi 
decreto diei 24 m. lunii n*^. 50 , Virum Clarissimum I. G. S. van 
B&EDA in Fac. -Disc. Math. et Phjrs. Professorem ordinarium, 
honeste esse dimissum et Vu*um Clanssimum I. Baks, Regis 
Augustissimi decreto diei 1 m. Oct. n^ 59 , propter aetatem 
septuagenariam rude esse donatum. 

Recitantur porro literae Curatorum, quibus Senatui communicant 
Regis Augustissimi decieto diei 3 m. Oct. n^ 69, Viro Clarissimo 
G. H. DS Vribsx, in Fac. Disc. Math. et Phys. Prof. ordin., con- 
cessum esse ut per triennium munerb iui officiis non fungatur et 
simul in Fac. Disc. Math. et Phjrsl Ftofessorem extraordinarium 
esse creatum Virum Doct» Wi 1P/ R. SiiaiNaAR; 



32 ACTA ET 6ESTA Df 8ENATU. 

Regis AugustisBimi deoreto diei 23 m. Oct n\ 79, Professorem 
ordinarimn in Fac. Phil. Thepr. et litt Hum. oreatam eaae Virum 

Doct. I. O. HULLXMAN; 

Viro Om. A. L Wxtbins, honorifl cauBa, conceaaum ease titu- 
lum magbtri symphoniae academiae. 

Eodem die Vir Doct W. F. R. Sobingar munus auspicatus 
est, habita oratione: aver de beteekems der pla$Uen-geograpkie en 
den geesi vau Aaar onderzoeL 

A. 1868. 

Die 12 m. lanuarii. RedtanturliteraeCuratorum^quibusSenataioommuni* 
canti Regis Augustissimi decreto diei 8 m. Dec. 1857 n^ 66, Virum 
AmpUssimum I. A. Philifsx Academiae Curatorem esse cieatum. 
Recitantur Cterae Curatorum , quibus Senatui communicant , Regis 
Augustissimi decreto diei 9 m. Dec 1867 n^ 72 , Vimm Clariasimmn 
F. EIaisxb instrumentorum navalium moderatorem esse creatum. 

Gandidati quatuor apud R^^ edendi, e quibus Rector con- 
stituatur, designantur Viri Clarissimi: 
I. H. Sturkxn. 
A. E. SmoN Thomasu 
C. I. VAN AssxN. 
A. KUXNXN. 

lubet Senatus novum Actuarium creari ex quatuor Viris ClariBsinus : 
F. SIaiseb. 
I. H. Stuffkxn. 

S. VlSSXRINO. 

H. Halbxrtsma. 

Rectori futuro Assessoses designai^ur Viri Chrissimi: 
A. B. SiKON Thohas. 
H. CocK. 

A. KUXNXN. 

A. H. vAN vm Soo9 MxacB. 



AGTA ET 6E8TA IN SENATU. 33 

Die 5 m. Febr. Becitatur decretam Regium diei 27 m. lanuarii n<'. 58 , 
quo in annum proximum Rector Magnificus creatur Yir Ciarissimus 
I. H. Stufpkbn. 

Die 8 m. Febr, Rector ad Senatum refert, in conventu Curatorum , Rec- 
toris Magnifici et Assessorum, Actuarium in proximum annum 
esse constitutum Virum Clarissimum F. Kaiser. 

Rector Magnificus cum Senatu reliquisque Professoribus in Au- 
ditorium maius descendit et adscensa cathedra fata Academiae 
Luffduno^Batavae per annum academicum 1857 — 1858 enarrat 

Mox soiemnibus verbis deposito magistratu e cathedra descendit. 

Novum Rectorem Magnificum Professores deduxerunt et ofiicio- 
sissime salutarunt. 



lUDIGIA ORDINUM 

PROMULGlTi 

A 

REGTORE BT SENATU 
ACADEMIAE LUGDUNO-B ATAVA E 

DIE Vni FBBBUARn ANNI CIOIOCCCLVIIL 



lUDICIUM OKDTNIS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

Ordini Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum ad Chymicam a se 
propositam Quaestionem de corporibus, quae glycoside vocantur, una ob* 
lata est responsio vemacula lingua conscripta , 300 paginarum et inscripta 
RiCHTBBi verbis: »0b dieaea einigermaasen yelufi^en sein toird, daa wage 
icK kaum mich selbst zu frageny 

In singulis quaestioniB partibus elaborandis singularis auctoris diligentia 
et doctrina apparent. Magna fuit imprimis eius diligentia in conquirendis, 
memorandis et diiudicandis non rividis sed ipsis fontibus, et quorumdam 
corporum quae vulgo iis^ quae glycoside vocantur, non adnumerantur, 
naturam etiam exposuit^ quandoquidem sic aliorum corporum miscela melius 
explicari poterat. Critica ratione auctor comparationem instituit ipsorum 
corporum et omnium illarum materierum, quae vanis modis ex iis nascun- 
tur et ab iis derivantur, et compositionem centesimalem dictam, e novis 
ponderibus aequivalentibus ab auctore deductam, cum ea comparavit^ quae 
a variis auctoribus in suis commentationibus notata est. Actionem denique 



lUDICIA DRDINUM. 85 

vflrianuQ materMrum in corpora giyooside dicta illiistravit, ut appareret 
atmm «afinhamm in iis revera insit, an ez iis dein formidtiir. Ob egr^pam 
itaque argumenti ezpositioQem huic Conmientationi praemium adiudicavit 
Ordo. Aperta Bchedula nomen prodiit 

DIDERIGI DE LOOS, 
Maiheseoi et PUUmophiae NaturaliB CandidaU in Academia LugdwuhBaiaoa. 



Ad quaestionem e Mathesi propositam lyde FuncHone poienHali a Gaussio 
dicta** unam Ordo accepit commentationem^ patrio sermone conscriptamj 
et hoc notatam symbolo: vlch habe daa meimge gethany 

Haec commentatio multis nominibus se commendat, Magnam auctoris 
industriam testatur et singularem diligentiam^ qua» in quaestionis argu* 
menti contemplandi vasto campo, permulta investigavit et coUegit, eadem 
porro iusto et dilucido ordine exposuit et explicavit; rectissimeque exami- 
navit Insunt profecto etiam, minus accurate ab auctore tractata^ aut 
leviter tantummodo quae tetigit, immo desiderantur nonnuUa haud parvi 
quidem momenti, neque vitiorum plane immunis est dissertatio. At vero 
universe tot contineti bona quae sunt ao laudanda^ totque praebet auctoris 
doctrinae et studii bene instituti documenta, ut Ordo, — cum etiam atten- 
derit ad difiicultates, sane haud exiguas, in argiunento tam late patenti 
plene tractando, iustoque fortasse brevius ad hoc idem omnibus numeris 
absoivendum, dati tempcms fuisse spatium, — oblatam commentationem , 
tanquam eximium laudandi studii iuvenilis specimen, haud indignam esse 
iudicaverit, quae praemio omaretur. Aperta schedula, auctor rep^tas est 

EUZA VAN DBR VEN, 

m Academa Lagdmo-BaiaM Math. et PhiL Nai. Candidatus. 



lUDICIUM ORDINIS PfllLOSOPmAE THEORETICAE 
ET LITT. HUMANIORUM. 

Qrdo Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum ad quaestionem 
//Enarretur ludaeorum Aegyptiorum historia inde a regni Israelitici eversione 

5* 



86 lUDICIA ORDIHUH. 

ad Moslimorum in Aegyptum invasionem; in qua exponenda et ad rem 
politicam et ad leligionem attendatur" unam aooepit reaponaonem eamque 
non absolutam, lemmate insignitam ifOredat ludaeuB Apella*' 

Ut quod deesset quodammodo suppleret Auctor, brevi post accessionem 
misit, cuius tamen supplementi utpote sero accepti nulla ratio potuit haberi. 

Commentationis pars prior et amplior Facuitati minime satisfecit Subinde 
tam male et perplexe scripta est^ ut legentem non modo vexaret et de- 
&tigaret sed etiam non raro omittere nonnulla cogeret, quae expediri nullo 
pacto possent. 

Quae legi poterant non magnopere placebant. Si quid in his praedican- 
dum est laudari meretur industria^ qua Auct(Nr ecripta varii generis con- 
quisivit, quibus ludaeorum Aegyptixurum conditio illustratur, quamquam et 
in his nonnuUa desiderantor^ quae si Auctor cognita habuisset et sollerter 
in rem suam convertisset , et partes quasdam quaestionis a se omissas ex- 
ponere» et alias non satis elaboratas plenius accuratiusque tractare potuisset 

Imprimis improbatur ratio qua usus est fontibus, qua saepe fSEtctum est 
ut ex locis non recte intellectis £alsa et aliena eliceret: deinde totius dispu- 
tationis habitus ac forma. Multum enim abest^ ut iliius historiae con- 
spectum ordine dispositum hic habeamus. Eerum enim expositionem longae 
digressiones moleste interrumpunt de rebus, quae aut prorsus alienae sunt 
aut inutiles, aut si ad rem faciunt alio loco breviter et concinne explicari 
debuissent. 

Ipsa denique disputandi ratio non raro obscura et confosa oratione con- 
tinetur tam sordida et vitiosa, ut Facultas huius scriptionis nullam rationem 
habendam esse iudicaverit. 

Ad ueundam quaeationem 
Ordo accepit commentationes duas, quarum altera inscripta verbis: eem- 
per matora petene, huiusmodi est, ut multa Auctoris vitia insigni cura et 
diligentia, qua eum usum esse apparet^ compensari et redimi nequeant. 
Non satis reputans quid esset quod quaerebatur^ ita scribit ut saepe 
LuDOvici XIV et eius Ministrorum historiam narrare videatur» non cuius- 
modi esset Galliae conditio anno 1678 referre. Hinc factum est ut multa 
commemoraret quae ad rem nihil facerent et contra negligeret Fontes quos- 



lUDIGIA ORDINUM. 87 

dam, unde sdtisBima quaedam et utiUssima poterant haoriri. Ut pluri- 
mum utitur exponendi ratione diffusa et minutissima quaeque sectatur: 
saepe est ab iudido infirmior et eius dictio neque tersa est neque elegans 
sed interdum vitiosa et inculta. 
Multo praestantior est secunda Gommentatio insignita verbis: 

OenUei^ do not repreketul; 

If you paritm^ we wiU wnnd; 

quamquam non desunt quae in ea reprehendas, et quaedam omissa sunt 
quae tractari debuissent, et subinde auctorem nondum in scribendo satis 
exerdtatum esse patet: sed in^ universum in Auctore naturalis quaedam 
scribendi facultas oonspicitur; nondum bene scribit sed spem facit^ si de- 
derit operam, aliquando bene esse scripturum. Quidquid erravit errores 
suos virtutibus abunde compensavit. Id quod quaerebatur optime intel- 
lexit, et quomodo esset elaborandum argumentum plane perspexit, quod 
alteri deerat. Acri iudicio est et soUers et acutus, id quod non tantum 
ex iis, quae dixit, intelligitur» sed etiam ex iis quae prudenti silentio 
piaetermisit. Omnibus diligenter perpensis visa est haec Commentatio ea 
praestantia esse» quanta ab aetate iuvenili maxima poterat exspectari. 
Itaque Facultas Auctorem praemio omandum esse censuit. Aperta schedula 
prodiit nomen 

lAIfl 6DILIELH NICOLAI MOSSELMANS, 
LUt* Hunu Studioei m Aoademia Lugduno-Bataea. 



lUDICIUM ORDINIS MEDICORUM. 

Ordo Medicorum ad quaestionem de calore ammali propositam, unum 
accepit Commentationem , patrio sermone scriptam et lemmate notatam: 
Nihilum em nihUo. In hac scriptione laudabilis quidem conspicitur doc- 
trinae, huiusque variae, copia et vero magna studiorum diligentia, sed 
iudicio subactam sdentiam et perspicuam rerum expositionem magnopere 
desiderarunt Ordinis sociL In universa quippe argumenti dispositione et 
in ordinandis rebus singularibus, spreto TisnsMANifi aliorumque exemplo, 
maxime defecit auctor» qui etiam, sermone usus nec satis ccmcinno, nec 



vs 



38 lUDIGIA ORDINUH. 

castigatOf res fere singulas perqiuim prolixe tractavit, iisqne subinde aliena, 
aut quae pro oognitis haberi debuissent, inmiacuit. Et quemadmodum 
pono in indicanda vetemm doctrina non nisi ex rivulia hausit ipsoeque 
fontes neglexit, sic etiam in describendis et ponderandis reoentiorum in* 
ventis hic illic admodum negligentw versatus est, ut vel scriptorum re- 
rumque nomina, et inter haec animalium notissimorum ezempla, male 
flcribantur, utque in indicanda scala thermometrica interdum notetur con- 
fnsio, neque desint exempla, in quibus auctor sibi ipse fuit oratrarius. 
Quae quum ita sint, Ordo oensuit Ciommentationis scriptori praemium mMi 
posse decemi. Quem tamen» quum smgularem et penitus inddessam in 
scriptione sua prol^verit diligentiam rerumque plurimarum cognitioQem lau- 
dabilem , honorifico testimonio omandum esse decfevit, siquidmi publicam 
hanc laudis significationem sibi gratam fore indicarrt, ideoque schedukun, 
qua continetur nomen, reserari permitteret. Hac iovitatione per epheme- 
rides &cta, auctorem sese professus est 

PAULUS QUmiNUS BRONDGEEST, 

MatK et PhUaa. NaJtuir. (kmdidaim^ Medicinae Studioeua m 
Aeademia Rheno-Traiectina. 



lUDICIUM ORDINIS lUBJBCONSULTORUM. 

Ordo ICtorum ad quaestionem e lure Romano propositam: 

//CoUigantur» disponantur et illustrentur regulae iuris antiqui a Caesari- 
//bus in consuetudinibus suis observatae'' nuUam responsionem aooepit. 

Ad alteram quaestionem: 

//Exponantur et diiudicentur variae optimoram script<Nrum sententiae ad 
fflocxm Oeconomiae Politicae de rerum valore/* 

Ordo accepit duas Commentationes , patrio sermone conscriptas, alteram 
insignitam iemmate: 

^QmoI fOMiioA a fOMO 
9lial da jmiier jmeiero;** 

alteram omatam monitu Montxsquivii: 

9ll ne fagii poi de foin Ure^ maii ie faire pemer^** 



lUDIGIA ORDINUM. 39 

Uterque auctor ipso symbolo rationem^ quam in tractanda qaaestione 
secutus sit^ indicasse videtur. Ille enim primum adcurate investigayit, 
quid optimus quisque scriptor ad hunc locum docuerit; mox diligenter in- 
quisivit, qua ratione e variis iUis variorum sententiis quasi enata sit et 
exculta novissima Valoris in Oeconomia Folitica notio; denique ipse pro 
viribus conatus est exponere» quid tandem sit de gravissimo argumento 
sentiendum. Hic, inverso fere ordine procedens, exordium cepit a propo- 
nenda quae ipsi optima videretur definitione Valoris, ad quam deinde, 
tamquam normam, variorum scriptorum sententiam exegit. 

Utraque autem Ciommentatio magnopere Odini placuit In utraque lau- 
danda videtur industria in conquirenda materie, sermo luddus et elegans 
in exponendo, et in diiudicando acumen et sollertia. Deinde suis utraque 
dotibus praecellere visa est. Alterius auctor, is qui Momtssquivio se 
addidt, acutissime saepe variorum scriptorum errores demonstrat. Sed 
dubitare licet an et ipse ingeniosus iuvenis in construenda nova aliqua 
doctrina et emendatiore lapsus sit et hoc ipso» adhibita scilicet norma 
faUaci^ saepe etiam temere alios reprehenderit. Competitor eius, idonea 
materiae distributione scopulum istum vitans , cuiuscunque optimi scriptoris 
sinceram de quaestione proposita sententiam penitus indagavit» abunde 
exposuit» tum etiam, aliunde adhibita supellectile varia, uberem doctrinae 
copiam ad totum locum iUustrandum felidter convertit. 

Re deliberata et perpensa visum est Ordini huic competitori decemere 
victoriae praemium aureum, alterum auctorem nummo argenteo sic donare 
ut profiteretur, se iUum ipsum auro fuisse omaturum, nisi laudum aemulus 
praeripuisset pahnam. 

Apertis schedulis nomina prodierunt 

TOBIAE HIGHAEUS GAROLI ASSER, 

lurU StudUm in Hkutri Athenaeo Amstelodamensif 

qui victor exstitit, et 

SAMUELIS VAH HOUTEN, 

luria Candidati in Aeademia Qroningana. 



40 lUDIGIA ORDIRUM. 

lUDICIUM ORDINIS THEOLOGORUM. 

Ad quaestionem : sermoma Graeci, quo uH 9UfU Marous et Lucas, di- 
vereitaa gtammatice illustretur in locie in quibue alter alteriue tewtum con- 
aulto immutasse censendue eet^ Ordo Theologorom tria aocepit responsa, 
suis qoaeque meritis conspicua, attamen pretio valde diversa, 

Auetor disputationis, cui symbolum: iQwy&TB rdg Y(fecq>Ag simplici qui* 
dem et perspicua ratione quaestionis argumentum tractavit, sed in longe 
plerisque casibus sermonis diversitatem , quae Mabcum inter et Lucak ob- 
servatur, notavit tantum, non vero grammatice iilustravit: Lucak melius 
sibi scripsisse videri monens» causam cur ita sentiat vulgo non indicat. 
Fraeterea illius commentatio vitiis gravioribns oontra Latinitatem oommissiB 
minime vacat. 

Qui responsimi suum verbis: veniam pro loMde peto insignivit, laudan- 
dus est propter industriam vere stupendam, quam in oonquirendis et quo- 
dammodo saltem ordinandis utriusque Euangelistae locis, qui ad rem 
facere videbantur^ adhibuit. Quoniam vero quaestionis fundamentum levi- 
bus admodum argumentis subvertere conatus est^ suam ipse disputationem 
mire turbavit et propositum non attigit. Desideratur enim grammatica 
locorum parallelorum IQustratio, quam Ordo postulaverat^ oontra identidem 
ad quaestionem criticam auctor aberrat, cui vero probabiliter tractandae se 
adhuc imparem esse luculenter ostendit. Quapropter hunc quoque laborem 
seponendum esse Ordo iudicavit. 

Tertius vero» qui commentationem suam inscripsit verbis: in magnie vo- 
luiase 9at est, quamquam alia omiserit, alia protulerit minos probanda, in 
sermonis diversitate illustranda tam diligens fuit et copiosus, tantamque 
prodidit et linguae Graecae peritiam et cum scriptoribus Oraeds familiarita- 
tem^ ut non modo utrumque competitorem longe post se relinqueret sed ad 
quaestionem etiam ab initio usque ad finem probabiliter responderet. Hunc 
igitur praemio condecorandum esse Ordo censuit. Aperta schedula aucto- 
rem se professus est 

lOHANNES LAMBRECHTS, 
LUt. Hum. Ckxnd. et TheoL Studionu in Acadmia Lugduno-Bataoa. 



DE BETEEKENIS 



D£R 



PLANTEN-GEOGRAPHIE 



EN 



DE GEE8T VAN HAAH ONDEBZOEK. 



REDEVOERING 

TER AANVAAROmG YAN HET BUITENGEWOON HOOGLEERAARAMBT 
AAN DE H006ESGH00L TE LEIDEN, 

DEN li^BN NOVEMBER 1867 

UIT0B3FS0KSM 



D*. W. F. R SURINGAR. 



£D£L OBOOT ACHTBAB£ H££BEN, CUBATOBEN D£B LEIDSCHB 
HOOO£SCHOOL, 

\V£L£D£L£ 0£STB£NGE H££B, SECBETABIS VAN H£T C0LLE6IE 
VAN CUBATOBEN, 

HOOOOELEEBDE HEEBEN, BECTOB MAONIFICUd. EN VEBDEBE 
HOOOLEEBABEN IN D£ VEBSCHILLENDE VAKKEN VAN W£- 
T£NSCHAP, ZE£B OEACHTE AMBTO£N00T£N , 

W£L£D£L£ ZEEB OELEEBDE HEEB, LECTOB IN D£ HOOODUIT- 
SCHE LETTEBKUNDE, 

EDEL ACHTBABE HEEBEN, AAN WI£ H£T BESTUUB VAN DEZE 
STAD £N D£ HANDHAVINO DES BEOTS IS TOEVEBTBOUWD, 

WELEEBWAABDE HEEBEN, LEEBABEN DEB OODSDIENST, 

WELEDELE ZEEB OELEEBDE HEEBEN , DOCTOBEN IN D£ VEB- 
SCHILLENDE FACULTEITEN, 

AANZIENLUKE SCHABE VAN JONOELINOEN, DIE U AAN DEZE 
HOOGESCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOELEQT, 

GIJ ALLEN VOOBTS, VAN WELKEN BANO OP STAND, DIE DEZE 
PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOBDIQHEID VEBEEBT, 

ZEEBGEEEBDE TOEHOOBDEBSI 



Wanneer wij de geschiedenis der nataarweteDschappen , en bovenal 
hare krachtige ontwikkeling in de laatste tijden nagaan, dan ontmoeten 
wij een eenvoudig, doch hoogst opmerkenswaardig verschrjnsel. Wij zien 
dan, dat naarmate de rijkdom aan verworven kennis toeneemt, zich tel- 
kens duidelijker de behoefte openbaart, om die schatten te vereenigen tot 
een ordelijk geheel, en aan de uitbreiding en volmaking van dat ge- 
heel volgens vaste beginselen voort te werken. Bleef men te allen 
tijde hoogen prijs stellen op den rusteloozen ijver van zoo velen , die door 

6» 



44 W. F. R. SURIN6AR 

nieuwe ontdekkmgen het gebied der wetenschap zochten te verrijken, tel- 
kens meer werd het doorzigt gewaardeerd van hen, die den bestaanden 
voorraad in orde schikten^ en aanwezen, hoe een waarlijk vruchtbaar 
onderzoek der natuur moest worden ingerigt. Daarentegen betreurde men 
het diep, wanneer waamemingen, met groote moeite bijeengebragt, voor 
de wetenschap moesten verloren gaan, juist omdat vooraf niet behoorlijk 
rekenschap was gegeven van de methode die gevolgd moest worden, van 
de eischen waaraan de waamemingen moesten voldoen, om zich als bruik- 
bare deelen aan te sluiten aan de ontwikkeling van het groote geheeL 

Het is ieder bekend, hoe eenmaalde beschrijvendenatuurwetenschappen, 
en met haar de kruidkunde, gevaar liepen, onder zoodanigen last van on- 
genoegzaam geordende bouwstof te bezwijken. Slechts de heldere bhk van 
een Ljnnaeus was in staat, een redmiddel tegen dit onheil te ontdekken, 
een krachtige geest als de zijne alleen vermogend, het middel in al zijne 
uitgebreidheid toe te passen. Dat middel was zijn kunstmatig stelsel. 
leder weet, hoe dit in een eenvoudig en duidelijk bestek de bekende 
vormen van het plantenrijk te zamen vatte, en de plaats aanwees, waar 
nieuwe waamemingen terstond aan de bestaande konden worden toege- 
voegd. Evenzoo , met welk een goeden uitslag zijne phUosopkia botamca 
langen tijd het wetboek bleef , aan welks praktische regelen alie kruidkun- 
digen gehoorzaamden. 

Ondertusschen was de natuurlijke rangschikking der planten te voorschijn 
getreden» reeds door Linnaeus als het laatste doel der wetenschap be- 
schouwd, maar eerst later in bepaalde stelsels uitgewerkt. En wederom 
was bijna de wetenschap bedolven geraakt — nu echter onder den vloed 
van stelsels^ die elkander opvolgdei^ en verdrongen, zoo niet mannen als 
D£ JussiEu, BE Candolle, iu plaats van dien nutteloozen strijd voort 
te zetten, het onderzoek hadden ingesteld naar vaste beginselen, zoo 
zij niet, in stede van een eigen stelsel^ als het eindelijk volmaakte, hard- 
nekkig te verdedigen^ den weg hadden aangeduid, waarop men, met ver- 
eende krachten, langzaam maar gewis tot dat einddoel der wetenschap 
naderen kon. 

Geen wonder, dat men, door de ondervinding geleerd, die methode 
der wetenschap op hoogen prijs stelde, en dat men in een anderen tak 



^ REDEVOERING. 45 

der kaidkunde, die eerst ontstaan kon, nadat het mikroskoop eene zekere 
volkomenheid had bereikt, eveneens omzag naar de beginselen, volgens 
welke het onderzoek moest worden ingerigt. Die beginselen worden vaak 
gevolgd^ al zijn ze nog niet uitgesproken. Ze leven dan nog, als onbe- 
wust, in den geest van den op zich zelf staanden natuuronderzoeker; maar 
eerst nadat ze zijn uitgesproken en algemeen tot klaarheid gekomen, ma- 
ken zij den hechten grondslag uit^ waarop de wetenschap veilig kan wor- 
den opgebouwd. Daarom zal hierin ieder de verdienste erkennen van den 
man, die bovendien met den verwonderlijken moed, al is het ook niet altijd 
met den meest gelukkigen uitslag, de teerste punten van het plantenleven 
heeft opgevat en tot voorwerp van zijn onderzoek gemaakt. Weinig be- 
scheidenheid moge de naam verraden , waarmede hij zelf zijnen arbeid heeft 
^aangekondigd , weinig bescheidenheid de toon tegenover zijne voorgangers 
en tijdgenooten; voor zooverre dit alies toe te schrijven is aan ingenomen- 
heid met eene strenge methode, dwingt hij zeker te regt den algemeenen 
bijval af. De methode is als de ziel der wetenschap. Zij is het die ons 
de vragen zoo doet rigten aan de natuur, dat het antwoord werkelijk 
nieuwe aanwinst is voor onze kennis. Zij alleen is het, die van den ar- 
beid, door verschillende onderzoekers op onderscheidene tijden en plaatsen 
volbragt, dat geheel kan vormen, hetwelk zich van lieverlede als het 
schoonste monument van 's menschen geest verheft. 

Gaf deze overtuiging achtereenvolgens een nieuw leven aan de beide 
takken van het onderzoek der plantenwereld, die wij beschouwden, niet 
minder werkzaam betoonde zij zich bij een anderen tak, eerst later uit 
den gemeenschappelijken stam ontsproten, maar weldra welig opgegroeid. 
Ik bedoel de planten-geographie, de wetenschap, die de plantenwereld 
beschouwt in verband met de aarde, wier oppervlakte zij bedekt. 

In deze eeuw, onder de gunstigste omstandigheden geboren, en eerst 
voor korten tijd> op de schitterendste wijze, rijp geworden voor den 
krachtigen leeftijd, wekt zij thans de algemeene aandacht. Van haar le- 
ven^ van haren tegenwoordigen toestand een beeld te ontwerpen, is eene 
moeijelijke taak, daar de strenge studie van vele jaren haar naauwelijks 
omvatten kan. Maar voor het tegenwoordig uur» bij het aanvaarden der 
eervoUe en gewigtige betrekking, mij aan deze Hpogeschool opgedragen. 



46 W. F. R. SURINGAR 

vond ik geen onderwerp der behandeling meer waardig, geen onderwerp 
meer geschikt om de belangstelling te wekken van een gehoor als het 
tegenwoordige , zamengesteld uit mannen, die zich aan de bevordering, 
beoefening en studie der verschillende wetenschappen hebben toegewijd. 

Daarom heb ik, in het vertrouwen op uwe toegeeflijkheid , allen schroom 
ter zijde gesteld. Ik wil trachten, in eene schets van de genoemde weten- 
schap, van de planten-geographie^ U hare beteekenis en den 
geest van haar onderzoek met weinige trekken voor te stellen. 
Verieent mij daarbij uwe welwiliende aandacht, die in de belangrijkheid 
van het onderwerp vergoeding vinde voor hetgeen aan mijne zwakke taal 
ontbreekt. 

Wanneer men den plantengroei van twee verschillende landstreken, zij 
het slechts van twee landen van Europa, met elkander vergelijkt, dan 
behoeft men waarlijk geen kruidkundige te zijn om onderscheid op te 
merken, om te zien, hoe hier planten voorkomen welke ginds ontbreken, 
en hoe het gemis van sommige door het bezit van andere wordt vergoed. 
Aan niemand die de zwitsersche Alpen bezoekt, ontgaat de eigenaardige 
schoonheid en rijkdom van die bergstreek. Terwijl hij onder de kruiden 
en bloesems met welgevallen menige oude bekende begroet^ boeit hem de 
kleurenpracht en sierlijke vorm van vele die hem nieuw zijn. ZelCs in 
het eigen vaderland ziet de oningewijde verschil in den plantengroei van 
de dorre heide^ van het vlugtige duinzand en de vruchtbare akkerstreken 
en weiden. Geen wonder dus, dat de kruidkundigen reeds vroeg over 
dit onderscheid in den plantengroei hebben nagedacht, en dat vooral na 
de veelvuldige reizen^ in verafgelegene gewesten ondemomen, geen kruid- 
kundig werk verscheen, zonder dat daarin van het afwisselend voorkomen 
der plantenwereld onder verschillende luchtstreken werd melding gemaakt. 

Eigenlijk leven ontving echter deze tak der wetenschap eerst in de 
tegenwoordige eeuw. Behoef ik von Humboldt te noemen, als dengenen, 
die de sluimerende kiem tot ontwikkeling heeft gebragtp Zoo zijne ver- 
dienste omtrent vele deelen der natuurlijke geschiedenis van den aardbol 
groot is door het tal van onderzoekingen , met naauwlettende zorg op zijne 
reizen volbragt, zij is het vooral daardoor, dat hij met eenen blik die alle 



REDEVOERING. 47 

heeft omvat, als deelen van een groot geheel heeft beschouwd, en door 
die beschoawing aan de afzonderlijke takken der wetenschap een nieuw 
leven heeft geschonken. Voegt daarbij zijne gaaf van opmerking, zijn 
vorm van mededeeling, engij gevoelt, door welk vermogen hij aan de ver- 
schijnselen der plantenverspreiding de algemeene aandacht heefc geboeid. 
Bij eene zijner beschouwingen uit hij den wensch^ dat de beelden^ die 
hij heeft trachten te schetsen, door een schiider met levende kleuren op 
het doek mogten worden voorgesteld. Maar waarlijk, zijne pen is een 
penseel, en niet levendig^ dan hij kan de kunstenaar met verwen die 
tafereelen voor onze oogen tooveren. 

De wetenschap , aldus door hem in het leven geroepen , werd door hem 
zelven en door vele anderen uitgebreid en in verschillende rigtingen uitge- 
werkt. Het zou te veel zijn, hier zelfs de belangrijkste namen te noemen, 
of aan ieder de eere te geven die hem toekomt. Het was een gemeen- 
schappelijke arbeid , waar de een steun gaf aan de werkzaamheden van den 
ander, en weerkeerig in lateren arbeid partij trok van hetgeen ondertus- 
schen was gedacht en verrigt. Slechts de Candolle zij genoemd als de 
man^ wiens reuzengeest, m&gtig als die zijns vaders, bij de algemeene 
beweging de teugels heeft gevat, wiens oordeel, helder als dat zijns groo-. 
ten.vooi^angers, hier een beginsel heeft tot klaarheid gebragt, ginds een 
nieuw heeft in het leven geroepen; wiens scherpe blik yoor elk bijzonder 
onderzoek de rigting heeft afgebakend, die het volgen moet, om in verband 
met het groote geheel, zonder wankeling of ijdele krachtsverspiliing, tot 
werkelijken vooruitgang te leiden. 

Evenzeer zou het onmogelijk zijn, de wetenschap te schetsen in haren 
geheelen omvang. Enkele trekken zullen dus moeten volstaan, om eenig 
denkbeeld te geven van hare beteekenis. Daartoe zal het meest doel- 
matig zijn , in de eerste plaats stii te staan bij de wijze , waarop, volgens 
de methode van von Humboldt, de plantengroei van verschillende streken 
in een aanschouwelijk en algemeen bevattelijk tafereel kan wor- 
den voorgesteld, en niet lang te vertoeven bij de bijzonderheden , waarin 
slechts de wetenschappelijke beoefenaar der kruidkunde belang kan stellen. 

Ook om den geest van het onderzoek te leeren kennen, zullen 
wij ons moeten bepalen tot een algemeenen blik , en slechts den weg 



48 W. F. R. SURINGAR 

kmiiien aanwijzen, djen men hedt ingeslagen, om van de waargenomene 
▼encfaijnaels verklaring te geven« Moge het weinige, dat & U kan 
aanbieden mt den rijken vocnmad, aan het doel beantwooiden en U wd- 
gevallig zijn! 



De aanschonwelijke en algemeen bevattelijke achildering van het land* 
schap onder veischillCTde hemelstreken is aan de meer mtvoerige, zoiver 
wetenschappelijke vergelijking en ontleding van den plantengroet vooni%e- 
gaan, even ak het kunstmatig stelsel aan de natnurlijke methode. Koel 
moge het schijnra, de schilderingen van een yok Humboldt in veiband 
te biengen met het stekel van LnniAsns, maar toch aanel ik niet te 
beweren, dat zij in de ontwikkeling der planten-geographie dezdfde plaats 
beUeeden» die aan het knnstmatig systeem in de beschrijvende kmidkande 
moet worden to^ekend. Even als dit moesten zij dienen, om aanvanke- 
lijk een bepaalden vorm en ger^Ide orde te geven aan de waamemingen, 
die door veischillende reizigers werden volbragt, en op zeer onderscheidene 
wijze, maar meest zonder de noodige naauwkenrigheid, med^edeeld. 
Even als het knnstmatig stekel t^nwoordig dienstig is, om den nog 
weinig geoefenden in te leiden in de kenms der plantenweield» zoo njn 
ook nn die eenvondige schetsen» die slechts de hoofdtrekken gevm van 
den plantengioei, bij mtstek in staat om een voorloopig denkbeeld te 
geven van de wijze, waaiop de verachillende voimen der planten in de 
onderscheidene deelen der aarde zijn verspieid en bij elkandtf gevoegd. 
Oveieenkomstig met den bijzonderai kring, waarin elk van beide zich 
bewe^, is het oveieenkomstige doel op veischillende wijzai beieikt. Het 
knnstmatig stelsel moest doidelijke en scherpe kenmerken leveien, waar- 
door de taUooze vormen van gewassen eenvondig en gemakkelijk konden 
worden ondeischeiden en geiangachikt Tot het schetsen van den planten- 
groei moest men daarent^en, nit de oneindige verscheidenheid van het 
landschap, die hoofdtiekken leeren opvatten, welke tot den algemeenen 
indnik het meeste bijdragen. Daarom moest het fijne ontleedmes de gids 
worden bij het eente, terwijl hi^ daarentegen het oog van den schilder, 



REDEVOERING. 49 

de blik over het geheel, beslissen moest Ea daardoor wederom hebben 
die Bchetsen een voordeel> 't welk het kunstmatig stelsel in zijnen kring 
niet bezit, de geschiktheid namelijk om te dienen tot de algemeen bevat- 
telijke, de populaire voordragt van het karakter der vegetatie. Laat ons 
van bepaalde voorbeelden uitgaan, om haar ook in dit opzigt naar eisch 
te waarderen. 

Reeds in onze eigene streken merken wij ouder de vele hdnderden vor- 
men van planten enkele op, die meer dan andere het voorkomen van den 
plantengroei bepalen. Het zijn die, welke of door hare grootte, of door 
haar groot aantal» het landachap schijnen te beheerschen. Zoo vallen in 
de eerste plaats de verschiUende boomen in het oog, hetzij ze alleen staan 
of tot bosschen zijn vereenigd; evenzoo de grassen» die, gezellig bijeen- 
groeijende, ona&ienbare weiden vormen^ en niet minder de heidestruiken^ 
waar zij uitgestrekte vlakten bedekken met een dor en eentoonig bruin. 
Tusschen deze groeijen andere planten. In het lommer der boomen, tus- 
schen het groen der weide» en zelfs in het schrale heideveld verschijnt 
ons menige liefelijke bloem, maar die is er als tusschen geweven, terwijl 
de groote massa van het landschap door de eerstgenoemde wordt gevormd. 
Wilden wij dus in breede trekken het karakter van onzen plantengroei 
schetsen, dan zouden wij van deze moeten uitgaan, en van de andere, 
kleinere of meer verstrooide planten slechts in zooverre melding maken , als 
wij de schets nader wilden zien uitgewerkt. 

Op die wijze zijn weinige hoofdtrekken voldoende, om het karakter van 
het landschap, zel& in elk deel der aarde» te schetsen. Want terwijl de 
geoefende blik van den kruidkundige al de afisonderlijke soorten en ge- 
slachten onderscheidt, vloeijen voor het oog van den schiider vele vormen 
in een , die denzelfden of een bijna gelijken indruk bij hem achterlaten. 
Al die vormen worden dan tot eenen» physiognomischen hoofdvorm zamen- 
gevoegd, en evenmin als LinnakuB' had behoeven te schromen, in zijn 
kunstmatig stelsel natuurlijke geslachten en groepen te splitsen , evenmin 
moet men zich hier laten weerhouden» om, als het noodig is, vormen 
bijeen te brengen, die in het i^steem der kruidkundigen van elkander 
verwijderd staan. 

Zoo er een plantenvorm is, die van den gewonen afwijkt en in de pby- 

7 



50 W. F. R. SURIN6AR 

siognomie van het landflchap scherp moet afsteken , dan is het wel die der 
bladerlooze CacUmen^ met hunnen vleezigen stengel, nu eens kogehrond, 
dan weder met tahrijke armen als eene lichtkroon uitgestrekt. Geheel 
eenig, zou men zeggen> is de verschijning van zoodanige wangestalten in 
het plantenrijk. En toch worden ze elders , in eene geheel andere plw- 
tengroep, met geheel verschiliende bloesems, evenzoo aangetroffen. Dezelfde 
rol^ die de Cactuaaen in het amerikaansche landschap vervullen» wordt in 
de oude wereld vervuld door de vleezige Euphorbia*s^ en zoo misleidmd 
komen deze vaak met hen overeen, dat het ongeoefend oog haar alleen 
aan het witte melksap herkenneu kan. Ja, een dergelijken onbebageUjken 
vorm bezitten ook de talrijke StapeUc^% van de Eaap, hoewel bloesems en 
vruchten haar wederom eene ver verwijderde plaats aanwijzen in het krnid- 
kundig systeem. 

Het is echter slechts bij uitzondering , dat aldus vormen moeten worden 
vereenigd, welke tot geheel verschillende natuurlijke groepen behooren. 
Want juist daarin bestaat het wezen der natuurUjke rangschikking , dat 
zij steunt op wijzigingen in die deelen^ welke met het karakter van de 
geheele plant in het naauwste verband staan. Zoo behooren de grassen, 
die in de weide tot ^nen gelijkmatigen indruk versmelten, ook aile tot 
e^ne natuurlijke familie^ en zelfs wanneer wij bij haar voegen de rietsoor- 
ten en biezen , die dp vochtige plaatsen eene soortgelijke beteekenis hebben 
in de vegetatie , vereenigen wij nog slechts groepen , die ook in bloesem 
en vrucht groote verwantschap bezittra. 

Zijn aldus de hoctfdvormen metoordeel uitgekozen en bepaakl^ dan behoort 
er slechts eene juiste waameming, een heldere blik toe, om op temerken, 
hoe sommige dier hoofdvormen in het landschap zijn vereenigd en zamen- 
geweven. En wil men den plantengroei in verband beschouwen met dien 
van andere streken, wil men dus zijn eigenaardig karakter tegen over deze, 
en zijne plaats in het geheel behoorlijk waarderen » dan moet nog worden 
nagegaan, hoe die zelfde grondvormen ook elders deel uitmaken van het 
landschap, of welke andere vormen daar, in plaats van hen, gebied voeren. 

Beschouwen wij b. v. op die wijze onze grasvlakten en heideveldm, en 
vergelijken wij ze met het voorkomen der grassen en heidestruiken in an- 



REDEVOERING. 51 

dere streken der aarde, dan bemerken wij, dat dit gezellig zamengroeijen 
van vele voorwerpen eener zelfde eoort of van eene zelfde familie een ver<* 
achijnael is, geheel eigen aan onze gematigde lochtstreek. 

Rijker, oneindig rijker in overvloed van vormen en kleuren zijn de ge- 
westen , waar de zon hare stralen loodregt op de aarde nederschiet. Orooter 
en schooner zijn daar ook de grassen, breeder hun loof. Reeds aan de 
oevers der middellandsche zee is de Bavenna^smker ons een voorbdSe van 
de sierlijke blpesemplaimen van het suikerriet, die, wiegende op den 
zachten luchtstroom^ schitteren met den schoonsten zilverglans. En in 
die zelfde streken verschijnt de Arundo donax als eerste getuige van de 
grootheid, die de bevallige, slanke grasvorm,.met zijn geleeden stengel, 
in den boomhoogen bamboes bereikt. Maar de eigenlijk gezegde weilanden 
zijn geheel eigen aan onze luchtstreek. Dat eeuwigdurend groen , dat vast 
ineengesloten vlechtwerk van kruipende stengen, tegen de wintervorst be- 
stand, en telkens het levende gewaad vemieuwende, dat de aardkorst 
bedekt, ontbreken in die warmere gewesten. Reeds in zuidelijk Europa 
staan de grassen meer verstrooid tusschen de andere planten en bloemen^ 
en waar in de heete luchtstredc nog uitgebreide grasvlakten voorkomen, 
zijn het eerder woestenijen te noemen, die uit gebrek van anderen plan- 
tengroei, in het vochtig jaargetijde, met los op zich zelf staande grasplan- 
ten zijn aangevuld. 

Zoo ook strekken zich, van ons vaderland tot aan de hellingen van het 
Uralgebergte, de woeste heidevelden uit, met het dorre, bijna naaldvor- 
mige loof en de taaije takken der stnukheide begroeid , waartusschen slechts 
nu en dan de bevallige klolqes der dopheide of de bloesems van eene andere 
gezellin in de wildemis bevallig uitkomen. Maar aan de andere zijde van 
den evenaar, waar voorbij de brandende hitte van midden-Afnka eene 
nieuwe gematigde luchtstreek aanvangt, vinden m] honderden van de 
schoonste Erica'9 met de sierlijkste bloemen, nu niet tot heidevelden ver- 
eenigd , maar tusschen den overigen bevalligen plantengroei van het Kaap- 
land verspreid. Ook elders komen de heidevelden niet voor. In Nieuw- 
HoUand ontbreken zelfs de JBrica*a, maar zij worden er vervangen doqr 
de JEpacriden , eene even sierlijke plantengroep , die met haar groote over- 
eenkomst heeft. 

7* 



58 W. F. R. SURINGAR 

Wij spraken nog van de bosschen, die, in afvrisseling met de meer 
vlakke Btieken, ons vaderland bedekken. Reeds het ongeoefend oog on- 
derscheidt in deze twee hoofdvormen^ die zoowel in bloesem en vracht, 
als ook door hun gebladerte en geheele voorkomen /ii^melsbreed van elkan- 
der verschillen. Het zijn de verschillende boomen met breedbladerig loof 
aan de eene zijde, aan den anderen kant de pijnboomen met honne r^el- 
matige takken en donne stijve naalden. 

Deze laatste zijn wederom geheel eigen aan de noordelijke helft van 
onzen aardboL Rondom den geheelen poolcirkel breiden zij zich nit, en 
vormen eenen breeden gordei om de aarde^ die op sommige pUiatsen tot 
aan de grens der heete luchtstreek nederdaalt. Maar vooral aan de andere 
grens, waar slechts de taaije berk hen voorbij streeft, en de andere woud- 
boomen voor de koude van ijs en sneeuw geweken zijn , heerschen de som- 
bere pijnboomen met hun donkergroen naaldloof in het winterlandschap. 
Nu is het, als in Schotland, de den, die als met opgerigte armende 
kroon draagt van naalden^ twee aan twee vereenigd; dan is het, als in 
Scandinavie , de zwaarmoedige spar , met hare regelmatige takken ter aarde 
neergestrekt ^ maar met de spitse kruin fier ten hemel opgestoken, die met 
den vorigen te zamen den kouden scepter zwaait. Meer oostelijk, in het 
noorden van Siberie, heerscht daarentegen de Zariw met zijne los neder- 
hangende takjes en tot sierUjke bundels vereenigde, afvallende naalden. 
Het is dezelfde vorm, dien wij, met dennen en sparren vereenigd, ook in 
de vlakten en bergen van midden-Buropa ontmoeten. Zoo vervangt de 
eene soort de andere, meestal niet plotseling, maar eerst gelijkelijk met 
haar vermengd^ en daarna heerscheres in haar eigen gebied. Eiders, in 
de oostelijke streken van Azie , en in de verschillende deelen van noord- 
Amerika komen andere, en zelfs een veel grooter tontal soorten voor. 
Maar zoo gelijk is de indruk, dien al die pijnboomen, tot de drie ge- 
noemde typen behoorende, op den beschouwer maken, dateen euibpeesch 
rei^iger van vroegeren tijd in Japan dezelfde soorten van zijn vaderland 
meende terug te vinden, en dat de landverhuizer, die onze streken verhi- 
ten heeffc, door de amerikaansche pijnbosschen geheel aan die van zijn 
vaderland herinnerd wordt. De grootste verscheidenheid echter en de 
schoonste vormen behooren in dat wereiddeel te huis. Behoef ik den 



RBDSVOERING. 53 

Mammoatsboom te noemen, die de californische bergen versierl;, als den 
meest waardigen vertegenwoordiger van dien krachtigen plantenvorm? Drie- 
honderd voet hoog verheft zich zijn lijnregte stam, en evenredig daaraan 
is de dikte van het hout, waaraan men, naar het aantal kringen^ een 
ouderdom van drie duizend jaren toekent Een stuk schors, rondom het 
benedenste gedeelte van den stam weggenomen, vormde eene kamer, 
waarin meer dan veertig personen behoorlijk plaats vonden. Zoo overtreft 
dus deze reus onder de planten zelfs den wereldberoemden ceder, tdt de 
zelfde groep der naaldboomen behoorende» die de gebergten van Syrie be- 
volkt. Maar in bevalligheid wint het geen van de italiaansche Piniooh 
vider takken, naar boven tot eene schermvormige kroon vereenigd, en 
door den slanken stam gedragen, een eigenaardig kiarakter geven aan het 
landschap van die streken. 

Vinden wij overigens nog eigenaardige pijn- en cederbosschen op het 
Himalaya-gebergte, en strekken zich de naaldboomen oc^ in de nieuwe 
wereld uit tot de landengte, welke hare beide helften van elkander scheidt, 
hun invloed op het landschap is van lieverlede verminderd, naarmate zij 
de keerknngen naderen. Meestal op de faooge bergen teruggetrokken» 
heerschen zij zelfs daar niet meer zooals in het noorden, en zonderling 
moet de indruk zijn, het eerst door Columbus en zijne reisgenooten on- 
dervonden , wanneer men pijnboomen en paknen elkander het gebied ziet 
betwisten. 

Opmerkenswaardig is het wederom, dat in het zuidelijk halfrond der 
aarde» ook in de gematigde luchtstreek, geene ware naaldboomen worden 
aangetroffen. Slechts weinige andere geslachten uit dezelfde natuurlijke 
groep» die der kegeldragende gewassen, zijn aan beide halfronden gemeen. 
Onder deze de bijna bladeriboze Ephedra, de Taxus en de Podocarpus, 
een boom , vnens naalden tot een meer bladvormig loof zijn uitgebreid en 
veiens ronde kroon bovendien meer aan onze loof boomen herinnert. Wij 
vinden daarent^en andere vormen in die streken, welke, hoezeer ver- 
schiilend in voorkomen, toch tot dezelfde natuurlijke groep behooren en 
ook een overeenkonutigen invloed uitoefenen in het landschap. Het 
zijn de zonderlinge Jrancaria^s, die ook door eenigzins meerdere breedte 
van het loof en eene zekere slankheid der takken , te vergeefs hare ver- 



54 W. F, R. SURIN6AR 

wantschap met de regelmatige« stijve naaldboomen trachten te verbergen. 
En naast haar staan de Caauarineen, even griilig als zij, die met hare 
dunne, nederhangende takjes, in geledingen verdeeld en van bladeren 
ontbloot, een treurvorm schijnen van den fieren pijnboom van het 
noorden. 

Het zott ons te ver voeren, wanneer wij ook over de boomen met breed* 
bladerig looF deze beschouwing wilden nitstrekken. Reeds onder die van 
onze streken zouden wij meer dan eenen hoofdvorm moeten onderscheiden, 
en hoeveel meer nog, wanneer wij ze wilden vergeUjken met de vormen, 
welke andere gewesten , en vooral de rijke keerkringslanden versieren. Daar 
treden boomen op uit de afdeelingen van het plantenrijk, die hier slechts 
door nederige kruiden of heesters worden vertegenwoordigd. PrachUge bloe- 
sems schitteren daar tusschen het duizendvoud afwisselend groen. Pahnen 
en zoovele andere verheffen op hooge stammen een bladerdos > wiens even- 
wijdig loopende aderen den grondvorm aanwijzen der eenzaadlobbige plant. 
Ja, zelfs de varens met heur fijn gekarteld en ingesneden loof groeijen 
daar op tot boomen. Het zou te veel zijn ook de andere te noemen, bijna 
onmpgelijk ze naar waarde te beschrijven. Welk denkbeeld toch kunnen 
wij geven van die heerlijke vormen , ons slechts van verre bekend uit be- 
schrijvingen en uit de half kranke voorwerpen, onder onzen donkeren 
hemel met moeite in het leven bewaardP Wij kunnen slechts luiBteren, 
met ingenomenheid luisteren naar de bezielde taal van een von Humboldt, 
van een Bjsinwarbt, van zoo vele anderen, die zich met een i)pen oog en 
warme geestdrift hebben mogen overgeven aan een leven in en met die 
bekoorlijke natuur! 

Het zal uit het aangevoerde duidelijk zijn, hoe in breede trekken een 
aanschouwelijk tafereel van den plantengroei kan worden voorgesteld» maar 
tevens, dat zoodanige schets uit een wetenschappelijk oogpunt nog niet 
voldoende is. Het karakter van het landschap wordt voomameUjk bepaald 
door vormen, die of door hunne grootte, of door hun groot aantal, som- 
wijlen ook door een geheel eigenaardig voorkomen of door schitterende 
kleuren in het oog vallen. Maar voor de wetenschap is het aanwezig 
zijn van den trotschen pijnboom niet van meer gewigt dan dat van de 



REDEVOERIPtG. 55 

nederige boschbes, die aan zijne voeten voortkraipt; nit dat oogpunt staat 
hij niet hooger dan de liefelijke alpenroos die hem op de zwitsersche sneeuw- 
toppen , de BAododendron^BOOTt die hem in eenig ander gebergte van Eoropa 
of west-Azie vergezelt Op den wetenschappelijken onderzoeker maakt 
het niet meer indrok, wanneer faij een uitgestrekt woud, dan, wanneer hij 
in eene enkele rotsspleet van de Kaap Erica^a aantreft, die nergens anders , 
zelfs niet op gelijke plaatsen in den omtrek worden weergevonden ; of op 
een enkel voorgebeq^ in ItaUe de schoone Campanula isopiylla; of wan- 
neer hij den geheel eigenaardigen piantengroei van St. Helena beschouwt 
en het aantal planten waameemt, dat niet slechts aan dat eiland, maar 
zelfs aan bijzondere plaatsen van dat eiland eigen zijn. Bij hem staat 
het nederigste biesje gelijk met den fiersten boom, met de schitterendste 
bloem; en in plaats van een tafereel^hetwelk den totaal-indruk weergeeft 
van het landschap, treedt hij te voorschijn met cijfers en tabellen, die 
den plantengroei tot in zijne laatste bijzonderheden ontleden. 

Ik mag uwe aandacht O. T. niet vermoeijen met die tabellen der zoo- 
genoemde plantenstatistiek^ haar niet vestigen op de wijze, waarop men, 
voor de wetenschappelijke vergelijking en ontleding van den plantengroei^ 
de feiten opspoort en tot een geheel zamenstelt. Een enkele trek zal vol- 
doende zijn, om de beteekenis van dit gedeelte der wetenschap te doen 
waarderen. 

Men heeft er niet slechts prijs op gesteld, te weten, welke plantenvor- 
men in elk deel der aarde worden aangetroffen , maar ook om de verhou- 
dingen te leeren kennen tusschen het aantal soorten, dat hier en ginds 
den bodem versiert. En niet slechts tusschen dien rijkdom van soorten in 
het algemeen, ook meer in het bijzonder van die, welke tot grootere of 
kleinere afdeelingen van het plantenrijk behooren. Zoo heeft reeds Robert 
Brown de verhouding bepaald tusschen het aantal een- en twee-zaadlob- 
bige planten, in hare afwisseUng over de verschillende streken der aarde, 
van den aequator naar de polen. Von Humboldt heeft het eerst die be- 
rekening tot de kleinere afdeelingen, de &milien van het plantenrijk, uit- 
gestrekt, en tahijk zijn de onderzoekingen^ door vele anderen in dit ge- 
bied met zorg en naauwgezetheid volbragt. 

Dat onderzoek leidde tot allennerkwaardigste uitkomsten. Zoo merkte 



56 W. F. R. SURINGAR 

men op, bij de vergelijking van twee naborige landen, ala Daitfichland 
en Frankrijk, dat de rijkdom der voomaamste familien, met betrekking 
tot den totalen rijkdom aan soorten , in beide weinig verachilden. En toch 
ontbreken in Frankrijk veie foorten van grassen, van kraisbloemen en 
andere uit die rijkelijkBt vertegenwoordigde groepen , welke in Doitschland 
tot de zeer algemeen voorkomende planten behooren. Die ontbrekende 
soorten zijn in Frankrijk door andere van dezelfde familie vervangen , wdke 
men daarentegen in Duitschland mist. Zoo vormt dos de fiora van Fran- 
krijk een zeker geheel, dat in zamenstelling met de flora van Daitschland 
overeenkomt, terwijl de zamenstellende elementen, de afaonderlijke soorten, 
door langzame wisseling, veranderd zijn. 

De meeste deelen der aarde zijn nog niet zoo naauwkeurig onderzocht 
als de landen van Europa. Slechts ten deele was het mogelijk de grenzen 
te leeren kennen, waarbinnen eene bepaalde soort, een geslacht, of eene 
familie op de oppervlakte der aarde besloten is. Eveneens om na te gaan , 
hoe de enkele voorwerpen in het gebied der soort, hoe de soorten in dat 
van het geslacht, hoe eindelijk de geslachten in dat der natuurlijke fiEunilie , 
waartoe zij behooreUi zijn verdeeld. Doch, hoeverre dit ondmoek nog 
zij van zijne voltooijing, toch openbaarde zich reeds met voldoende zeker- 
heid de algemeene wet, waaruit het straks genoemde verschijnsel voort- 
vloeit. Gelijk in het algemeen de voorwerpen eener soort het digtst bij 
elkander staan in het midden van haar gebied, en schaarscher worden 
naarmate men hare grenzen nadert, zoo bleek het gok, dat de soorten 
van een geslacht, de geslachten eener fiBimilie veelal in een of meer deelen 
der aarde als om bepaalde middelpunten zijn opeengehoopt, terwijl zij 
verder van daar meer verspreid zijn of geheel ontbreken. 

Zoo komen dus de betrekkingen , waarin de afzonderlijke voorwerpeh 
staan tot de soort^ de soorten tot haar geslacht, de geslachten tot hunne 
familie, met elkander overeen, zoowel in het kruidkundig stelsel als in 
hunne verdeeling over de aarde. Men kan het plantenrijk beschouwen als 
een geheel, waarvan de zamenstellende deelen, de afzonderlijke soorten, 
op tweederlei wijze zijn gerangschikt. Eens in des menschen gedachte, 
in het natuurlijke stelsel, waar zij naar de wijzigingen in bouw en maaksel, 
als typen^ in hoogere groepen en trapswijs meer bijzondere afdeelingen 



REDEVOERING. 57 

zijn zamengevoegd. Andennaal daarentegen in de werkelijkheid^ over de 
oppervlakte van den aardbodem, op eene wijze, waarvan wij de wetten 
nog niet in alle bijzonderheden kennen, doch waarm wij de harmonie van 
een geheel beginnen in te zien. En tasachen die beide bestaat verband. 
Dat verband bevreemdt ons niet; wij zijn reeds lang gewoon aan de erva- 
ring, hoe verwantschap van vorm, ook in de planten-woreld, met over- 
eenkomst in andere eigenschappen veigezeld gaat. Waarom zouden dan 
ook niet zoodanig verwante phmtw overeenstemming verraden in de wijze, 
waarop zij over de oppervlakte der aarde zijn verdeeld? Maar het treft 
ons als een nieuwe getnige van die eenheid, die harmonie, welke het 
nader onderzoek der natuur in al hare deelen doet ontdekken, eene har- 
monie, die al de deelen van het groote geheel als met een levenden 
adem bezielt. 



De voomaamste taak bij het onderzoek der natuur is de verklaring van 
de waargenomen verschijnselen , en het mag derhalve bovenal onze belang- 
9telling wekken, welken weg men daartoe, in de studie der planten- 
geographie, heeft ingeslagen. Om het antwoord te vememen op die 
vraag, moeten wij ons langzamerhand terugtrekken van het standpunt, 
waarop wij ons tot nu toe hebben geplaatst. Wij lieten vandaar onzen 
bfik weiden over het geheel. Maar wij moeten die algemeene beschouwing, 
hoe aanlokkend ook, vaarwel zeggen, willen wij den natuuronderzoeker 
volgen, tot waar hij\ een voor een^ de verborgen draden van het net- 
werk opspoort. 

Reeds een vlogtige blik overtuigt onS| dat er een verband bestaat tus- 
schen de eigmschappen der aarde en haar wisselend plantenkleed. De 
eene plant groeit in het losse duinzand, de andere in de vaste klei, we- 
derom eme andm in den zuren veengiond of in het weeke moeras. En 
te vergeds boq het zijn, de moerasplant over te brengen in het rulle zand, 
of de bewoonster der zilte zeekust landwaarts in te voeren. Al die plan- 
ten hebben hare bepaalde levensbehoeften. Alle vereischen zij een bodem^ 
die in physische eigensobappra, watergehalte en scheikundige zamenstelling 
zdcere grenzen niet te buiten gaat. Die levensbehoeften zijn vervuld op 

8 



68 W, F. R. SURINGAR 

de plaatsen , waar wij de planten. van nature aantrefien « en zoo openbaren 
zich de wisselingen van den bodem in de wisseling der kleuren en vormen 
van zijn levend gewaad 

Magtiger dan andere invloeden is de warmte. Zij vormt geene plaatselijke 
wijzigingen, van betrekkelijk geringe uitgebreidheid, die in de verschiilende 
streken der aarde op overeenkomstige wijze worden herhaald. Als met 
eenen greep omvat zij hare geheele oppervlakte, van den aequator tot de 
beide polen. En hoe met hare wisselingen het plantenkleed verandert, 
behoef ik naauwelijks te herinneren. Met een enkel woord spraken wij er 
reeds van, hoe de rijkdom der vormen, de pracht der kleuren^ toenain 
van de koude streken naar de keerkringsgewesten. Hetzelfde verschijnsel 
nemen wij waar op de bergen. Naarmate wij hooger stijgen, voelen wij 
de zomiewarmte verminderen, en daarmede overeenkomstig zien wij ver- 
andering in den plantengroei , en dezen telkens meer gelijk worden aan 
dien van noordelijker streken. Treffend moet de indruk zijn, wanneer 
men binnen de keerkringen opstijgt tot de lijn van eeuwige sneeuw, als 
men dan van lieverlede de pahnen en boomvarens en al de pracht der 
tropische flora verlaat, om daarboven, in snelle opvolging, eene reeks vani 
vormen aan te treffen^ overeenstemmende met die van koeler gewesten^ 
telkens armer en schraler, tpt dat eindelijk de koude van ijs en sneeuw 
alle plantenleven heeft uitgebluscht. 

Zoodanige algemeene vergelijking echter moge wijzen op het verband, 
dat tusschen de eigenschappen der aarde en den plantengroei bestaat» 
eigenlijke verkhiring van de verschijnsels geeft zij niet Zij zou dit dan 
alleen kunnen, wanneer werd aangetoond, dat die hoedanigheden van den 
bodem, die gesteldhad van het klimaat, die meerdere of mindere' zoiine- 
warmte den plantengroei hadden doen ontstaan, dat zij niet slechts d» 
nood2aakeIijke gezellinnen, ma&r tevens de oonsak^ van het phntenleven 
waren. Doch verre is het van daar. Hoe m^uge phmt miBsen wij op 
plaatsen, waar toch alle mogelijke voorwaarden vervuhl zija voor haar 
bestaan. Ginds in die duinpan groeit het aierlijke pamaskruid of schittert 
de bhauwe GenUaan. Waarom zochten wij haar te vek^geeft in den om- 
trek, in die andere vaM, waar zij toch denzdfden bodem^ dezelfde vodi* 
tigheid, dezeUde warmte zou aanlreffenP Daar drijven de nnuie bkden e& 



REDEVOERING. 59 

helder witte bloemen der waterplomp; waarom niet in dat andere water, 
in de nabijheid? Waarom treft men alleen de gele aan in den omtrek vau 
Geneve, terwijl de beide soorten in alle omliggende landen voorkomenP 
Zij vinden daar dezelfde behoeften op gelijke wijze vervuld, want sedert 
40 jaren hebben ze, met opzet overgebragt, in de vijvers van den kruid- 
tuin stand gehoaden. Hemelsbreed is het verschil tusschen den planten- 
groei der nieuwe en dien der oude wereld. Wij zagen reeds, dat daar 
geene heidevelden voorkomen als in ons werelddeel, dat de naaldbosschen 
daar uit geheel andere, en veel talrijker soorten bestaan. Waarin ligt dat 
onderscheidP Zeker niet in de klimaten, die beide deelen der aarde in 
dezelfde opeenvolging bezitten. Zeker niet in andere uitwendige omstan- 
digheden , want hoeveel vormen , door den mensch uit Amerika overge- 
bragt, groeijen hier welig voort. Behoef ik de Mais, den tabak, maar 
vooral den aardappel te noemen, wiens cultuur in geheel de beschaafde 
wereld het burgerregt verkregen heeftP En wie zou, onder de wildwas- 
sende planten , b. v. de gele Onaffra onzer zandstreken houden voor een 
vreemdeling uit die verre gewesten , voor twee eeuwen nog binnen de enge 
grenzen onzer tuinen beperktP Zoo ook heeft de nieuwe wereld, door het 
verkeer der menschen, vaak zonder hunne opzettelijke bemoeijing, een 
aantal gewassen uit Europa verkregen , en is zelfs de flora der Vereenigde 
Staten sedert ruim twee eeuwen met bijna 300 wild-groeijende planten 
verrijkt. Zou dit mogelijk geweest zijn , ja zou het noodig wezen , sier- 
planten in onze tuinen, granen op onze akkers met zorg te kwceken, 
wanneer de aarde overal van zelve reeds die vormen voortbragt, welke er 
de voorwaarden vervuld vinden voor haar bestaan? 

Wij moeten dus andere omstandigheden , andere oorzaken te hulp roe- 
pen, om ons rekenschap te geven van het aanwezen der planten in de 
verschillende strefeen der aarde. De geschiedenis van elke plant moet 
worden opgespoord ; zij moet ons leeren , hoe de plant gekomed is op de 
plaats, waar zij nu leeft en voortgroeit. Ongelukkig ligt de aanvang dier 
geschiedenis in het verre verleden verborgen, even als de eerste geschie- 
denis der aarde zelve. Geene menschelijke getuigen hebben het bijge- 
woond, hoe de bekoelde schors van den gloeijenden aardbol de levende 
vormen heeft voortgebragt^ welke haar nu versieren^ door welk vermogen 

8* 



60 W. F. R. SURIN6AR 

zij zijn ontstaan, elk met hare bijzondere eigenschappen, en daardoor aan 
bepaalde omstandigheden gebonden. Wel leeren ons de overblijfselen van 
gewassen, diep in den SQhoot der aarde bedolven^ dat deae haar levend 
gewaad meermalen heeft veranderd, dat omwentelingen harer schors her« 
haaldelijk den plantengroei hebben vomietigd , en dat telkens een nieuwe 
plantengroei ontstaan ia, hooger bewerktoigd dan de vorige. Maar in 
welken zamenhang die opvolgende vormen tot elkander stonden , hoe de 
tegenwoordige in verband staan met die welke hen voora%ingen , laat zich 
zeUs niet vermoeden, Evenmin dus ook, door welke oorzaken de over- 
eenstemming is bepaald tossehen de verdeeling der in het natunrlijk stelsel 
verwante gewaaaen, waarvan wij vroeger spraken. Het kan een punt van 
onderzoek wezen , of alle tegenwoordig levende planten tegelijkertijd ont- 
Staan zijn, dan of sommige van haar een hoogeren ouderdom bezitten, en 
daarent^n andere^ zooals men van die met zamengestelde bloeinen ver- 
moedt, van lateren oorsprong zijn. Men kan vragen^ van welke omwen- 
telingen der aardkorat de tegenwoordige pkntengroei nog getuige geweest 
is. Zoo is het waarschijnlijk , dat de oude en de nieuwe wereld reeds 
door den ooeaan gescheiden waren, voordat zij met haar tegenwoordig 
plantenkleed werden bedekt, dat daarent^n de middeUandsche zee eerst 
later eene landstreek overstroomd heeft, die de flora van. Spanje aan die 
der vlakten van Pende verbond. Allermerkwaardigst zijn in dit opzigt de 
nasporingen van Forbsb omtrent den plantengroei van Oroot-Brittannie. 
Maar wat zijn deze enkele punten^ uit de laatste tijdvakken, in verband 
met de geheele geschiedenisP Moeijelijk is het onderzoek, daar geUjktijdig 
de geschiedenis der aarde en die van het bewerktuigd leven moeten wor* 
den onderzocht, terwijl jmst beide onderzoekingen in elkanders uitkomsten 
den grootsten steun zouden bezitten. Elke nieuwe verovering mag daarom 
op hoogen prijs worden gesteld. Docfa wie durft zich, zelib in de verre 
toekomst voorspeUen, dat de ongelijke strijd eens tot volkomene zegepraal 
leiden zai? 



Wij wilden nagaAn^ G. T., welken weg de studie der planten-geographie 
heeft ingeslagen^ om rekenschap te geven van de waai|;enomen verschijn- 



REDEYOERING. 61 

selen. WelUgt stdt het u te leur, niet veel meer te vememen; dan hoe« 
verre Qj nog van die volledige verklaring verwijderd ib. Maar juist dit ia 
eene der voomaamste eisdien van de wetenschappelijke methode, dat zij 
zich naauwkeurig afviaagt , in hoeverre de verschijnselen binnen het gebied 
der verklaring vallen, en dat zij gewillig afziet van hetgeen zij nog niet 
verklaren kan. Juiat dit ia eene groote verdienste der hedendaagsche plan* 
ten-geographie tegenover die van vroeger dagen, dat zij erkend heeft en 
duidelijk uitgesproken , welk een voomame grond voor de volledige ver- 
klaring der verschijnsela haar nog ontbreekt, dat zij, in plaats van die 
leemte door losse gissingen slechts schijnbaar aan te vullen « die leemte als 
met den vinger heeft aangewezen, en tevens den arbeid, waardoor zij, 
zoo mogelijk, moet worden hersteld. 

De regte waardering der gewigtige rol, welke de vroegere, ons onbe- 
kende» werkingen spelen in den tegenwoordigen toestand der v^tatie, 
heeft tevens de ware beteekenis in het licht gesteld van die invloeden, 
welke nu nog voor onmiddeUijke waaraeming vatbaar zijn. Het vermogen, 
waardoor elke soort het eerst is voortgebragt^ behoort tot het onbekende 
verleden, maar het leeft vooi^ in de gevolgen, in het aanwezig zijn en de 
gedurige voorlplanting van den bepaalden vorm met zijne bepaalde eigen* 
schappen. Op welke plaats ontstaan, hetzij in een of meer verschillende 
voorweipen, heeft elke soort, zoo als zij ook nu doet, hare zaden uitge- 
strooid. Hier in de nabijheid neei^evaUen^ dders door wind of water- 
stroomen weggevoerd, hebben deze zaden nieuwe planten gevormd, waar 
de omstandigheden het gedoogden. Zoo heeft iedere soort een gebied 
ingenomen, door het vermogen dat zij nu nog bezit, en heeft zij het uit- 
gestrekt over de aarde» tot daar, waar klimaat of andere omstandigheden 
paal en perk stelden aan hare uitlNreiding. 

Waar wind noch waterstroomen de zaden hadden gevoerd^ heeft de 
mensch ze gebragt, als hij meende door haar in zijne levensbehoeften te 
voonden. Zoo werd hij eene nieuwe oorzaak^ dat sommige planten over 
de aarde werden uitgebreid. Maar ook hij kon het slechts daar, waar de 
omstandigheden het gedoogden; ook hij kon de grens niet overschiijden « 
door de onverbiddelijke uitwendige invloeden eveozeer aan het nieuwe ge« 
bied der plant gesteld. 



62 W. F. R. SUHINGAR 

Terwijl hem in het Himalaya-gebergte de rijst, dat vcxNmame voedsel 
der tropische landen, nog tot op drie duizend voet hoogte volgt, moet hij 
daarboven voor haar eene vergoeding sK>eken in de tarwe, uit gematigde 
lachtstreken overgeplant; en waar, zevenduizend voet hooger, ook deze 
hem verlaat, kweekt hij gaame de gerst en de haver, minder voortrefiFelijk 
giaan, maar hetwelk tevreden is met eene schralere luchtstreek. Hooger 
dan de rijst, stijgt de Mai9 op in de gebergten van tropisch Amerika, 
doch ook daar volgt eene hoogte , waar het koren der oude wereld welkom 
is. Evenzoo wordt de keuze beperkt, naarmate men in de vlakte de polen 
der aarde nadert. Moge in Europa de cultuur der Mai9 en der tarwe, 
nog in de vorige eeuw, van het zdden aanmerkelijk zijn uitgebreid, eens 
komt de grens, waar men haar niet naar willekeur afwisselen kan met de 
rogge, en hoog in het noorden is het wederom slechts de gerst, die met 
den aardappel de bewoners der poolstreken voedt. 

Daar dreigen eindelijk ook deze, de laatste weldadige vertegenwoordigers 
van het plantenrijk, den mensch te verlaten. Met inspanning van alle 
krachten strijdt hij dan om het dagelijksch brood. Had hij in warmer 
streken slechts te kiezen uit den ruimen voorraad, en ging hij gewillig 
over tot een andei* gewaa, wanneer het eerste te strenge eischen deed aan 
het klimaat, hier zoekt hij zelfs het weinige te ontwringen aan de half 
gesloten handen der elders zoo milde natuur. Waar, zoo als op IJsland 
en Unalaschka, slechts de aardappel is overgebleven , kweekt hij die plant 
als een kostbaren schat, schoon zij ter naauwemood een aantal nietige 
knollen voortbrengt. Tot aan de noordelijke grens van Zweden zaait hij 
de gerst, daar hoofdbestanddeel van het brood^ zij het ook^ dat hij ze 
half ontwikkeld van den akker halen en in den oven droogen moet, zij het 
ook, dat hij slechts eenen enkelen zomer met vreogde begroet, die het 
graan op den akker tot geheele rijpheid brengt. 

Daar, waar de mensch in den strijd met de natuur aUe krachten inspant, 
gevoelt hij eerst regt hare magt. Daar erkent hij ook het onverwinnelijk 
vermogen , waarmede zij het plantenleven binnen bepaalde grenzen beperkt. 
Da&r is ook de virerkpUiats van den natuuronderzoeker, die de werking 
der hedendaagsche invloeden naspoort. Daar bestudeert hij ze , ook bij de 
wildwassende plant^ aan de grenzen van haar gebied, waar zij te vergeefs 



REDEVOERING. 63 

hare zaden uitstrooit, waar sltehts gebrekkige voorwerpen optreden als 
getuigen van de worsteling, als slagtofPers van den vruchteloozen strijd. 
Met de grootste zorgvuldigheid zoekt hij die grenzen op, bij elke soort, 
en vervolgt ze van punt tot punt, totdat hij het gebied rondom heeft afge- 
bakend. Want daar, aan die grenzen, meet hij de krachten, waardoor 
zij worden vastgesteld. Daar alleen, op die plaats van het evenwigt^ 
kan hij het dubbele vraagstuk oplossen, welke invloeden van bodem en 
klimaat in het plantenleven werkzaam zijn, en in welke mate zij deel 
hebben in het leven van elke soort. Terwijl in het midden van haar ge- 
bied alle levensvoorwaarden meest ruimschoots zijn vervuld , wordt aan die 
grenzen nu de eene, dan de andere tot het streng noodzakelijke beperkt, 
en daalt daarbuiten zelfs beneden dit laagste bedrag. Terwijl binnen het 
gebied schadelijke invloeden beneden de maat vallen van hetgeen de plant 
verdragen kan, stijgt aan de grens nu de een^ dan de ander tot die 
hoogte , en verhindert hare ontwikkeling daar buiten. Daarom ontleedt de 
natuur*onderzoeker, in de nabijheid dier grenzen, al die uitwendige invloe- 
den , gaat na , welke van hen daarbuiten dalra tot een bedrag , lager dan 
ergens binnen het gebied, of welke daar voor het eerst optreden met be- 
lemmerende kracht. Moeijelijk is dat onderzoek, groote zorg en veel arbeid 
vereischt het. Elke soort moet a&onderlijk worden behandeld, elk deel 
der grens afzonderlijk beschouwd, elke invloed a&onderiijk worden verge- 
leken , maar op de vragen , aldus met gewisheid gedaan , geeft de nataur 
ook een bepaald antwoord^ en, weinig mc^e men door den arbeid van 
vele jaren verklaard hebben, men heeft het goed, men heeft het grondig 
verklaard. 



. Zoodanig .k de ttak van den natuuronderzodcer. Zoo heeft haar 
DK GandoijiS begrepen, zoo heeft hij ze voor zich zelvea, voor anderen 
met klaaiiieid afgebakend. Beperkt door den aard der hedendaagsdie 
invloeden, werkt hij, binnen die grenzen, zijne taak veilig af, verklaart 
wat verkhiard kan wsorden, terwijl andeie onderzoekingen woiden voorbe^ 
reid, oim den ontbvekenden grondslag voor de voikdige verkkring <^ te 
bouwea. Slechts evm noemde ik aoe, die onder^oddngen n|ar de geschie- 



64 W. F. R. 8URINGAR 

denis der plantenwereld. Hoe gaame had ik met u den natauronderEoe* 
ker gevoigd, waar hij uit den schoot der aarde getnigen opdelft van kmg 
vervlogen eeuwen ; hoe gaame sselfs de laatste tijdvakken dier geschiedenis 
beschouwd, al ware het slechts de korte tijd sedert het bestaan der men- 
schen op aarde, ware het slechts, om te zien hoe de oorq)rong der cul- 
tuurgewassen , nog in het begin dezer eeuw door een von Huicboldt ab 
onnaspeurlijk beschouwd, door gezet onderzoek is aan het licht gekomen. 
Helaas, de grenzen eener rede zijn te eng, om al dien rijkdom te bevat- 
ten. Ook bij het beschouwen van de hedendaagsche invloeden op de plan-t 
ten-verspreiding moeten wij ons beperken, ons vergenoegen met een vlugf 
tigen blik. 

Wij hebben den natuoronderzoeker veigezeld tot daar, waar hij de ver- 
borgen draden van het netwerk een voor een opspoort. Ter naauwemood 
is het ons vergund , hem nog een oogenblik gade te slaan in zijnen arbeid^ 
en in eene enkele bijzonderheid den kenmerkenden geest van zijn onderzoek 
te leeren waarderen. Naauwelijks kunnen wij nog vememen, hoe hij den 
invloed der warmte, de opperste magt die het plantenleven binnen bepaalde 
grenzen bedwingt — om van de afisonderlijke werking der Uchtstralen thans 
niet te gewagen — in zijn ware beteekenis opgevat en aldus aan de ver- 
klaring der verschijnselen dienstbaar gemaakt heeft. 

ledere plant heeft voor haar leven eene zekere warmte noodig. Ziedaar 
eene eenvoudige waarheid, nog nooit door iemand betwist! Maar eerst 
laat is zij geheel begrepen , eerst onlangs als zoodanig het beginsel gewor- 
den , dat de planten-geographie tot een nieuw leven heeft opgewekt ledere 
plant heeft eene bepaalde hoeveelheid warmte noodig, om hare ontwik- 
keling te volbrengen. Dat zag men voorbij , als men slechts lette op den 
warmtegraad^ vereischt voor het leven der plant, en zich geen rekenschap 
gaf van het aandeel, dat de warmte in het plantenieveii heeft. Het stuk 
hout, dat wij op onzen haard verbrandra, heeft de koesterende warmte, 
die het verspreidt, vro^r ontvangen vande zonnestralen die den levenden 
boom beschenen. Zoo verbruikt iedere plant en elk plantindeel eene be- 
paalde hoeveelheid warmte» niet ongelijk aan een iverktaig, dat voor die 
warmte eenen bepaalden arbeid verrigt. Die arbeid is de vorming dier dee- 
len zeWe; als produkten kennen wij de stoffen waamit die deelen bestaan. 



SERIES LECTIONUM, 



IN 



ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

HABENDABUM, POST FBBIAS AESTIVAS ANNI CIOIOCCCLVn. 



FACULTAS DISCIPnNARUM MATHEMATIGARUM 
ET PHYSICARUM. 

F. Kaisbr Astronomiam theoreticam tradet» diebos Lunae^ Martis, 

Meicurii et loviB, hora IX. 

Astronomiam practioam, iisdem diebos» X. 

Astronomiam» quam popularem vooant, tradet , diebus Lu- 

nae et Iovis> hora vespertina, • V. 

Singulos suos Auditores ad coelum tubi optid ope perlustran- 

dum aptis temporibus evocabit. 
Artis observandi Exercitiis quotidie praeerit. 
* I. VAN DSR HoxvxN Zoologiam et Anatomen comparatam dooebit^ 

diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, XI. 

Mineralogiae et Geologiae elementa exponet, diebus Lunae 

et Mercurii, II. 

Anthropologiam et generis humani Historiam naturalem do- 

cebit, diebus. Martis et lovis, I. 

A. H. VAN DXR BooN MsscH Chymiam corporum organicorum 
exponet, diebua Lunae^. Martis». Meicurii et lovb, ..... IX. 

Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit, iisdemdiebus, XI. 

Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo* 

net, diebus Lunae et Mercurii', XII. 

10 



74 S£RIES LEGTIONUM. 

Oeconomiam ruialem tradet, diebus Martis et lovisj . . . hora XII. 
Experimenta instituendi artem docebit^ et Exerdtia practica 

in Laboratorio moderabitur quotidie. 
Cum Studiosis provectioribus de Fhysiologia chymica ooUo- 

quetur, die Yeneris, hora vespertinaj V — VIII. 

G. I. YsaDAM Elementa Geometriae planae et Trigonometriam 

planam tradet, die lovis^ X, 

et die Yeneris ." IXetX. 

Stereometriam et Trigonometriam aphaericam dooebit, die- * 

bus Martis et lovis, • YIII. 

Arithmeticam universalem, sive Algebram^ tradet^ diebus 

Mercurii et Yeneris, XI, 

et die lovis^ IX. 

Calculum Differentialem et Integralem itemque Mechanicam 

tractare perget, diebus et horis deinde indicandis. 
Scholas paedagogicas habebit, die Lunae^ hora oommoda. 
6. H. DBVaiESB Flantarum indigenarum et medica virtute prae- 
ditarum Historiam illustrabit, vemo et aestivo tempore^ diebus 

Lunae, Martis, Mercurii et lovis, VII. 

Physiologiam plantarum exponet, iisdem diebus» I. 

Selectas demonstrabit &milias naturales , diebus Martis et lovis » II. 

Excurdonibus botanicis praeerit^ die Saturxii, apta t^m* 

pestate, 
Historiam plantarum medica virtute piaeditarum et pharma- 
cognosin regni vegetabilis et animah^ , dace Pharmaoopoea 
NeSrlandica, futuiis Phaimaoeatis tiadet^ diebus I^nae 

et Mercurii, VHI. 

F. L. RiJKB Physicam experimentalem dooefait, diebus Lunae, 

Martist Mercurii) lovis et Veneris, XII. 

De Physices capitibus selectis latius et fusios disseret , diebus 

Lunae et Mercnrii, X. 

Fhydcam mathematicam tradet, diebus Lunae et Veneris, . III. 
Exercitiis physicis practids praefirit quotidie. 



SERIES LEGTIONUH. 76 

FACULTAS PHILOSOPfflAB THEORETICAE ET 
LJTERARUM HUMANIORUM. 

I. Bakb» quantam poterit et lioebit , aactoritate et coii^silio adiavare 

conabitar eos, qai in Literanun Hamaniorom stadiis yersantur. 

A. RuTOEBS IssAiAB ct MicHAB FoHcinia et Psalmoa selectos 

interpretabitar, diebas Lanae et Martis, hora IX, 

et die Mercaiii, VIII. 

Primum SamubiiIS Uirum carsoria lectione tractare perget, 

die Martis, 1, 

et die lovis, XII. 

Antiqaitates Israelitaram explicabit, diebas Lunae, Martis 

et Mercarii, XII. 

Grammaticam Sansciitam docebit^ diebai et horis Aadito- 
ribas commodis. 
T. G. I. luTKBOLL Sermonis Hebraei elementa tradet , cam 6ram< 
matica explicanda , tam analyticis Bxercitiis moderandis , diebas 

Lanae, Martis, Mercarii et lovis, VIII. 

Litteraram Arabicaram, Chaldaicaram et Syriacarom initia 
docebit (dace CL Roobda , Winbbo , UhijBmakno), die lov. , I , 

et diebas Veneris et Satami, VIII. 

Gam provectioribas Disdpalis ChreaUmathum Syriacam, a 

Bbbnstbinio editam, leget die Martis, II. 

Chreatamathiam JraUcam, a Doct. Fb. A. Abnoldo e(fitam, 

die LanaOy II. 

Carantm leget, die Jifercarii, • « , . ^ , ^. . • . H. 

In Codd. MJS8. Jrab. legendis et interpretandis cam iisdem 

operam ponet, die Veneris et Satami^ • . II. 

I. H. Sturkbn Logicam tradet» die lovis^ • . . IX, 

et die VeneiiSy . • • XI et I. 

Metaphysicam docebit, diebas Martis et Mercarii, X. 

Ethicam expUcabit, diebas Lanae et lovis, XIL 

Paedagogicam exponet^ diebns et horis Anditmbus com- 
modis. 

10* 



76 SERIES LEGTIONUM. 

C. G. CoBST interpretabitur Dbmosthbnsm, Hbbodotuh et 

Aristophanbm, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X. 

Cum provectioribus leget Flatonbm et Sophoclbm, diebus 

lovis et Veneris, I. 

Antiquitates Bomanas tradet, diebus Lunae» Bfartis et 

Mercurii^ XII. 

Historiam Veterem provectiores docebit , dieb. lovis et ymeris , XII. 

Scholas paedagogicas habebit» diebus MartLs et lovis, • . . ^ II. 

Initia Falaeographiae Graecae Candidatis Literarum explica- 

bit, diebus Veneris et Satumi, . / IX — ^XI. 

Disputandi exercitia publica moderabitur, die lovis, • . • • XI. 

R. F. A. DozT , Frof. Extraord. , Historiam universalem explieabit , 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, XL 

Varios locos historiae aevi medii et historiae reoentioris ex- 

ponet, diebus lovis et Veneris, X. 

Historiam Islamiticam explicabit, die lovis» . • Ilr— IV. 

Interpretari pei^t HamAsain et Codices Arabioos manu 

scriptos, die Veneris, II — IV. 

M. BB Vbibs Historiam Fatriae tradet, die Mercurii, 1, 

et diebus lovis et Veneris, IL 

linguam literasque patrias explicabit, diebus Lunae, Martis 

et Meicurii» II. 

Linguam Litcmsque . patrias medii aevi explieabit» diebns 

Martis et lovis, t • . • HL 

Linguam Literasque pakrias .saeculi XVH explicabit, die 

Lunae I. 

Exercitia oratoria moderabitur^ die Venezia» .•••.... III. 

Tiingnam Gothicam tradet, et carminum medii aeviinterpre- 

tationem criticam pxovectiQres docebit» die Martis, hm 

vespertina, . .....••.. VI^IX. 

FACULTAS MEDICA. 

C. Fbuts van dbb Hobvbn Pathologiam dooebit » disbos Mercnrii , 

lovis et Veneris , I. 



I 
SERIES LEGTIONUM. 77 

Medicinam practicam cum exercitatione in Nosooomio acade- 

mico, quotidie, hora XI. 

Historiam Medicinae tradet, diebus Lnnae et Martis, . . , I. 

6. C. B. SuBiNOAR Therapiam generalemdocebit, diebusMartis 

et lovis, XII, 

et die Satumi, T . IX. 

Fharmacognosin et natoralem remedioram Historiam , diebus 

Lunae, Mercurii et Veneris, - XII. 

Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus'Mercurii 

et Veneris, ^ . IX. 

Doctrinam morborum singularium tradet, diebus Lunae/ 

Martis et loyis, IX. 

Fraxin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur, die- 

bus singulis, X. 

F. W. Xriegeb Theoriam Disciplinae chirurgicae exponet , diebus 

Lunae, Mercurii et Veneris, VIII. 

Ezerdtationibus clinicis, in Noaocomio academico habendis, 

vacabit, diebus Lunae, Meicurii, lovis et Satumi, . . . XII. 

Collegio casuali, diebus Martis et Veneris» XII — III. 

Operationes chirurgicas demonstrabit , horis deinde indicandis. ' 
Doctrinam de morbis oculorum exponet, die Satumi> . . . X — ^XII. 

Medicinam forensemy diebus Lunae et lovis, I. 

Anthropobgiam medioo-forensem docebit, die Veneris, . . II. 

A. E. SiMON Thom A8 , Frof. Extraord. » Theoriam artis obstetriciae 

exponet, diebus Martis, lovis et Satumi, VIII. 

Exercitationibus clinicis, in Nosodomio academico habendis, 

vacabit quotidie, IX. 

Doctrinam Operationum tradet, et Operationibus obstetriciis» 
tum in pelvi factitia, tum in cadavere instituendis prae« 

erit, die Mercurii, •' I. 

Gynaecologiae et Oynaecopathologiae capita selecta tradet, 

die Lunae, II. 

Praxin pbstetridamy tum in Nosocomio acadenuoo, tum in 
FolicUnico obstetricio^ quoties necesse erit^ moderabitur. 



78 8IRIBS LBGTIONUH. 

H. Halbxbtsma, Iubt. vil., Prof. Extnord.^ AnaUmuam spe* 
cialem et practicam dooebit, diebiis Lanae» Martis^ Meicaiii, 

lovis et Veneriaj hora X. 

Phyaiologiam, experimentis et observatioiubaB micioecoj^cia 

iUustratam» iisdem diebos, IX. 

Methodum secandi cadavera, quotidiej hibemo tempore » . . XI— III. 
F. W. Kbixoxr et H. HALBXBTaifA diapotandiExercitiiBpaUiGia 
praeerant^ die Martis, IL 

PACULTAS lURIDICA. 

H. O. Ttdxmaii, Emeritatam nactas et cessans a PtaelectionibaB, 
non tamen ceasabit in stodioram sooram firacta labenter com-* 
manicanda 
C. I. VAN AaaxN interpretabitar Digestoram locos eelectoB, die- 

bas Lanae, Mart&B et Mercani, X. 

Institutiones iarb IcfSTiNiAiixi secandam lineamenta a ae 

edita, diebaa Lanae, Martis et Mercarii, XIL 

Iu8 dvile hodiemum» secundum Compendium a ae editnm, 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 

Legem ludicuxrum privatomm eorumque Hifltoriam^ et rem 

iudidariam privatam, die lovis, X — ^XII» 

et die VeneriB cum exerdtatiombus CorenBibuSf «... XI. 

Auctorum classicorum selectos locos ad lus Romanum per- 

tinenteSf die lovis, • IjJI. 

Disputandi exercitia moderabitur hora auditoribus commoda. 
H. CocK tradet lus criminale, diebusLunae, MartiSj Mercurii 

et lovis, IX. 

lus pubhcnm et Gentium, diebus Lunae , Martis et Mercmii, X. 

lus naturale,.diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 

Ordinem ludiciomm criminalium, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii, • « ^ XIL 

I. nx Wal Historiam luris Romani enarrabit, diebus Martis, 
Mercurii et lovis, • . • IX. 



SERIES LEGTIONUM. 79 

Encyclopaediam et Methodologiam luris ezplicabit, iisdem 

diebuSj hora X. 

lus mercatorium exponet^ die lovis, XII , 

et die Veneris, IXetX. 

S. ViBssBiNG Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Martis 

et Mercurii • 1« 

Historiam Europae dipbmaticam, iisdem diebus, II. 

Oeconomiam politicam, die lovis, I, 

et die Veneris, XII et I. 

FACULTAS THEOLOGICA. 

W. A. VAN HsNGSL^ provectae aetatis causarudedonatus, quan- 
tum per vires licebit, Academiae alumnis prodesse oonabitur. 
N. C. KisT Historiam ecdesiasticam docebit^ imprimia mediam, 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, XII. 

Christianae Morum Disdplinae partem exponet kUtaricam et 

osceHcam, diebus Lunae^ Mercurii et Veneris^ XI. 

Scriptorum Ecdesiasticorum, maxime JBefyiconm, Historiam 

tradet» diebus lovis et Veneris^ XII. 

Historiae ecclesiasticae veteris Monumenta exponet ^ die Martis , XI. 

Orationibus sacris praeerit, die Bfartis, II. 

I. H. ScHOLTSN Dogmatices Christianae partem posteriorem ex- 

plicabit, diebus Martis et lovis, XI, 

et diebus lovis et Veneris, • X. 

Introitum in libros N. T. tradet diebus Lunae et lovis, . • I. 

Theologiam naturakm docebit horis auditoribus oommodis. 
ISieologiam biblicam N. T. ,. sive Historiam doctrinae Christia- 

nae aevo apostolico tradet, diebus Martis et Veneris, . . I. 

Orationibus sacris praeerit, diebus et horis sibi et Candidatis 
Theologiae commodis. 
A. EuENSN theologiam V. T. sive historiam religionis Israeliticae 

exponet^ die Lunae, X, 

et die lovis, VIJL 



80 SERIES LEGTIONUH. 

De Israelitarom historia aget, die Mercarii, hora II. 

libroram V. T. historiam enairabit^ die Mercurii, • • • • • I, 

et die Veneris, . VIII. 

Orationibus sacris praeerit, diebus et horis sibi et Candi- 
datis Theologiae commodis. 
I. I. Fbins Epistolam Fauli ad Galatas interpretabitur , diebus 

Mercurii, lovis et Veneris, IX. 

Theologiae Fracticae partem Catecheticam tractabit , die 

Martis, X. 

De Catechismi Heidelbergensis pro populo tractandi ratione 

aget, die Mercurii, X. 

Exercitationes tam catecheticas quam honuleticas moderabitur, 

diebus Lunae. et MartiB, II. 

lus Ecclesiasticum NeSrlandicum tradet , hora postea indicanda. 
Orationibus sacrb habendis pxaeerit» diebus et horis sibi 
et Theologiae candidatis commodis. 
***Fublice dispatandi exerdtationibus praeerunt N. C. Kist, 
I. H. ScHOLTEN, A. KusNEN ct I. I. Fbins, dic Veneris,. . II. 



F. O. VAN BEB Chijs, titulo Frofessoris Extraordinarii omatus, 
Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, quae 
Auditoribus convenient. 
I. A. BooGAABD, Med. Doct., Frosector, Anatomiam pathologi- 

cam docebit, die lovis, II — IV. 

Anatomiam generalan , demonstrationibas nucroscopicis iilu- 

stratam, ezponet» die Veneris, II— IV. 

Exerdtiis practicis in Microscopii usu praeerit, horis Audi- 

toribus commodis. 
Vinciurarum et fieusciarum Doctrinam demonstrabit, die 

Satumi, II— IV. 

C. A. X. 6. F. SicHSBXB, literarum Germanicarum Lector, 
selecta principum Foetarum germanicorum carmina interpretari 



SERIES LECTIONUM. 81 

paratus est^ simol id acturos, ut his ipsis exemplis varia 
Foeseos genera explicet Auditoribus. 
Si qui sint Linguae germanicae minos periti, qui Oramma- 
ticam doceri cupiant, his quoque lubentissime vacabit 



C. G. LoKXJSRS , Academicus Artis gladiatoriae Magister, aptum 
et elegantem gladii usum docebit. 



11 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DIE XXXI M, DECEMBBIS CIOIOCCCLVn. 



In Facultate Disc. Math. et Phys 14. 

// // Phil. Theor. et lit. Hum. . . 25. 

// // Medica 92. 

// // luridica 197. 

// // Theologica 160. 

488. 

Praeterea in Album Academicum nomina Studiosorum, in Athenaeis 
studiis operam navantium, relata sunt, eo consilio, ut hic examinentur et 
Doctores creentur, quorum: 

In Facultate Disc. Math. et Fhys 2. 

Phil. Theor. et Lit. Hum. . . 8. 

// Medica 48. 

// luridica 89. 

Theologica 87. 

134. 



// // 

// 

N // 



DOCTORES CREATI 

IN ACADEMIA LUGDUNO-BATA VA , 

A DIE IX FEBEUARn CIOICXJCCLVn AD DIEM Vni FEBRUARII CIOIDCCCLVIII. 



IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHBMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

Die 3 Martii. Guilixlmus Frbdericus Reonebus Subingab, Leovardi- 
ensis, de&nsa Diasertatione continente: Observationes p^cologicaa 
in Floram Bataxfam, Math. Mag. PhiL Nat. Doctor, ma^fui cum 
laude. 

D. 22 lunii. Rudolfhus Siooo Tjtaden ModdebMan, Winschotanus, pu- 
blice defenso Specimine» Be leer der omose, Math. Mag. Phil. 
Nat. Doctor, moffna cum laude. 

D. 30 Octobris. Mabtinus Hoek, Haganus, publiee defenso Specimine: 
Over de kometen van de jaren 1556 , 1264 en 975 en hare ver- 
meende idenHteit, Math. Mag. PhiL Nat. Doctor^ ma^na cum laude. 

D. 15 lanoariL Hebkannus van Hall, Gioninganus, defenso Specimine 
continente: Obervationes de Zinyiberaceis , Math. Mag. Phil. Nat. 
Doctor, moffna cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HIIMANIORUM. 

D. 22 Aprilis. Eelco Yebwts, Daventriensis^ publice defenso Specimine: 
Jacob van Maerhmts Wapene Martyn, met de vervolgen kritiach 
uityeyeven en toeffclicht, PMl. Theor. Mag. lit. Hom. Doctor, 
moffna cum laude. 

11* 



84 DOGTORES GREATL 

D. 29 Aprilis. Nicolaus Ianus van Ysbxlststn, GoeBanus, defensa^- 
blice Dissertatione: De Framche proies/anfen en de Nederlandscie 
Bepubliek in den jare 1625, Fhil. Hieor. Mag. lit Hum. Doctor, 
fnagna cum Uxnde. 

D. 16 Novembris. Ouilislmus Iacobus Arnoldus Hubebts, Hardero- 
vioensis, def(»iso Specimine continente: Obeervaiionee Ckronolqgicas 
in Piolemaeorum Aieloriam, Fhil. Theor. Mag. lit. Hum. Doctor, 
moffna cum laude. 

IN FACULTATB MEDICA. 

D. 26 Februarii. Iohannxs Antonius Ijau&bntius van Santen, Med. 

Doctor, Sylva-ducensis , defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 12 Martii. Oxobgius Lunovicus Mbns Fibbs SifxniNO, Med. Doctor, 

Surinamensis, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 13 Martii, Ouilixlmus Daniel Lubovicus Hubt, Med. Doctor, Am- 

stelaedamensis, defensis Thesibus, Chir. Doctor. 
D. 18 MartiL Lunovicua Cobnblius Iacobus Bbutbl db la Rivierb, 

Med. et Art. Obstetr. Doctor, Haganus, defensis Thesibus, Chir. 

Doctor. 
D. 24 Martii. F&ANeiscus Danibls van Wtkhutzbn, Bergensis ad Zo- 

mam, defenso Specimine: Over sieenen in de urine^effen, Med. 

Doctor, cum laude. 
D. 81 Martii. Caspaeus Peteus Fous Koolhaas, Med. Doctor, ex pago 

Waardenburg, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 29 Aprilis. Oeoeoids Ludovicus Mens Fibbs Smeding, Med. et 

Art. Obstetr. Doctor, Surinamensis, defensis Thesibus, Chir. Doctor. 
D. 4 Maii. Otto Adbianus Ioannes Kichellb, ex pago Bennebroek 

Hollandus, publice defenso Spedmine continente: Drie heelkundige 

u>aameminffen , Med. Doctor. 
D. 7 Maii. Eugenius Iosbphus de Feez, Roterodamensis, publice de- 

fenso Specimine: Over de placenia, Med. Doctor, cum laude. 
D. 16 Maii. Henricus van Vollenhoven , Med. Doctor, Roterodamensis > 

defensis Thesibus, Chir. Doctor. 
D. 26 Maii. Bruiningius Stephan, ex pago Koog-aan-de-Zaan HoUandus, 



DOCTORES GREATL 85 

. defenso Specimine: Bijdrage tot de kennis van den typiue, Med. 

Doctor, cum laude. 
D. 29 MaiL Conrabus Fbtbus teb Kuile, Enschedanus, defenso Spe« 

mine: Verhandeling ooer de melk en Imre vervahching te Zeyden, 

Med. DoctoT, mapna cum laude. 
D. 2 lunii MAmrs Pstbus Osbardus EIappeyne yan ns Cappello, 

Med. Doctor, Haganus, defensis Thesibus, Art. Obstetr, Doctor. 
D. 10 lunii Ouilielmus Rubolphus Lbhkb, ex pago Warga Erisius, 

defenso Specimine: Bijdrage tot de iennid van den Morbus BrighHi, 

Med. Doctor, cum laude. 
D« 11 luniu loHANNES HsNBicus YAN BEN AcKSB, Mcd. Doctor, Eind- 

hoviensis» defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 12 lunii. Hsnbicus Fbsdsbicus Sohuubman Schimmel, Roteroda- 

mmsis, defenso Spedmine: TSoee eiekteffevaUen door den schrijver 

in het Caecilia-ffaethuia te Leyden toaargenmen , Med. Doctor, 

moffna cum laude, 
D. 25 lunii. Dosks Hellsma H. nL., e pago Achlxm, publice defenso 

Specimine : Over de dampkringelucht in hare ioaarde voor de ffezond- 

heidaleer, Med. Doctor, magna cum laude. 
D. 26 lunii. Ouilielmus Matthias Hsnbicus Sangeb, Ebganus, defenso 

publice Spedmine: Beechrijving van eene misvormde menschelijke 

vrucht, benevens eeniffe cpmerkingen over de zoogenaamde aangeborm 

BngeUche snekte {JRachitis congenita) , Med. Doctor, magna cum laude. 

D. 27 luniL Lunovicus Cobnslius yan Oenk, e pago Brabantiae Sep- 

' temtrionalis Leur, defenso Specimine: Bijdrage tot de kennis van 

den Ijrphus abdominalis, Med. Doctor. 
D. 29 lunii. Abbntius Sneltjeb, e pago Abcoude, pubHce defenso Spe- 

cunine: Bijdrage tot de kennis van het vemaauwde bekken, Med. 

Doctor» cum laude. 
D. 29 luniL Abnoldus Ianub Iagobus Biesman Simons, Amstelaeda^ 

mensis, pubKce defenso Spedmine: Bijdrqge tot de Anatmie en 

Paihohgie der bovenkaak, Med. Doctor^ magna cum laude. 
D. 3 luiii. HsNBicuB Cobnelius Fstbus yan dsb Lse^ Med. Doctor, 

ex pago Westasaan, defensiB Thesibus^ Art. Obstetr. Doctor. 



86 DOCTORES CREATI. 

D. 16 Septembris. Ianus yan ber Hoxven I. ta., Lugduno-Batavas, 

defenso Specimine: Over Gramditaa ewtra-uterina\ Med. Doctor, 

magna cum laude. 
Eodem die. Conradus Fxtrus tbr Kuile» Med. Doctor, Enschedanas, 

defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 17 Septembris. GuilielmusMatthiasHbnricus Sangsr, Med.Doctor, 

Haganus, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 18 Septembris. Iohannes Gbrardus Vorstman, Roterodamensis, de- 

fenso Specimine: Bescirijmng eener mievarmde menscielijie vrucht, 

Med. Doctor, mayna cum laude. 
Eodem die. Ianus Muldbr, Med. Doctor^ ex pago Zaandijk, defensb 

Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 21 Septembris. Iohannes Fetrus Bbrdbnis yan Berlekom, Medio- 

burgensis , defenso Specimine : Bijdroffe tot de leer der aanffesdffts- 

geboorte, Med. Doctor, mnyina cum laude. 
D. 25 Septembris. Baltus yande Water, ex pago Wormerveer» defenso 

Specimine: Aat^eboren onvoliomene duiting van den eloidarm, Med. 

Doctor, cum laude. 
D. 28 Septembris. Bartholomeus yan der Elst, Med. Doctor, Dor- 

draco-Batavus, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 9 Octobris. loHANNEs Albertus van Dissel S. eil.^ Catvicensis, 

publice defenso Specimine: Over de Bataoiaache £oof/9»Med.Doctor. 
D. 10 Octobris. Iaoobus Iohannes Ewaldus Bentmrt, ex pago Soe- 

terwoude^ Med. Doctor, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 13 Octobris. Rochus Krul, Haganus, publice defenso Specimine: 

Be inentinp van de toare poiien en ioepohien ala voorbehoedmiddel 

tegen de poizieite. Ben paar bladdjden uit de geachiedenia der 

j^eneeaiunde 9 Med. Doctor, cum laude. 
D. 24 Octobris. Henricus Guiublmus deMoncht, Med. et Art. Obstetr. 

Doctor, Boterodamensis , defensis Thesibus, Chir. Doctor. 
D. 26 Octobris. Henricus Vermesr» Med. Doctor, Daventriensis, de« 

fensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
D. 2 Novembris. Fetrus Verkadb, Med. Doctori Vlaardingensis , de- 

fensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 



DOCTORES CREATI. 87 

D. 9 Decembris. Hsnsicus Ye&hbeb, Med. et Art Obstetr. Doctor, 

Daventriensis^ defensis Thesibos, Chir. Doctor. 
D. 12 Decembris. Iacobus Iohannss Ewaldus Bentfobt» Med. et Art. 

Obstetr. Doctor , e pago Soeterwoude , defensis Thesibus , Chir. Doctor. 
D. 21 Decembris. Lbonabdus Fbtbus Iohannbs Tullbnbbs, e pago 01- 

demarkt, defenso publice Specimine: Twee giehteyevaUen door den 

echrijver waaryenomen, Med. Doctor. 
D. 21 lanuariL Ouiliblmus Fbbbebicus Sabsbn, Med. Doctor, e pago 

Hedela, defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 
Eodem die. Iacobus van Kaathoybn, Med. Doctor, Lugduno-Batavus, 

defensis Thesibus, Art. Obstetr. Doctor. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

D 20 Martii. Fbtbus Wibbdsha Schik, Leoyardiensis, defenso Speci- 
mine: Over de etaateregterlijhe geechiedenis der etaten van FrieS" 
landvan 1581 — 1795, lur. Som. et Hod. Doctor. maffna cum laude. 

D. 26 Martii. Wabnbbus Ouiliblhus yan Lbnnbp, Amstelaedamensis, 
publice defenso Spedmine : De ker der opzeggingen en etilzwijgende 
loederinhuring van woningen en landerijen, vofyens ona Burgerlijk 
Wetboeh, lur. Bom. et Hod. Doctor, magna etm laude. 

D. 27 Martii. Adbianus Knappbbt db Gboot, Schiedamensis, publice 
defenso Specimine : De vaderlijhe magt naar het oud Nederlandsch 
regt, lur. Bom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 4 Aprilis. Bonipacius Cobnblius db Iongb, Haganus, defenso Spe- 
cimine : Over de posseseoire actien van het oud HoUandech regt in 
verband met die van het Burgerlijh JTetboeh, lur. Bom. et Hod. 
Doctor, magna cum laude. 

D. 20 Aprilis. Iohannbs Ouiliblmus Muntz, Lenunera^Frisius, defensis 
Thesibus, lur. Bom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 

D. 24 Apnlis. Bbniamik Elias Cola^o Bbluontb, Amstelaedamensis , 
publice defenso Specimine : Over de hervorming van het regeringe- 
stelael in Nederlandsch Weet-Indie, lur. Bom. et Hod. Doctor, 
cum laude. 



88 DOCTORES CREATI. 

D. 29 Aprilis. Nicolaus Ianus yan Yssslstitn, Goesanas, Phil. Tlieot. 
Mag. lit. Hum. Doctor, publice defenso Specimme: Over den in- 
vloed van de kerkelijke wetgevimg der middeleemoen op den regU* 
toeetand in Nederktnd, lur. Bom. et Hod. Doctor, magna eum laude. 

D. 30 Aprilis. Hslenus Mabius van And£l, BrieUanus, pMiee defenso 
Specimine; Over de onteigening ten algemeenen nutte votgena de wef 
van 28 Auguetus 1851, Imr. Bom. etHod. Doctor, magnacumlaude. 

D. 16 Maii. Frxd£bicus Ianus Ouili£lmus Florentius van Pali.ani>t 
TOT Westervoort, Amhemioisis, defenso Spedmine: Hene reckte- 
vraag uit het tiendreckt, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 28 Maii. Eduardus Gtsbertus Adrunus Romme, ex pago Terheyden, 
defensb Thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum lcmde. 

D. 29 Maii« Ianus Diontsius Yirult, Roterodamensis, defensislbesibus, 
lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 80 Maii. Guilixlmus Marinus Fribswtk, Haganus, defiNisis The- 
sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 80 Maii, Iohannes Barendinus van Osenbruggbn , Haganus , publice 
defenso Spedmine : De regten en verpligtingen van den reffter-com- 
missaris in ket Nederlandack FaiUieten-regt , vergeleken met die in 
de Befy. wetgeving van 8 Jpril 1851 en de Pruiseiscke van S en 9 
Mei 1855, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 

D. 3 lunii. Fbedericus Iacobus Bbevbt, Ysendico-Zelandus, defensis 
Thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 6. lunil Iacobus Gbbabdus Doobnik, ex insula Java, defensis The- 
sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 11 lunii. Ianus db Witt, Indo-Batavus, defensis ISiesibus, lur. Rom. 
et Hod. Doctor. 

D. 12 lunii. Cobnelius Canteb Visscher, Rysvioensis, defensb Thesibus, 
lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 15 lunii. Abbahamus Wolpfius Iacobson, Haganns, defensis Thesi- 
bus, lur. Rom. et Hod. Doctor, matgna cum laude. 

D. 22 lunii. Iohannbs Gebabdus Rbnobbs Hoba Siccama, ez pago 
Hoogezand Groninganus, defensis Thesibus, lur. Rom. et Hod. 
Doctor, cum laude. 



DOGTORES GREATL 89 

D. 24 lanii. Petrus Stanislaus Iohannbs vanHal, Bredanus, defensis 

Thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
Eodem die. Nicolaus Iohannes yan Luttsrvelt, Tielanus, defensis 

Thedbus, lur. Bom. et Hod. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Guilielmus yan dsr Kaat^ Alcmariensis, defensis Thesibus, 

lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 25 lunii. Conrabus Maroarethus yan dbr LeeuWi e pago Hoeve- 

laken, defenso publice Specimine: Over de iucht op de ioopvaar- 

dijscAepen, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Adolphus Ianus Didbricus van Rechteren , e pago Apel- 

doom, defensis Thesibus / lur. Rom. et Hod. Doctor» magna 

cum laude. 
D. 26 lunii. Abrahamus Iulius van Emdbn^ Faramariboensis » defenso 

puhUce Specimine: Over de onschendbaarheid van de leden der volke- 

vertegentDOordiging ^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Dionysius Everwtn» e pago Voorthuizen, defenso Speci- 

mine: Abraham van Wicquefort en zijn proces, lur. Rom. et Hod. 
^octor^ cum laude. 
D. 27 lunii. Gbrardus Annabus van Doorn , Rheno-Traiectinus , defensis 

Thesibus, lur. Rom. et Hod Doctor. 
Eodem die. Henricus Rochussen, Amstelaedamensis» publice defensa 

Dissertatione luris gentium inaugurali : De occupatione bellica bono- 

rum privatorum , in bello maritimo, lur. Rom. etHod. Doctor^ magna 

cum laude. 
Eodem die. Iohannbs Ouiliblmus Stephanus van dbr Aa, Amstelae- 

damensis , publice defensa Dissertatione : De origine et natura pa- 

triae potestaHs Bomanorum, lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. 
Eodem die. Fredericus van Olden Ir., Palembangensis , defensis The- 

sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 24 lulii. Franciscus Carolus Valck, ex insula lava, defensis The- 

sibus, fur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 29 Septembris. Abrahamus Makkbrs, Harlemensis, publice defenso 

Specimine : Over de voogdij der regenten in de gestichten vah toel- 

dadigheid, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna oum laude. 

12 



90 DOCTORES GREATI. 

D. 6 Octobris. Gerardus Ianus Bsrnardus HennTi ZutphaniensiSf 
publice defenso Specimine: De beienienia vofyena de Nederlandeche 
iDetgeving^ lur. Rom. et Hod. Doctor» cim laude. 

D. 81 Octobris. Henricus Davides Levtssohn Noruan, Haganus , /?» ^ 
blice defenso ^pecimine: De Britache heereckappij over Java en 
xmderhoorigheden (1811 — 1816), lur. Rom. et Hod. Doctor, magna 
cum laude. 

D. 26 Novembris. Ludovicus Bernardus Hubsrtus van Rtckbvorsssl, 
Sylva-ducensis, publice defenso Specimine: Over de olographieche 
testamenten, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 1 Decembris. Eredericus Guilielhus Nicolaus Suringar , Lugduno- 
Batavus, publice defenso Specimine: De Nederlandache en Befyische 
wetgevingen betrekkelijk de BehabUitaHe in handelezaken , onderling 
vergeleken, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 4 Decembris. Ianus Carolus Balthasarus Theodorus Nedermeteh 
VAN Rossnthal, Arnhemiensis , defensis Thesibus, lur. Rom. et 
Hod. Doctor. 

D. 10 Decembris. Samusl le Foole, Lugduno-Batavus , defensis The- 
sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 12 Decembris. Ianus van der Iagt, Haganus, defensis Thesibus, 
lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 22 Decembris. Adrianus van Wessem, Tiela-Gehrus, defensis Thesi- 
bus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 

Eodem die. Henricus Augustus Blume, Lugduno-Batavus , defensis 
Thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 6 Februarii. Alexander Theodorus Henricus Gsrardus van Lams- 
WEERDS, Zutphaniensis , publice defenso Specimine: De Nederland- 
eche wet qp de echtscheiding in betrekking tot die van andere staten, 
lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

D. 16 lunii. Fetrus de Iong, e pago Nieuvirveen, pubUce defenso Speci- 
mine; De psalmis Maccabaicis, Theol Doctori magna cum laude. 



DOCTORES CREATI. 91 

D. 16 lunii. FbangiscusRauwenhoff, Am8telaedamensi8»/?»d/fce defenso 
Specimine eihibente Pauii ien/enHam de mta in homine aetema, 
peccatooppreeea, a Christo reatituta, TheoL Doctor, moffna cum laude. 

D. 28 lunii. Iohannis Ma&inus VoasTMAN, Boterodamensis, jcn^/tc^ de- 
fenso Specimine: De Testamentorum XII PatriarcAarum oriffine 
et pretio, TheoL Doctor, mqffna cum laude. 

D. 5 Octobris. Ioannbs Pstrus Nicolaus Lanb, Delfensis, puhlice de- 
fenso Specimine: De Carmine lacobi Oen. XLIX, TheoL Doctor» 
magna cum laude. 

Eodem die. Iohannes Gerhardus Richardus Acquoij^ Amstelaedamensis, 
pvhlice defenso Specimine continente Gerardi Magni Epiatolae XIV, 
e codice regio Hagano nunc primum editae et perpetua annotatione, 
quo melius et ipae et tempora eiue cognoecantur y instructae, TheoL 
Doctor» magna cum laude. 



12» 



ACADEMIA 



RHENO-TRAIECTINA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM., 

INDE A D. XXVn M. HABTn CIOIOCCCLVn AD D. XXVI M. MABTH CIOIOCCCLVm 

IN AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA 

DOCXNDI MtNUS OBIERUNT. 



RECTOR HA6NIFICUS 

LUDOVICUS CHRISTIANUS VAN GOUDOEVER. 

SENATUS ACADEMICI GRAPmARIUS 

LACOBUS ADOLPHUS CAROLUS ROVERS. 



IN FACULTATB MEDICA. 

B. ¥. SUEBMAN (Emeritos). V. C. DONDEBS. 

I. L. C. SCHBOEDEB VAN DEB KOLK. L. C. VAN GOUDOEVEB, a die 24 m. 

G. L LONCQ, Com Iak. Eo. Imiii Frof. Ord. 

IN FACULTATB MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

BL G. VAN UDTH DE JEUDE. c. H. D. BUIB BALLOT, a die 24 m. 

B. VAN BEES. lunii Prof. Ord. 

C. A. BEBG8MA. I. a. c. OUDEMAns, mcnse Septembri 
G. I. MULDEB. in Indiam Orientalem profectus , 
P. HABHNG. mmiere omatus Praefecti rei Topo- 

graphicae ponstitaendae. 



96 NOBONA PROFESSORUH ET LEGTORUM. 

I 

IN PACULTATE THEOLOGICA. 

H. BOUMAN. B. TEB HAAB. 

H.E. VINKE. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

A. C. HOLTIUS (Emeritus). , B. I. LINTELO DE GEEB. 
I. ACKEBSDTCK. I. VAN HALL. 

G. W. VBEEDE. 

IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITBRARUM HUMANIORUM. 

A. VAN GOUDOEVEB (Emeritus. Obiit L. G. VISSCHEB. 

die 7 m. Septembris). S- KABSTEN. 

I. C. SWTQHUISBN GBOENEWOUD ^. G. OFZOOMEB. 

(Emeritus). ^- ^- ^- »OVEBS. 

H. 0. MILLIES. 



LECTORES. 



6. DOBN SEIFFEN, lit. Humaniorum. L VENNING, lit. Anglicarum. 
I. H. HISGBN, lit. Grermanicarum. l. w. GUNNING, Chemiae. 



DOCTORBS ACADEMICL 

A. C. OUDEMANS. C. L. VLAANDEBEN. 



LUDOnCI CHmSTIANI VAN GOUDOEYBR 

R A T I O 

DK 

DIFFICULTATIBUS, QUIBUS PREMITUR TUMORUM DIAGNOSIS, DE 

ERRORIBUS, QUIBUS CHIRUROUS INDE OBNOXIUS EST, DEQUE 

NOXIIS ET FEBICULIS, QUIBUS IDCIRCO AEGRI EXFONUNTUR. 

BABITA TBiOBCTI AD BHBNDH 

A. D. XXVI M. HABTn A. CIDIOCCCLVIII , 
Q.VXm MAOISTBATUM ACADXMICUM DEVONBRBT. 



13 



aUI PBOYINCIAB imENO-TSMECTINAE FBAEES, VIB ILLUSIBIS. 

SIME! 

ACADEHIAE CUBATOBES, QUIQUE IIS AB ACTIS E8, YIBI AM- 
PLISSIMI. SPECTATISSIMII 

DI8CIPLINABUM PBOFSSSOBES, YIBI CLABISSIMI! 

LECT0BE8 EBUDITISSIHI! 

QUI MUNEBUM AUT HONOBUH AHPLITUDINE ESTI8 CONSnCUI, 
YIBI GBAYI88IHII 

ABTIUM SCIENTIABUHQUE DOCTOBES, YIBI D0CTI88IHI1 

YEBBI DIYINI INTEBPBETES, YIBI YENEBABILES! 

ACADEHIAE CIYES, COHHILITONES C0NIUNCTIS8IHI! 

QUOTQUOT PBABTEBBA ADESXIS^ QUI AD HANC 80LEHNITA- 
TEH C0NFLUXI8TIS, AUDITOBES HUHANISSIHII 



lam praetemt annns, quum ex hac cathedra anteoessor munus 
gravisfiimmn mihi detolit, quod, etai honorificom, aegre tamen sostuli, 
bene sciena inexperti mihi admodnm diflScile fore rite ac digne eo fongi. 
Praeterlapso antem anno vaide gaadeo, quodpalam afiirmare possom, 
onus, quod suscipere verebar, mihi minus grave fuisse quam credideram, 
antecessorum auxilium, ubi opus eritt, mihi numquam defuisse» coUega- 
xum bienevolentiam amidtiamque munms curas ac soUicitudines magno- 
pere aUevasse. Quidquid mihi defuerit ad munus bene gerendum> non 
certe defuit voluntas. Fmito anno academioo remanet oBmm, omnium 
longe gravissimum. Nimirum iubet consuetudo munus solemni oratione 
successori, ab Augustissimo Rege nominato, tradere et fiita simul Acade- 
miae enarrare. Munus quidem Ubenter trado, ut plane denuo ad propria 
studia ac propria negotia animum vertere possim ; eo magis tamen opus , 

18* 



100 L. C. YAN GOUDOEVER 

quod hodie mihi perfidetidam est, me piessit, qumn ab mia parte orator 
non smn et ab altera parte ktinae linguae osub mihi minus familiaris est. 
Aocedit, quod admodum difficile mihi videbatur ai^^entum idoneum 
eligere : omnis enim conditionis vuos inter vob , Auditoreai conspicio; quodsi 
medid omnes eratis, onus minus grove fuisset fiEtciliusque ai^^entum 
elegissem vestm attentione magis minusve dignum. Quod vero medioo 
momenti est^ tam multis in medidnae studio non versatia aut minoris 
momenti videbitur aut forsan minus diluddum erit. Nolui tamen argu- 
mentum tractare a studiis meis alienum; spero fore» ut, quae dicere mihi 
proposui, tali ratione conscripserim ut ab omnibus inteiligi queant. 

Non minoris ambitus et fordtan difiSdlius adhuc quam intemae medi- 
cinae studium est studium chirnrgiae. Quod et de aliis sdentiis valet, 
valet quoque de chinugia, tempus sdlioet venisse, quo unus homo eam in 
toto ambitu non amplius excolere possit. Iddroo nuperiori teropore plures 
hanc illamve chirurgiae partem magis ex industria colere coeperunt: hic 
incumbit in oculorum morbos, ille in aurium» alius in mwbos cutaneos, 
alius adhuc in vitia organorum uropoied inservientium, et ita porro. Si 
forte quis xogat an bonum dt et utile sdentiam unam in totpartesdividere, 
respondeo hac demum ratbne eognition^ nostram de morbis oculorum, 
aurium, cutis, oiganorum uropoieticorum , uteri, aliorumque corporis par- 
tium tam magnos progresaus fedsse, eum, qui in una eademque sdentiae 
parte semper et indefessus oocupatus est, fadlius quam aUos hanc scientiae 
partem elabcmre dusque cognitionem perfectioiem reddore posse. Etsi 
vexo laboris divido ad sdenlaam promovendam absque ullo dubio utilis sit, 
quin necessaiia, de praxi idem non eodem giadu valet. Quodd enim ita 
esset^ pauca profecto loca hocce privilegio iruerentur, louge plurima autem 
eo orbata forent. Quicunque medicus in pago vd minori oj^ido praxin 
exercere cupit^ hanc totam exeroeat oportet. Posdtur ab eo ut totao^ 
sdentiani cognoverit omnesque morbos curare sdat. Yerum quidem wt, 
medicumi dununodo acuto ingenio praeditus sit» studiaque bene peifecerit, 
plurima mala curare posse , sed an revera multi sint medid ad exercendam 
praxin miivemlem apti, alia est quaestio, ad quam responsum dare hic 
non locus est. Id tantum dicere voloi universalem istam cognitionem nemi- 
nem acquirere posse, nisi ampla illi sit occasio haec omnia disoendii nisi 



R A T I 0. 101 

molta videie fteqae bene in prau exeroere qoeat. Num haecce occasio apud 
1106 exsistit? Afiirmaiido huic qu^estioiu respondere cuperem, non possum 
tamen. Dokndum utique est iuniorem medicum practicam vitam intrare 
debere absque eo ut omnia aut pluiima etiam^ quae in praxi occurrere 
possunt» viderit Piacticam vitam intiat, iam dto eius auzilium impkvatur 
adversus morbum, de quo lcgit quidem^ quem vero nunquam observavit, 
aut operatio ab eo perficienda est, quam fiictam antea non vidit Saepe 
iustam diagnosin fiicere vaMe diffidle illi erit^ non iiro fiBusere non poterit, 
et quomodo bene jcurabit minbam^ quem non certo dignoverit? 

Credunt muUi in genere minus diffidle esse morbos extemos sive chirur- 
gicos dignosoere quam morbos sic dictos intemos, attamen valdopere errant, 
prouti {ttobare ccmabimur sermonem fiMientes de dificuUaMus, ftUkte pre^ 
mitwr tumorum ^Haynoms, de erroriiuB, fuiiua ckirurffua inde obnosciue eat^ 
defue nognia et perieulii^ pdbua iddreo a^ eeponuntur. De tumoribus 
tantum dicam, nam quominus de diffidU morborum chirurgioorum diagnosi 
in genere agam^ tempus vetat Neque credite auditores^ errores istos in 
diagnosi a chiruj^ tantnm imperitis^ aut minus peritiB saltem, committi; 
peritissimas quoque chirurgus fiunle errare potest, etsi omnia artis admi* 
nicula illi praesto sint; peritissimo quoque chirurgo acddere potest, ut 
morbum b^ugnum censeat^ qui revera benignus non est^ et contra ut 
insanabilem credat morbum docente eventu omnino benignum. Nonne 
autem hoc iUi acddit^ quia adminicuUs, quae ars d praebet, uti n^lexit? 
Non ita^ nam non raro ea adminicula eum fidlunt^ non raro eum illis 
tantum utentem in enorem ducerent Saqpe morbi symptomata tam fid- 
lada sunt, ut peritissimi quoqne chirurgi fiiUantur. Ut dtemus exemplum: 
inter diversos^ qui exsistunt, tumores^ doo sunt indole simul ac sjrmpto- 
matibus longe diverd; abscessum vdo et aneuiysma. Signa^ quibus alter 
morbus ab altero dignosdtur» vulgo admodum manifesta sunt. Hoc illove 
loco oritur dolor cum rubore, calore et tumore, inflammatio igitur cum 
omnibus quae vocant signis pathognomonicis. In initio tumor durus est, 
sensim sensimque decresdt durities, oolor profundius fit ruber^ quin Hvi- 
dus; dolor non pungens manet, sed magis pulsans redditur, tumor hoc 
illove loco moUis Si, moUities magis magisque extenditur, oriturfiuctuatio: 
fiu^ suppuratione ortos est abscessus. Initium morbi dusque progressus 



102 t. C. vnn GOUDOEVER 

in aneorysmate trolgo toto coelo differunt: dilatatur artem, aat quia eius 
parietes morbose affecti sanguinis vi resisteie non possunt; aut quia, 
dilaceratis tunicis vaais media et inteina, extema tunica sive cellulosa ez* 
panditur; aut quia, vel vubere vel alia ratione parietis continuitate laesa» 
sanguis in telam ambientem effunditur. Ultimis exceptis casibus, in quibus 
error committi fere nequit» restant proprie sic dicta aneurysmata: lente 
oritur tumor pulsans^ in quo adposito tubo acustico peculiaris auditur su- 
surrus; piessione in arteriam facta tumorem inter et cor subsistit pulsatio, 
quin ipsa intumescentia^ dummodo per breve tempus exstiterit, decrescat 
In initio tumor moUis est, dein y&co, quando sanguis sacco aneurysma^ 
tico contentua aut omnis aut pro magna saltem parte coiverit, magis in- 
durescit. Videmus decursum et symptomata in utioque morbo plane dif- 
ferre, et nihilominus morbos confuderunt et abscessum aneurysma, hoc 
abscessum habuerunt Frior error minoris momenti, alter vero eo maioiis. 
Neque obiiciat quis, eirorem istum a minus peiitis tantum vel a negligen- 
tibus chirurgis committi posse, nam aUter docuit experientia. Non semel 
sed saepius evenit praeclaros chirurgos abscessum habuisse» quod aneur 
rysma erat Sic illustris in Fiancia chirui^^ et operator infelici sorte 
talem eirorem commisit: aegrum curans tumore in axiUari cavo affectum, 
tumorem istum, bene ut credebat peipensis omnibus, abscessum habuit» 
atque aperuit» quo facto non pus sed sanguis effluebat. Non diu post 
errorem istum alius praedarior adhuc chiirurgus publice stultum vocavit» 
opinabatur nimirum vir iUustrissimus signa, qnibus abscessus ab aneuiys* 
mate distingui potest» ita manifesta esse ut confusio oriri nequeat. Ecce 
auditores» dicebat, aegrum cum abscessu in cavo axiUari, omnia adsunt 
symptomata a symptomatibus aneurysmatis longe diveisa. Gultro aperit 
tumorem et quid effluit? Non pus sed arteriosus sax^;uis et quidem laigo 
flumine. Aneurysma non abscessimi aparuemt 

An igitur ambos chirurgos omnesque» qui cum iis simiU ratione errave- 
runt, de imperitia aut negUgentia accusabimusP Nequaquam^ sed pofius 
exinde haec conclusio petenda ent certam int^ utrumque mprbom diagnosin 
inteidum difficillimam esse. Gaudendum tamen eventum in istis casibus 
dubiis non necessaiio tam infeUcem esse; si enim talem tumoim non 
soUto modo cultri vel lanceolae ope apeiimus sed punctione sic dicta pro- 



O R A T I 0, 103 

batoria, omnis disparet difficoltas: efflaente pure dilatatiir apertura, san- 
goine autem exeonte certiores fimus hoc in casu non adesse abscessum. 
Num vero neoessario tum existit aneurysma? Non ita; inter tumores ma* 
lignos unus datur^ fungus nimirum, qui chirurgum in errorem ducere 
posset. Est enim tumor, qui ab una parte propter fluctuationem , quae 
in illo perdpi videtur» absoessum mentiri potest, dum ab altera parte, 
quando disruptis vasis sanguis in ipsum tumorem effusus est, neque coivit 
sed liquidus mansit, hcta punctione forsitan nuilum pus sed sanguis tan- 
tum effluit. Quodsi sanguis iste ncm profunde ruber est sed magis laete 
cobratus, fadie exinde efficermkus hic dari aneurysma, dum revera fungus 
haematodes adest. Tali in casu microsoopicum examea facta punctione 
auxilio venire posset, ita ut oerta diagnosis haberetur, 

Quae de aneurysmate diota sunt , de multis quoque aliis tumoribus va- 
ient. Quantum processerit chirurgia» quantum recentiores indagationes, 
eae praesertim, quas microsoopii ope fecerunt, progressui illi tribuerint» 
verum tamen est ad scopum» quem attingare cupimus» aos nondum per- 
venisse* Ab antiquo inde tempore chirurgi tumores in braignos et nm* 
lignos dividere oonsueverunt, quae divisio desumta erat tum symptomati- 
bus tum decursui, tum imprimis evratui. Quodsi tumor brevius diuriusve 
post exstirpationem redibat» vulgo malignus habebatur, si non, benignus 
dicebatur; quodsi tumor post operationem recidivam fiBudebat atque tunc, 
ut saepe &t, aliam indolem prae se ferebat, malignuB fooabatur et iure 
quidem; at vero haeoce divisio nequaquam sufficit: non raro enim tumo- 
les, quos maUgnos existimabant, post exstirpationem, dnmmodo completa 
ftierat, non redibunt, et contra tumores, quos ex omnibns s^nis benignos 
iudicavisses, post breve temporis spatium redeunt, nec raio indole bnge 
maligniores. Haoce ratione fere cogeretur chirurgus diagnosin a posteriori 
faoere, quae a priori sdlicet non bene fieri poterat; id tamen a£gro nequa- 
quam convenit, acire cupienti utrum malum» quod patitur, sanaripossit 
necnoj et sanatnm vel sublatum rediturum sit aut non rediturmn. Dolen- 
dum omnino est hao de re saepius nil oerti affirmari posse. Cionstat qui- 
dem peritum chirurgum, qui multos omnis generis tmnores vidit ac enra* 
vit» experientiam quandam nactum esse, iUi extema morbi signa, sympto*» 



^ 



104 L. a VAH 60UD0EVER 

mata coiioomitantiay vim quam morbos in totmn corp«8 babet, habita 
simul caosarmn ratione» aaepe snfficere ad iudicandmn de tamoris natm» 
vel benigna vel maligna, aed qnotiea falsum iudicimn feret! Recentiori 
impiinus tempore mioroaoopii ope multi tenebras diBpellere et tumoris natu- 
ram oerto dignosoere se poase speraverunt Crediderunt microsoopici pecu- 
liaria elementa in tumoribus malignis se inveniase» quibus cum certitudine 
ab aliis» benigniB illis» dignosd possent Huius loci non est fuse de iis 
agere, quae microacopium de penitiori struetura tumorum benignorum et 
malignorum docuerit; id tantum indicare volumus» qoam iiacilis error dt» 
etd omnia artia praesidia in au3dlium vocentur; quam fadlis error interdum 
sit in caaibus ad spedem simplidssimis. 

Quid dmplidus ac benigmus quam sie dictae vemioae! Vulgo nidlam 
molestiam afferentesj saepe tamen locis occurrunt, in quibus aut molestae 
sunt» aut tuipes videntur. Cultri vel I^urae vd causticormn ope amo- 
ventur; interdum quidem semel pluriesve redeunt^ si non perfecte remotae 
fuerint, sed fere semper benignae manent tandemque sanantur. Subinde 
tamen dantur veirucae minus benignae» quibus ob maiorem malignitatem 
nomen verrucae malignae vel cancrosae datum fuit. An istae semper a 
vulgaribus verruds dignoscendae? Experientia non docuit. Eaccrescentiae 
ad speciem prorsus benignae» tantum constantes ex papiUis cutaneis sdito 
maioribus cum vasis capillaribus dilatatis et strato magis minusve crasso cel* 
lularum epidermidis tectis, interdum fiicta exstiipatioDe redeunt et qui&m 
longe nudigmorea quam antea; verruca, quae primum benigna videbatur, 
verrncam cancroiam se ostendit, verum 4ioU me tangere» et ipd vitae mi- 
nari potest. Quodd vocem veirucae lati(« sensu aodpimus, eodemque 
nomine comprehendimus alias quoque excrescentiaSy pro nuuori minorive 
parte eadem structura gaudentes, difficultas saepe longe maior fit Forma 
datur hypertropthiaa epidermidis vel epithelii» si hocce verbo uti licet, cui 
Bomen caidnomatis cutis vel epitheliomatis dederunt, quamque nuperrimo 
tempore tumores ^itheKales vocarunt Fiequentissine haecce exciesoentia 
occuirit» quam accnratissime morbi symptpmata ac deemrsus observata 
sunt et descripta» quam aocuratissime» recentiori imprimis tempoie^ dus 
strufltura microsoopii ope indagata fuit et constare visa est ex stratis magis 
minusve oassisi interdum enoimibusi cellularum qpithelii, cum pqiillis 



O R A T I 0. 105 

cutis pltts minasTe magnitiidme aoctis et vaab capiUaribas diverao gradu 
dilatatis ac nomero anctia, quam inaiqper ncmnnllae ez oellalis epithelii ita 
adhac tianafiurmentar, ot earom nadeaa ad cavam veaicolam amplificetur» 
qaae aut immatata numetj aat dementia ceUalamm ianioribas repletar. 
Qaid fiBunUas iUi» cai microscopii asos paramper tantam funUiaris est, qaam 
talem tamorem dignoscere. Nec tamen hao ratione certa semper diagnosis 
habenda. i^itheUoma, ot vocant, quidem dignotam est, at vero remanet 
qaaestio nom benigaom nt an maUgnauL Atqoe haic qoaesticmi respon- 
dere saepe non possomas. Oantar epitheUomata aat potias tamores epithe* 
Uales, qaod stroctaram attinet, deeoriptioni &ctae perfecte simUes, qui 
revera epitheUomata» vel cardnomata catis, non sont fSosmodi dantur 
excrescentiae ad adq[>ectam exqoisite maUgnae» quae deinceps plane be- 
nignae apparent^ dantor qooqoe, qoae parvi omnino momenti videntur et 
tamen, fiicta exstiipatione, iterata vice redeunt, et quidem continuo ma- 
Ugniores, donec tandem mortem aflEbrant Non semel mihi contigit, et 
aUi malti mecam idem experti sont, fiwta catis cardncmatis exstirpatione 
sub pessimo omine et tantum ex indicatione vitali, vitam servasse aegrotan- 
tibos certae morti dicatis, morbo insoper ddnoq[>s non redeunte. Dantur 
casasy in qaiboa micioaoopica indagatb remotae partis indicat omne mor- 
bosom soblatom non foisse» non tamen redeonte morbo; dantor aUi casu», 
in qoibus mani&stom. est totum malum perfecte remotum foisse, dum 
nihikmiinus brevi post redit. Qaidnoma catis ad spedem maxime maU- 
gnom interdom nihil aUud est quam simplex epitheUi hypertrophia, simplici 
cora sananda. Quid levias quam cardnoma bbn, formam feie firequentis- 
simam epitheUomatis, dignosoerel CSasos tamen dantur, in quibus dm- 
pUd curatione instituta dc dictom cardnoma evanesdt nanqoam reditu- 
rum. N<m cardnoma tnnc aderat , foesitan dixetis; concedo , at vero examen 
ndciosoopioQm in parte affeeta eadrai pnnsas elementa monstrabat, ac in 
aUo casu hac latione nen sanando, in qno opentio instituenda erat, mor« 
btts reddivam fiK^iBbatf glandohe coUi intumescebant, vita ipsa tandem 
exstingoebator. 

Ante breve tempos iteroiti mihi exemplum ante ocolos venit, e quo 
patet, qoam prndentes ttmos oportet in dignoscendis tatibos tumoribas 
epitheUo magna parte formatis. Aeger in cUnioo chinirgico recipiebatur 

14 



106 L. C. VAN GOUDOEVER 

cum horreDdo vere tumore fungoao dotsnm totius pedis siiiistri occupante, 
supra malleolos et in utroque latere ad palmam pedis sese extendente. 
Maiores minoresque exorescentiae toti tumori formam brassicae cauliflorae 
praebebant. Ante quatuor annos ortus, morbus lente sed continuo pro- 
gressus fecerat, suppuratio profusa erat, pus malum» sanioaum» odor in- 
gratissimus» vix tolerandus» verbo tumor adspectum prae se ferebat cancn 
vehementissimi. Indagatio microscopica 8tatim*docuit» hic non, uti antea 
crediderant, fungum sic dictum adesse, sed epidennidis hypertrophiam , 
quoad structuram pkne convenientem cum epitheUomate. Unica differentia 
haec erat, vasa sanguifera longe maiorl copia per totam massam dispersa 
esse ad supeifidem usque quam in cardnomate xutis vulgo obtinet. Omni- 
bus nominibus amputatio indicata videbatur, aeger morbo ezhaustus erat, 
malum iam plures annos duraverat, continuo increverat brevique vires pror* 
sus firactae fbre videbantur, amputatione &cta vita saltem forte ^rvari 
posset. Tantum ad odorem intolerabilem imminuendum praescribitur ali- 
quid; iuvat remedium, odor disparet, simulque pluxa tumoris firagmenta 
decidunt; superficies purior fit malumque adspectum minus malignum 
ostendere incq>it. Num verus hic cancer adest? Hanc mihi ponebam quae- 
stionem. Quum microscopici ezaminis eventus dubina easet, amputandum 
non esse opinabar sed conamen fiadendnm tumorem alia ratione, servato 
si fieii poterat crure, removendi» Adstringentia remedia id effidunt ut 
tumoris vdumen magnopere decrescat, caustica eum deinde plane disparere 
fiiciunt, et servatur crus. Frofecto chiruq;us hoc in casu nuUo modo vitu- 
perari potuisset» quum amputationem institnisaet, quae tamen docente 
eventu non necessaria erat; absque necessitate a^um [Hro vita mutiiavisaet, 
forsitan quoque mortis eius causa fuisset. 

Similem casum apud FiROQomuK, iUustrem Rusaomm cdiirBigiun, deacri^ 
ptum invenimus. Miies quidam iam marasmo senili affectus caiciBamate labii 
inferioris laborabat. Malum ab altero angulo ona ad alterum, in£Biioia vems 
ad mentum sese extendebat. Aegio exhausto et maiaamo aeiiili affecto, de 
aanatione desperabatur et operatio prorsus inutiUs habebatur. Ad odoiem 
minuendum pulta conficitur e daucis carotis contusis kbioque imponitur» Quin- 
que hebdomadibus post Pi&ogofjp labium iterum vidit, et ecce Joco foetentb 
ulceiis adspidtur superfides plana, iam pro dimidia parte sanata» quae sanatio 



O R A T I 0. 107 

brevi post perfeeta erat Praeterito anno aeger decrepitos montor; de 
carcinomate vero nil amplios appamerat. Talia exempla plora enumerare 
&cile esset» allata snfficiant ad probandnm quam pmdens chirorgas in 
iudido 8U0 esse debeat, quum facile dusmodi morbum insanabilem deda- 
raret, qui deinde a drcmnforaneo quodam phaimacopola vel medicastro 
simplicibus remediis sanatur. #Sed/' ita fortasse loquentur nonnulli, j^si 
neque clinica signa nec microsoopicum examen suffidunt, utcum certitu- 
dine benignas epithdii hypertrophias a magis mdignis formis cardnomatis 
cutanei diBtinguamus, inda non raro a^pmtantibus magna noxia orietur; 
d enim propter benignam excrescentiam operatio instituitur absque neces- 
dtate aegro dolorem infligimus, neque id tantum, sed parte quoque corpo- 
ris fortasse notabili eum privamus; si contra maligna excrescentia non aut non 
tempestive aufertur^ absque ullo fere dubio eventus lethalis erit/' Negari 
quidem nequit talia non sine iure obiici, sed in rarioribus tantum casibus 
ita urget indicatio operationis instituendae, ut eam per dies quosdam vel 
hebdomades quoque differre valde noceret^ quo tempore uti possumus^ ut 
de morbi natura i^ertiores fiamus. Quodsi vero accurata morbi observatio 
diagnosin nostram aut certam aut saitem valde probabiiem fecerit , cultrum 
non amplius metuendnm est Ubi morbua sedem scmm in labio inferiori 
habet, ubi igitur cardnoma labii vd malum carcinomati simile adest, non 
diu differatur opemtio: haec enim nequaquam periculosa est, brevi tempore 
peiacta, nullamque deformationem relinquit Etsi itaque verus cancer non 
adesset, operatio aegro non noceret, quin prodesset, nam facile malum aIio« 
quin deformem cicatricem reliquisset; quando oontra in vero labii carcino* 
mate nimis diu differtur operatio, prognosis admodum infausta fit. 

Vasa sanguifera mimm et minima saepe diiatantur, quam morbosam 
oonditionem tcI adnatam vel, quamvis rarius, dein acquisitam angiectasiam 
vel teleangieetasiam vd quoque naevum matemum vocant. Sunt aut loca 
maiora vel minon» magis minusve deyata, raro piana, coloris vel laete 
rabri vel profimdioris; aut veri exsistunt tumores, in quibus cadbus praeter 
abnormale vasorum capillarium incrementum tela simul coniunctiva maiori 
minorive copia formata est Nonnunquam in naevis matemis magna adipis 
quantitas inest, quo in casu morbus nomine naevi matemi lipomatodis 

14* 



108 L. C. ?A!c GOUDOEVER 

salutator. NoDnunquam in naevo magna pigmenti quantitas invenitur, 
quo color magis minusve profundus fit. In omnibus caaibus« in quibus 
verus tumor adest, praeter vasa capillaria dilatata etiam telam coniuncti- 
vam, interdum quoque adipem eum continere exspectare possumus. lam 
nudo oculo haecce vitia d^^noscuntur» diagnosis igitur omnibus admodum 
facilis videbitur, et revera fadlis est: aine uUa difficultate naevam mater- 
num dignosdmus, sed non £ftciie est determinare utrum tumor benignus 
sit an non. In longe plurimis cas&bus indoles m<»bi bemgna eat: cultro 
tumor auferri potest, aut ineidi, feno candenti vel aliis causticis uri^ vel 
ligatura drcumdari, fila trans eum transmitti possunt, atque haec omnia 
fert malum et sanatur. Imo per telam morbosam inciditur, vuteeiis mar- 
gines acubus peiforantur et ligatura iunguntur; post aliquod tempusiterum 
exciditur fragmentum, nova adpcMiitur sutura» eademque operatio ter quater 
pluriesve rq>etitur, donec omne morbosum sublatum fnerit Hi igitur 
tumores ab omni parte benigni did merentur, attamen, etsi raro, non- 
numquam prorsus aliam indolem babent Ita de aegrotante l^imus , qui 
a prima inde aetate naevum matemum aupra scapulam dextram gesserat. 
Per triginta quinque annoa cum vitb sapus fuerat et verosimiliter multoa 
adbuc annos cum eo vivere potuifiset. Nesdo cauaam sed cupit aeger a 
vitio, quod iUi parumper quidem molestum est, nuUo vero modo ei 
nocet, Uberari. Simplex erat atque benignua naevua matemus, exstirpatio 
tuto perfidenda erat^ operatio absque omni pericub, sublatus morbus non 
rediret, et tot aUa fortasae argumenta, quot affieiri possunt ad persuaden- 
dum aUcui ut <^)erationi sese subiidat, verosimiUter in hoc casu adhibita 
fuerunt. Fit operatio et quidem sine uUa difficuHate, vuhiusque bene 
sanatur. Docet examen microscopicum tumorem fere totum ex vasis capU- 
laribus dilatatis constare. Aeger sanatus habebatur, sed iam post paucos 
menses alius tumor in cavo axiUari oriebatur, qui brevi increscebat, immi- 
nuta simul consistentia. Diversa minora tubercida in vicinitate tumorit ex 
cute proveniebant et anno post operationem aeger sequelis fnngi meduUaris 
aperti valde manifesti suocumbebat. Gontendi forte posset, fongum in cavo 
axillari cum tumore ad scapulam nihil c(»nmune habuisse et sponte ortum 
fuisse etiamsi prior tumor uon remotus fiiisset. Yidetur tamen mihi taUs 
ratiodnatio nimis sceptica, et longe probabiUus mihi videtur nexum inter 



O R A T I 0. 100 

prius malum atque insequentem morbum exstitisse. Si de hoc tamen casu 
aliqua dttbia remaQere posaent, haeo de sequenti profecto non vaient: viro 
perfecte ut videbatur sano, quinquaginta annos nato, naevus parvus pone 
aorem auferebatur; brevi post in eodem loco tumor oriebatur» qui sensim 
ad magnitadxnem ovi oolumbini increscebat Et hic tumori quem glan- 
dulam lymphaticam tmnentem habebant, exttirpabatur; feliciter sanabatur 
vukus, sed post sez menses eodem loco iteram oriebatur intumescentia, 
quam primimi abaoessum credebant, qoae vero ISrevi manifestissima fungi 
meduUaris signa offerebat. Qimm vir caeteroquin p^ecte sanus videretur^ 
haec qnoqtte intumeacentia operatione amovebatur, sed iam ante quam 
sanatum vulnus erat, redieiat morbus. Septem mensibus post ultimam 
operationem morbo exstinguebatur. Num in hoc quoque casu vinculum 
inter affectioQem piimariam, naevum matemum scilioet, et fungum postea 
ortum negari potest? An forte naevus iam ab initio inde non vera tele- 
aogiectasia erat sed magis malignos affectus? Hoc mihi valde improbabile 
videtur, etiamai non annotatam inveniamas morbum oongenitum fuisse» 
uti in seqoenti casu &ctum est. Vir v^rtus, torosus, insignique corporis 
robore notusi eum parvo tumcm» naevo soilicet^ in regione umbiiicaU 
natus erat. Multoa aanos cum naevo isto vizerat, qui benignae indolis 
videbatur. Quid operationi obstaret? Sxstirpationem tumoris rogat. Par- 
vus tumor ligatura drcumdatur et brevi post decidit; viz vero vuhiusculum 
sanatum erat, et eoce in vicinitate quatuor alii tumores caerulescentis 
coloria excrescunt» quibus ut videtur caosticorum ope destructis» tumor 
oritur in cavo auilari dextio» qui iam bievi tempore magnitudinem pugni 
virilis nactus erat Honenda oeleritate ccmtinao crQBcebat^ donec tandem 
capitis volumen attigerat. Mortaua est aeger jtfaesenttbua cunctis acutae 
dyscrasiae Qaidnomatoflae symptomalabas. — Gertum qaidem est eventum 
rarissime tam infiuifitum fore quam in enameratia caaibas; sufficiat tamen 
ipdicasse tales casus occttnere poaae et natoram teteangiectasiae hucusque, 
quantum sdmus, plena oertitadine cognosci non posae. 

Sed cum aliis qaoqoe tummbus naevi confundi possent. Dantur casus, 
in quibua vera fluctuatio percipi videtur in tomore sana cute tecto" aut 
cuius integumenta inflammationis aigna offerunt In hiace casibus omnia 
acutae phlegmasiae signa adesse posaant, et nihilominas veia tdeangiec- 



110 L. C. tAW GOUDOEVER 

tasia exsistit Verosimiliter qaidem aeg^ saepissime nobis narrare poterit^ 
iam diu, fortasse iam per multos annos aut a prima inde aetate, parvam 
intumescentiam loco affecto exstitiase, quae post faanc illamve fortuitam 
laesionem, postquam per omne iUod tempus eodem statu perstiterat, cele- 
riter increscere coeperat. Satis autem scimus, quain parum saepe aegro- 
tantium diptis oonfidere posiaimus* — - Aliud signum^ quo altep morbus ab 
altero distingui posset, hoc est: in naevo pressione &cta in arteriam san- 
guinem adtumorem adducentemi volumen saepius plusminusveimminuitur; 
haecce tamen imminutio tam exigua esse potest ut oculos fugiat, quin 
interdum prorsus non exsistat. Tandem atetfaoacopii ope in magnis naevis 
maternis peculiaris susurrus auditnr» quem, ut contenditur, qui semel 
tantum audivit, non facile cum alio susurro confundet. Quaestio autem 
est, num talis susurrus semper perdpiendus sit, et praeterea, quando 
omnia cetera teleangiectasiae signa deficiunt, et contra omnia abscessus 
symptomata adsnnt, chirurgo quidem ignoscendum erit, tubum acusticum 
tumori non apponentL Nihilominus haecce negligentia funestum eventum 
babere potest. Sic in memoriam venit puellaj tumore adintemum brachii» 
ni fallor sinistri , latus aflSecta , satis magno , tenso , ddoroso , uti narrabat aegni 
ante quatuordecim dies brachio contuso orto. Dein autem afflrmat iam diu 
loco affecto parvum tumorem exstitisse, unde veio nunquam molestiam 
ullam acceperat. Tiunor tensus quidem erat, at vero manifesto fluidum 
continere videbatur. Quum omnia abscessns signa adessent» lainceola im- 
mittitur, et ecce non profluit pus;sed larga sanguinis laete rubri <)uantitas. 
Fasciis brachium drcumdatur, ephhemata &igida sedulo applicantar; con« 
tinuo vero sanguis exatiilat, interdum quoque largius effluit. Ex facta 
apertura, quae cutis uloeratione brevi maior evaserat, massa fungo hae- 
matodi periecte similis excresoere ooepit, celeriter magnitodine aucta, dum 
sanguinis iactura nondum stiterat Aegra exsanguia erat> color imd stra- 
nuneus fiebat, uti in dyscrasia caroinoinatosa obtinere sdet, atque mors 
per exhaustionem instare videbatur^ nisi tempestiva humeri amputatione 
vita servaretur, remanente tamen meta» ne operatio pio tempore tantum 
auxilium afferret Proponitur operatio, recusat pneDa, cni nulla alloquia 
persuadere valent ut subeat amputationem , quaeque vitam perdere quam 
brachium malit. Quid aliud exspectandum quam eventus brevi lethalis? 



O R A T I 0. 111 

Nihil tamea hac de re obtiQttit. Nupe duodecim et qaot excorrit amii 
praeterierunt , postqoam casos iste obaervatus fuiti et non tantum vivit 
puella, sed brachium quoque servavit^ eoque non minus bene quam altero 
uti potest. Per aliquod adhuc tempus parva intumescentia remansit, quae 
absque dubio postea quoque disparuit. Roganti quomodo istud miraculum 
obtinuerit, respondeo, simp^cissima, quae fieri poterat cura, factis sedulo 
epithematibus cum lotione fortiter adstringente. Et profecto hicce casus 
non solus exsistit^ absque ullo dubio plures tales occurrerunt, eventus autem 
verosimiliter non semper tam faustus imt, aegrotantibus aut partem affec- 
tam aut vitam .amittentibus. Quodsi igitur dubium aliquod de tumoris 
natura remaneat, quodsi chirurgo non prorsus persuasum sit abscessum 
adesse, non alium tumorem, eandem ingrediendum est viam» ac in iis casi- 
bus, in quibus dubii haeremus, utrum abscessus adsit an aneurysma: fiat 
nimirum punctio probatoria et dilatetur dein apertura pure exeunte, clau- 
datur contra quam citissime loco puris sanguine effluente. 

At vero non possumus hic de omnibus tumoribus agere; cum silentio 
igitur lipomata, steatomatai cum silentio diversos tumores cysticos praeter- 
ibimus» etsi diagnosis haud raro perdifficilis sit. Tumorum cysticorum 
diagnosis accurata saepe haberi nequit^ si signa tantum extema conside- 
ramus. Fatendum autem ad curationem non multum referre utrum cystidis 
cuiusdam contentum magis minusve sit liquidum^ utrum fluidum» quod 
continetur, spissius sit aa liquidiua, in quibua casibus evacuato fluido vel 
exstirpato tumore, diagnosia c^or fieri potest. Sed, quod praestat, in 
omni caau dubio punctio probatoria instituatur, qua facta natura contenti 
iam ante operationem examinaii potest. Etsi vero non gravem errorem 
committeret chirui^^» qui oontentum tumoris Uquidum haberet, quod eva- 
cuatum spissum apparet, gravior fit error, quando chirui^us tumorem 
cysticum credit, qui tumor cysticus non est. Non raro abscessus prove- 
niunt diversis corporis lods^ qui per descensum puris producuntur et inde 
etiam nomine absoessus per desoensum sive per congestionem insigniuntur. 
Hi abscessns interdum clandestine oriuntur et increscunt» sine ullo inflam* 
mationis signo; videtur tumor magis minusve mobilisi non dolet, fluctuatio 
in eo percipitur, nuUa invenienda causa, quae morbo ansam dare potuit; 



112 L. & TAN GOUDOEVER 

quid znirum igttur, si chirtiigaB tomorem cyaticttm exsistere credat Ni- 
hilominus abscessus est atque aocuratipri a<^ ezamine instituto, verosi- 
militer morbum detexisset primarium» uti cariem vertebrarom vel costarum, 
aut empyema , aut alia. Fatendum autem symptomata primarii morbi non 
raro ita latere ut diagnosis perdffidUs fiat. Qoidquid sit, in omni casu, 
in quo chirurgo ollum tantum dubium de tum<»is natura remanet» punctio 
probatoria instituenda est. 

Dantur alii tunKMres» saepissime invicem confusi» quos certo dignoscere 
tamen magni momenti esset: carcinomata sdlicet et tumores fibrosL Cii- 
nica, quae dicuntmr» symptomata, quae diversis istis morbis competunt, 
bic enumerare locus non est. Consentimus quidem Ula non in omni casu 
sufficere ad diagnosin statuendam , non semper soirrhum ezploratione extema, 
anamneseos simul aliorumque ratione habita, a tumore fibroso posse di- 
stingui, non semper carcinoma mMe, vel fungum sic dictum meduUarem, 
a sarcomate vel moUiori tumoris fibrosi specie discemendnm esse; — con- 
sentimus quidem diversas carcinomatis species examine extemo, signis cii- 
nicis» a se invicem certo distingui non posse; plerumqae tamen anamnesis, 
examen tumoris extemum, decursus morbi, vis quam in totum corpus 
exercet, tot sunt momenta, quae addiagnorin, valde probabilem saltem, 
statuendam omnino inservire possuut, neque faoimus cum illia, qui signa 
clinica vel pbysiologica parvi momenti habent Maximi contra sunt mo- 
menti ad iudicandum de maiori minorive morbi maiignitate, quum examen 
microscopicum ad iudicium iUud ferendum nequaquam semper sufficiat 

Videamus breviter de iis, quae examea microscopicum de penitiori car- 
cinomatis et tumoram fibrosorum structura nos docuerit Prius vero ani- 
madvertendum examen iUud iam aate tumoris exstirpationem posse institui ; 
acu scilicet tenui, peculiari, in tumorem immissa, semper aUquid tumoris 
iUi, si extrahitur» adhaeret, quod ad microscopicum examen sufficit. At 
vero provisoria haec indagatio practico srasu non tam magni momenti» 
quandoquidem paocis tantum casibus operataonis indicatio ex ea petenda est. 

Redeamus nunc ad ea, quae miaosoopium de tumoram istorum struc- 
tnra docuerit. Primo quidem looo nominandus scirrhus est, cuius stroma 
constat e tela coniunctiva, in cuius interstitiis invenitur massa fluido im- 
bibita» numerosas ceUulas nucleosque oontinens. Pro diver» ratione, quae 



O R A T I O. 113 

inter fibrillas telae oonianctivae atqae cellulas et nucleos intercedit, pro 
diverso fibrillaram decma , variae carcinomatis specieB diatinguuntar. Prae- 
ter scirrhum nempe vel carcinoma dmplex sive fibrosumy loquantur de 
carcinomate reticulari, fiewcicalato, melanodi, aliis. Fungus sive carcinoma 
medttllare, caroinomatis species omnium malignissima, itidem stromate for- 
matur e fibrillis telae coniunctivae constante prouti scirrhus aliique tumores 
cardnomatosi; hae autem fibriUae, ratione habita ingentis quantitatis cel- 
lularum celeriter reprodoctarum, parvi momenti sunt; nonnunquam aut 
nuUa aut fere nulia tela coniunctiva cemitur, et nihil adest nisi massa 
moUis ex ceUnUs plerumque fusiformibus constans. In carcinomate igitur 
invenimus ceUulas fibriUasque omnibus evolutionis et involutionis , quam 
vocant, periodis, vasa atque adipem tum Uquida tum soUda forma. 

Tumores fibrosi duri sunt, formae magis minusve rotundae vel irregula- 
ris, tuberosi, fere semper distincte Umitatii atque constant ex fibrilUs telae 
coniunctivae , intermixtis interdum fibriUis elasticis, porro e ceUuUs atque 
nucleis^ e tela coniunctiva ^ proprie sic dicta, diveraissimis evolutionis gra- 
dibus atque e tela fibrillarnm ad instar plicata. Saicomata sunt tumores 
fibrosi, qui a prius descriptis minori consistentia distinguuntur. Inest 
quidem perfecta tela coniunctivaj sed magis forma embryonaU, gelatinosa; 
porro corpuscula continent telae coniuntivae» formasque inde ortas, multos 
nucleos multasque cellulas; ceUuIarum non raro plures concatenatae sunt 
et quasi fibriUam &ciunt. Si quando ceUuIae istae maximam tumoris par- 
tem eflSdunt, iUe fibroplasticus dicetur. 

Frofecto microscopu ope saepe tumor fibrosus et surcoma , sdrrhus et 
fangus a se invicem distinguenda sunt; num autem semper id fieri potest? 
nonne dantur tumores fibrosi, qui cum sdrrho &cile confunderentur? nonne 
sarcomata moUia» quae multis noniinibus cum fungo conveniunt? Firmiter 
credimus diversos istos tumores unum in aUum transire. Prouti inter 
scirrhum atque fungum, inter cardnoma igitur durum atque moUe, multae 
dantur formae intermediae, sic quoque inter varios tumores fibrosos; sed 
id non tantam: videtur enim trandtio esse tumoris fibrosi in scirrhum^ 
atque saieomatis in fungum, ita ut neque microscopu ope semper certa 
diagnosis possit statui. 

Fraeteriit tempus, quo de ceUuIa spedfica, soU carcinomati propria, 

15 



lU L. C. ▼Aw GOUDOEYER 

sermo erat. Gellula talis specifica revera non datur, dantur tantam cel- 
lulae et quidem xliverda formis et diversis evolutionis periodis ; maximi 
simul momenti est earum reproductio magis minusve celeris. Qui ex solis 
fere fibris constat tumor, est tumor fibrosus, quodsi inter fibras multae 
ceUulae multique nuclei inveniuntur scirrhus adest, e quo pressione facta 
fluidum quod dicunt carcinomatosum exprimitur. Fungus pro maxima 
parte ex cellulis constat» sed sarcoma quoque earum magnum numerum 
continet; in priori etiam fluidum carcinomatosum inyenitur, in sarcomate 
non invenitur. Distinctionem inter scirrhum atque tumorem fibrosum fieri 
posse crediderunt eo, quod in tumore fibroso inter fibras verae cellulae 
adessent, in scirrho contra imprimis nuclei liberi, quae vero opinio ne« 
quaquam probata est. 

Etiamsi vero microscopii ope certa semper diagnosis statui posset, quod 
attinet ad formam et structuram tumoris, res nondum absoluta esset. 
Restat enim ut iudicium feramus de maiori minorive probabilitate reditus 
morbi. Microscopicum examen hic non sufiicere mihi persuasum est, 
uti multis exemplis facile probare possem. Ita in memoriam redit historia 
mulieris, quae induratione manunae ad speciem benignissima erat afiecta. 
Omnibus incassum adhibitis remediis, exstirpationem tumoris aegrae pro- 
pono; consentit ea; examen tumoris ablati microscopicum structuram eius 
fibrosam extra omne dubium ponit. Intra paucas hebdomades cicatrix 
perfecta est, mulierque sanata videtur, sed iam paucis septimanis post redit: 
ad margines circatricis hic illic nova apparuerat induratio; dein intumesoere 
coepit altera mamma^ quae post duos menses insigne volumen nacta est; 
oriuntur porro tumores parvi» duri, per totum pectoris ambitum sparsi. 
Verbo rediifr morbus longe vehementior quam antea^ non tamen mutata 
eius natura» tumor uti antea fibiosus erat, talis igitur, qui benignus vulgo 
non tantum habetur, sed revera benignus est — In alio casu tumor erat 
ad adspectum carcinomatosus ad coxam ortas; amovetur tumor, fit inspectio 
microscopica, structura perfecte convenit cum tumoris fibrosi structura» etsi 
signa extema magis pro carcinomatosa morfai natura militarent. lam post 
duos menses redit morbus, nunc omnia symptomata fungi prae se ferens. 
Exhaustus aeger quinto post operationem mense moritur. ~ Robusta mu- 
lier^ quaecaeteroquin perfeote sana videbatur, laborabat induratione mam- 



R A T I O, 115 

mae, quae carcinomatosa habebatur j iam emoUitio tomoris orta erat cmn 
partiali nlceratione. Signa dyscrasiae non aderant, nec glandulae axillares 
infiltratae erant; tumor drcnmscriptas erat, mobilis. Etiamsi eom carcino* 
matosum crederem, tamen exstirpationi locum dari opinabar. Exstirpatur 
tomor; accurate microscopii ope examinator, est tumor fibrosus, fere totus 
ex fibris constat, interiectis tantum cellulis nudeisque longe minori copia» 
quam in scirrho obtinm solet Prognosis igitur fausta videbatur, nihilo- 
minus post breve tempus recidivus erat morbus, quo tandem vita exstincta 
est. — Dantur igitur tumores fibrosi, qm post exstirpationem redeunt, idque 
non raro fit sed saepius obtinet, quod imprimis de tumoribus ita dictis 
fibroplasticis vaieti 

Ab altera parte exempla non pauca afibri possunt tumorum, qui, quoad 
structuram, plane cum moUiori cardnomatis specie, cum filbgo, convenie- 
bant , in quibus igitur morbus brevi rediturus existimabatur et nihilominus 
non rediit, ita quidem ut maligni nomen non mereretur. — Dantur itaque 
tumored fibrosi et fibroplastid/ qui omnino maligni habendi sont, dantur 
carcinomata et fungt, quae exstirpattf non redeunt atque hoc respectu 
inter tumores benignos adnuimerari merentur. 

Quaenam ex dictis conclusio petenda? Afferre lioeat Forstbri verba hac 
de re plurimorum recdntiorum opinionem scilicet bene exprimratem: i/Facta 
^tumoris cuiusdam exstirpatione/' inquit, //primo loco accurato examine 
/reius structuram determinare convenit» eiquo ddnde inter diversa tumo* 
if mm genera locum indicare, qui illi competit. Venit nunc alia quaestio: 
/rquaenam est huius tumorumgeneris ratio quod ad malignitatis gradum 
irattinet? Quodsl tumorem exstirpavimus tantum ex tela coniunctiva cum 
ir vasis fiuis nutrientibus constantem , inter tumores fibrosoa eum coUocabi- 
/rmus, et, quia hi vulgo benignae naturae sunt, prognosin faudtam sta- 
irtuere poterimus. At vero eventus aUus est; aUquo post operaticHiem 
/rtempore vel eodem loco vel aUo, vel in aliis oi^a&is novi tumores oriun- 
/rtur eiusdem naturae moritnrque aeg^. An propter malum hunc eventum 
i^tumor ad aliam spedem referendus? Nequaquam! Manet tumor fibrosus» 
irpecuUari structura notatus. Accurate autem annotandus erit casus ut in 
f^ posteruin eius in statuenda prognosi recordemur. .— Aut tumor observatus 
ifest» pro maxima parte ex aggregationibus ceUuIarum multtformium , celer- 

15* 



116 L. C. TAN GOUDOEYER 

//rime reproductaromi conBtans, qoae stromate fibroso vascoloso oontiiien* 
f/tur; eum ad genoa carcinoma referemus, et quod ad aegrum attinet, 
//prognosin in&ustam statuemus, quum genns istud tumorum vulgo inaigni 
//malignitatis gntdu atipatur. Aliter vero decurrit casus. Non redit mor- 
»hm, neque eodem nec alio oorporis loco» et perfecta est sanatio. Num 
irpropter felicem hunc eventum tumorem non carcJnomatosum nuncupabi- 
//mus, eique alium inter tumorum diversa genera locum indicabimus? 
//Profecto non. Est carcinoma, docente stmctura; casus tantum experien- 
«ftiam nostiam, quod ad morbi decursum attinet^ auidt, eoque in posterum 
//ad statuendam prognosin uti poterimus/' 

Anatomicum tumorum examen a Fobstbro» uti a tot alxis^ primum habe* 
tur, solum tamen nequaquam suffidt: dantur tumores epitheliales sive 
papillares ben%ni, dantur alii, qui, etsi structura prorsus eiulem sit, valde 
maligni sunt; sunt tumores fibrosi^ qui omnino benigni sunt^ dum alii 
ipso carcinomate sunt maligniores, post breve tempus redeunt, vitamque 
exstinguunt, et tamen fumares y&tejliroei sunt. luterdum cancer exstir- 
patus neque eodem nec alio loco unquam redit, uti verum carcmoma feie 
semper facit, et tamen careinma est. — Quid inde ooncludendum ? Natu- 
ram, essentiam, tumorum ex sola eorum structura anatomica deduci non 
posse, sed pro magna quoque parte ex physiologica earum ratione. Per- 
suasum^mihi est, omnia conamina ad definiendum cardnoma vel alios 
tumores sola anatomica via hucusque opem fefellisse. Microscopium tumo- 
rum atructuram docet» chemica analysis eorum cmpoMianem, at vero 
naturam morbi nec una nec altera docere potest. Gaveamus igitur ne 
propter anatomicum examen clinica morbi signa negligamuSi sedulo contra 
utraque expknrandi methodo utamur, ut hac forte via tandem ad maiorem 
certitudinis gradum perveniamus. 

Non diutius» Auditores^ vestra patientia abuti audeo. NonnuUas tantum 
conditicmes morbosas magis ex industria tractavi; remanent plures, et 
quantum maior fit diagnoseos difficultas^ si non tumores tantum sed mor- 
bos chirurgicos in genere spectamusl Quot errores quotidie committunturl 
Num vero plures a chirurgis^ quam a medidis? Non credimus. Medicorum 
errores vulgo incogniti manent, chirurgorum contra saepius patefiunt. Quid- 
quid sit^ omnes in multis erramus. Numquam perfecta erit cognitio 



R A T I O. 117 

nostra, accurata vero et indefessa exploratio multum efficere poterit. Strenue 
igitur progrediamur in via, quam nostro aevo ingredi coeperunt, ad pro- 
movendam scientiam sed imprimis ad aegrotantium saluti prospiciendum. 

lam urget tempus ut ad alteram orationis partem transeam , ut comme- 
morem ea> quae Academiae nostrae praeterito anno evenerunt. Brevis in 
his esse poteio. — Uti semper fit, laeta tristiaque mixta erant. 

Gaudemus, quod Academiae Curatores omnes hoc anno salvi fuerunt; 
desideramus autem praesenfiam Viii Nobilissimi van Goltstjbin, cui a Rege 
munus summe honorificum quidem sed gravissimum simul mandatum fuit. 
Diu ad patriae salutem eo fungaturl 

De Professoribus munere suo fungentibus quidem neminem , quod gau« 
demus, eripuit mors, afficta autem est Academia morte Viri Clarissimi 
Antonii van GoudokvbBi cui non diu otio bene merito frui licuit. Non 
meum est fuse hoc looo eius vitam describere/neque de eius meritis verba 
facere. SufSeiat igitur brevis notio. Die piimo mensis Maii anni mille- 
simi septingentesimi octogesimi quinti natus, Traiecti ad Rhenum, natali 
loco, institutionem accepit. lurisprudentiae studium cum studio litterarum 
humaniorum coniungens, anno huius seculi octavo inris utriusque doctor 
iu hac Academia creatus est, quum paulo ante Rector Gymnasii ZwoUani 
erat nominatus. Brevi post disputationem philologicam de Aistoricis PolyUi 
laudibusBii publicam disceptationem proposuit, praeside Clarissimo Hbusdio. 
Postquam praecedenti anno litterarum humaniorum doctor honoris causa 
creatus eiat, anno huius aevi sexto decimo restaurata Academia in facul- 
tate litteraria Frofessor ordinarius nominatus est. Die vicesimo secundo 
mensis lanuarii huius anni munns auspicatus est habita oratione de antiquis 
Mataricis cum reeenlioribus eomparatis. Octo erant Viri Clarissimi, qui post 
Academiae restaurationem brevibus twiporis intervallis in cathedram ad- 
scenderant: Gxrardus Moll, Bbenardus Franciscus Soerman, Tanus 
RicHARDUs DB Brubts, Antonius yan Goudoevbr, Ioannxs Frbdbricus 
LuDOvicus ScHRODBR, Ianus Kops, Adamus Simons, Danibl Dylius. 
Unus SuBRMANNus do iis nobis restat, caeteros omnes eripuit inexorabilis 
mors. Fer quadraginta annos van Goudoevxr mnnere gravissimo ei man- 
dato indefessus functus est; magni Hxusdii disdpulus, docendi huius 



118 L. C. ▼AN 60UD0EVER 

methodum non est secatus, sed propria illi erat methodus. Innumeros 
discipidos , quorum multi in diversissimis oonditionibus patriae decus sunt^ 
formavit. Nostrum plures, quin plurimi, eum vigentem non cognoverunt. 
Ante viginti annos filium perdidit natu maiorem, parentibus non tantum^ 
sed omnibus qui eum cognoverant^ carissimum, omniumque amore dignum. 
Ab eo inde tempore vires frangi coeperunt, atque eo magis, quum aJiquot 
annis post alter filius, unicus, qui ei supererat, subitanea morte parentibus 
eriperetur. Nunc cito senescebat, et ardenter otium cupiebat bene meri- 
tum ; insuper sibi persuasum erat vires non amplius sufficere ad ofiicio suo 
ita ut voluisset fungendum. Per annum tantum et dimidium otio fiructus 
erat, quum post brevem morbum e vita toUeretur. 

Haec vero non unica clades fiut; alia quoque ratione affiicta est Aca- 
demia. — Astronomiae studium inter nos iam diu valde heglectum erat. 
Deerat specula astronomica, deerant instrumenta ad usum apta. Cura 
nostrae Academiae Curatorum i)ona condebatur specula , et Vir Doctissimus 
OuD£MANs, uno Kaisero excepto optimus in nostra patria astronomus» 
cuius iam nomen summa laude erat notum, Professor extraordiiiarius crea- 
batur. Multa brevi temporis spatio, per quod hic adfuit, perpetravit ad 
emendanda et renovanda instrumenta pro maxima parte inutilia. Astrono- 
miae sbientiam Clarissimus Oudbuans inter nos certissime promovisset, 
quin creavisset At vero ad alia officia, maximique momenti illa» vocatus, 
de noatra Academia decessit, locnm vacuum re)inquens, qui, ut metuen- 
dum, ditt adhuc vacuus manefait. 

Tristia commemorantea triste bmhino remanet cfficium i morte nimiram 
exstinoti sunt sex iuvenes eximii. Infaustos profecto erat annus^ medids 
imprimis, nam non minus quatai tres medidnae studiosi diem obierant 
supremum. Iohannes Qihlielmijs Hsehbrschei post diutoraum morbum 
mortuus est; Iohannxs AaENTins Knifbchssr iam medioinae csndidatas, 
acutissima phthisi e medio toUefaatnr; Auqustcs Vincbntius Gerardus 
VAN HoEK repentine infelid sorte e vita eripiebatur: ~ E theologiae stu- 
diosis GuiLiEXiMus Franciscub Carqlus Beter variolis mortuus est; — 
e iurispradentiae studiosis Martinus Ionoeneei. tabe motiebatur, ac nu- 
perrime Henricus Ouilisliius fioscH/litteraram hmtianiorom doctoran- 
dua, qui brevi» ut sperabai, litterarum doctor crearetur , diem obiit Fioiente 



O R A T I 0. 119 

aetate exstincti sunt^ lugent parentes^ lugent quoque multi, qui iis erant 
inter commilitones amici. 

Non pauci quoque inter Vos, Collegae aestumatissimi, inter quos Clans- 
simi VAN Hall^ Y&bsds, Lintelo de Geer, Millies, Vinke imprimis 
nominandi^ gravibus cladibus fuerunt afflicti. Utinam Vos omnesque Vestri 
deinceps diu incolumes serventur! 

Quod ad diversorum ordiniim Professores attinet, apud eos mutationes 
non obtinuerunt. Tandem Frofessores ordinarii creati sunt Frofessores 
extraordinarii Buys Ballot et van Goudoever , ita ut hodie nulli amplius 
inter nos Frofessores eitraordinarii adsint, de quo gaudemus, quandoquidem 
Professores extraordinarii non sint^ quod ex legis praescriptis esse debent, 
sed Professores sint ordinarii^ excepto tantum stipendio. 

Clarissimus Vinke ab Augustissimo Rege eques ordinis Leonis Neerlan- 
dici est creatus. Nos omnes profecto gaudet haecce nominatio^ Collega 
aestumatissime ^ quam iam diu multis nominibus merueras. 

Tibi quoque gratulamur, coniunctissime van Rees, de filio tuo, Frofes- 
sore extraordinario in Ac^demia Groningana nominato. Utinam munus^ 
quod suscepturus est« ad vitae eius felicitatem contribuat^ speramus; — 
digne eum munere functurum esse nobis persuasum est. 

Quod ad studiosam iuventutem attinet, gaudet me hic palam affirmare 
posse eorum vitam in genere hoc anno omnino laudandam fuisse, dum 
quoque studiorum industria plurimi sese commendarunt. Tres eximii 
nostrae Academiae alumni in certamine litterario palmam tulerunt^ et 
doctrinae praemium acceperunt. — Frimo quidem loco nominandus est 
Ianus ten Bbink, theologiae studiosus, qui sequenti quaestioni, ab ordine 
litteratorum Academiae Groninganae propositae : /s^ Aesthetica instituatur dis- 
//quisitio de operibus dramatiois Gerbbandi Adbl^nsen Bbedebods/' 
belgico sermone conscribendae, ita respondit ut praemio aureo condonaretur. 

Secundo loco Gebabdus Wicheblink, iuris studiosus, responsum dedit 
ad quaestionem ab ordine iureoonsultorum in eadem Academia exhibitam: 
//Capita 7, 11 — 17^ 18 — 23 Germaniae, a Tacito descriptae^ ita explicen- 
//tur, ut appareat^ interpretem diligenter ad patriae quoque nostrae mores^ 
/sfinstituta^ iura attendisse/' Etsi non praemio aureo donatus fuerit^ hono- 
rifica tamen mentione omnino dignum eum censuit ordo iureconsultorum. 



120 L. G. VAN GOUDOEVER 

Tandem Paulus Quibinus Brondoeest, medicinae studiosus, ad quae- 
stiouem ab ordine medioorum Academiae Leidensis, iu qua /rhistoria et 
//epicrisis quaerebatur theoriae, qua caloris animalis originem et naturam 
Afcxplicuerunt physiologi'' ita respondit^ ut Medicorum ordo iUi secundos 
honores tribuendos esse censuerit. 

Pergatis, Omatissimi luvenes, in via^ quam tam felid eventu ingressi 
estis. Vestrum exemplum alios quoque commilitones stimuiet ad vires in« 
tendendas nomenque nostrae Academiae augenduml 

Denique memorandum est, duobus Viris eruditissimis^ Kern et Rauvtsn- 
HOFF, illi litterarum, huic philosophiae naturaUs doctori« veniam docendi 
a Curatoribus esse da(am. Talium docentium institutio utilissima habenda 
est, qua scilicet studiosorum commodum sine dubio promovetur. Gratum 
vobis sit offidum, Viri doctissimi, sincere speramus. 

/ Quod ad diversa praesidia , quibus utitur Academia « attinet , breves esse 
poterimus: de specula astronomica, de museo mineralogico et palaeontolo- 
gico nil est quod dicamus ; — museo anatomico et physiologico plura nova 
praeparata accesserunt; — Zoologicum museum usibus non respondet: 
indiget spatio» indiget quam maxime novis speciminibus. TJtique speran- 
dum Musei collegae nostri van Lidth de Ieude^ quod brevi publice ven- 
detur^ magnam partem ad usum Academiae et commodum studiosorum 

. huc redituram esse, utque spatium creetur in quo omnia. quae acquirun- 
tur, bene collocari et exponi queant. — Supellex instrumentorum physico- 
rum hoc quoque anno novis nonnullis instrumentis aucta est. — Laboratorium 
chemicum uti et laboratorium physiologicum usibus sms omnino respon- 
dent. — Hortus ^academicus diversis plantis locupletatus est. Inter alias 
munificentia Yiri nobilissimi ds Yirieu accepit grande ac pulcrum exemplar 
Agaves Americanae et a nobilissima matrona d'Aum<rie duo permagna 
exeinplaria Yuccae aloifoliae. 

In Nosocomio academico satis magnus aegrotantium numerus hoc anno 
curatus fuit. Utrumque polyclinicum continuo ac notabili modo incresdt. 
Non paucae operationes, quarum plures gravissimae, institutae sunt. In 
Tococomio gravidarum numerus satis magnus receptus est, pluresque ope- 
rationes obstetriciae a medicinae candidatis peractae sunt. Craudendum 



R A T I 0. 121 

omnino est, quod spatiam recipiendis aegris destinatum parumper amplia* 
tum sit Viri enim spectatissimi^ qui Nosocomio civili praefecti sunt^ ad 
usum academicum cesserunt vicinam domum, cum Nosocomio academico 
apte coniunctam, ita ut hodie maiorem aegrotantium numerum recipere 
possint clinices Professores. Etsi vero miserrimus^ in quo versatur Noso- 
comium academicum, status hoc modo revera parumper emendatus sit, 
plurima tamen desiderantur. Non minus quam antea summa est necessitas 
novi idoneique Nosocomii aedificandi. Num diu adhuc nobis erit exspe- 
ctandum? Utique sperandum, mox coniunctis viribus tristi, in qua versa- 
mur, conditioni finem impositum iri^ tandemque Nosocomium conditum iri» 
in quo non opprobrium erit exteros medicos circumducere^ in quo, quod 
longe maioris momenti^ aegrotantes tali numero recipi possint, ut ad practi- 
cam studiosorum exercitationem sufiiciat. 

Armamentarium chirurgicum hoc anno insigniter locupletatum est. Non 
tantum multa nova instrumenta addita sunt, sed Clarissimus Suerman, 
per multos annos Chirurgiae inter nos Professor, Facultatis medicae Nestor^ 
pretiosissimum suum armamentarium Nosocomio donavit, neque difierre voluit , 
quod vivus adhuc perpetrare poterat. Persuasum tibi sit, coniunctissime 
SuERMAN , de grato omnium animo. Diu adhuc vivas ut huius animi testis 
sis. Sit tibi senectus' felix et vegeta ut hucusque fuit. Serventur tibi vires 
et iuvrailis amor omnium , quae bona sunt ac pulcra ! 

Prouti Academiae Curatorum cura ao benevolentia Virorum Nosocomio 
civili praepositorum, Nosocomium academicum amplificatum fuit, ita urbis 
nostrae magistratus aestumatissimo CoUegae Donders domus cuiusdam 
usum ooncessit, in qua tum plurimi oculorum morbo laborantes auxilium 
petunt, tum adest occasio nonnullos aegros recipieudi, ita ut medicinae 
studiosi quoque hoc loco multos aegros oculorum morbis afflictos videre^ 
multisque operationibus adsistere possint. Exspectationem habemus, post 
brevius longiusve temporis spatium ampliorem domum ex donis privatis ad 
Nosocomium ophthalmiatricum instructum iri. 

De Bibliotheca academica^ qui huic praefectus est Vir doctissimus haecce 
mecum communicavit 

Bibliotheca anno praeterito a multis tum Academiae civibus, tum aliis 
fuit frequentata, dum non pauci ibi diutius studendi causa morabantur. 

16 



122 L. G. VAN 60UD0EVER 

Quodsi adesset oonclave ad lectores redpiendoB aptum, ac hiemali tempore 
bene calefactum, lectorum numerua profecto longe maior foret 

Numerus librorum magnopere auctus est Frofeasorum nonnulli, alii 
etiam, qui olim Academiae alumni fuerunt, bibliothecae opera obtulerunt, 
quae aut scrips^rant ipsi, aut posddebant. Dona, quae a Rege et eius 
administris^ vel a variis doctrinarum institutis et societatibus, tiim patriis 
tum exteris j mitti solent, suo quaeque tempore acoepta sunt. Fraeterea autem 
nonnulla dona ex variis regionibus a privatis hominibus oblata sunt. 

Novum, quod constructum fuit, conclave propediem usui patebit, spa- 
tium autem acquisitum iam post breve tempus repletum erit. 



Antequam verbis finem imponam, quaestiones vobiscum communicandae 
sunt a singulis Ordinibus in proximum annum prqx>8itae: 

AB ORDIIfE HEDIGO: 

I. 

Quaeritur disquisitio anatomica et histologica ovariorum unius pluriumve 
mammalium, eo potissimum consilio, ut indagetur^ qua ratione folliculi 
GBAAFFiANr, magis minusve a superfide remoti^ deinceps ad eam perveniant. 

n. 

Diversae physiologorum sententiae de actione musculorum intercostalium 
tam intemorum quam extemorum in respirationis motu historice exponantur^ 
et^ anatome duce, tum etiam experimentis institutis» critice examinentur. 

Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 
AB ORDINE HATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALISL: 

I. 

Critice exponantur recentiores physicorum investigationes de nexu inter 
effiBctus, praesertim thermicos et chemicos, fluxus galvanicij.atque proces- 
sum chemicum in apparatu electromotorio. 



O R A T I 0. 123 

11. 
Quaeritiir accurata plantaram indigenarom ex ordine Naiadearum (End- 
licher) descriptia 

Ad primam quaestionem etiam patrio Bemume respondere licebit. 

AB ORDINB THEOLOGIGO; 

Chnsti orationum, a lohanne relatarum, ea singulatim dicta explicentur, 
unde appareat, quibus fundamentis fidem sibi habendam niti voluerit 
Conservator. 

ABORDINE IDRIDIGO: 

I. 

Exponatur locus iuris criminalis de moderamine inculpatae tutelae, cum 
in historia iuris romani et germanici atque patrii, tum collatis inter se 
iuris hodiemi diversarum gentium principiis atque sanctionibus, 

11. 

Exponatur necessitudo, quae intercedit inter iuris privati, tum civilis 
tum mercatorii, praecepta et oeconomiae politicae disciplinam. 

AB ORDINE PHILOSOPmAE THEORETIGAE ET 
LITEBARUM HUMANIORUM: 

I. 

Instituatur critica disquisitio de M. Tullu Cicxronis vita poUtica. 

II. 

Exponatur, quae fuerit propria IsraeUtarum theocratiae ratio» et quae- 
nam hanc inter et aUorum populorum veterum hierarchias fuerit simiUtudo 
et dissimiUtudo. 

Novus igitur vobis apertus campus est^ CommiUtones^ quem nova alacri- 
tate ineatis speramus. 

16» 



124 L. C. VAif GOUDOEVER ORATIO. 

Hisce peractis unum restat, qaod felix faustumque esse iubeat Deus 
optimus, maximus! Decreto regio suocessor mihi datus est Pst&us Har- 
TiNo, Vir Clarissimus. Te advocare quidem non possum» ooniunctissime 
Ciollega, ut locum tibi destinatum capias, regendae tamen Academiae mu- 
nus in te trado» sperans fore ut brevi in integrum prorsus sit restituta 
valetudoi utque vires tibi sint ad novum tibi impositum munus geren- 
dum^ et ad suscipienda negotia eodem ardore» quocum in ea incumbere 
solebas. Floreat te Rectore Academia nostra» toto animo opto. 



. DIXL 



ACTA IN SENATU 

A. CIOIOCCCLVn-^IMOCCCLVm, 

Rectoeb LUDOVICO CHRISTIANO van GOUDOEVER, 
Gbaphiario IACOBO ADOLPHO CAROLO ROVERS. 



Die 26 m. Martii Quum Rector Magnificos Ludovicus Gbbardus Vis- 
8CBBB octdorom morbo laboret, Piorector Iagobus van Hall» a* 
Senatu Amplissimo in cathedram ductos» habita oratione de 9ocie- 
tate commendattma aliis le^bue regenda in noatra patria quam in 
Franda^ enarratisque quae Academiae hoc anno tum prospera tum 
adversa acddissent « Rectorem in proiumum annum a Rege Augu- 
stissimo lectum pronuntiat et salutatVirum Clarissimum Ludovicuh 
Chbistiahuh vak Goudobvee. 
Senattts Giaphiarius lectus est Vir Clarissimus L A. C. Rovbes. 

Die 7 nu Septembris. Senatus luget obitum Viri Clarissimi A. van 
GouDOBVBE, in Facultate Phil. Theor. et lit. Hum. Prof. Emeritl 

Die 12 m. FebruariL Designantur quatuor viri, e quibus a Rege Augu- 
stissimo Rector in proximum annum eligatur^ 

Ex Ordine Math. et PhiL Nat. P. Haetino. 

n Theologico B. tbe Haae. 

// luridico l. AOKBESDTCK. 

if PhiL Theor. et Lit Hum. L A. C. Rovbrs. 



126 ACTA IN SENATU. 

Deaignantur etiam quataor viri^ e quibos Senatos Academici 6ra- 
phiarius eligatur» 

Ex Ordine Medico LL.C.ScHROSD£By.i).KoLK. 

if Math. et PhiL Nat. C. H. D. Burs Ballot. 

// Theologico B. tsb Haab. 

o luridico I. Agksbsdyck. 

Assessores oonstituuntur, 

Ex Ordine Theologico B. tbb Haab. 

// luridioo G. W. Vbssds. 

» Fhil.Theor.etLit.Hum. S. EIabsten. 
// Medico 6. 1. LoncQi C. Ian. fil. 

Cum Senatu communicatur^ Yirum Clarissimum C. H. D. Burs 
Ballot^ in Facultate Math. etPhiL Nat.ProfessoremExtraordinarium, 
decreto regio diei 24 m. lunii creatum esse Professor^ Ordinarium^ 
eundemque honorem hoc decreto obtigisse Viro Clarissiino L. C. van 
GouDOsvSB^ in Facultate Medica Ptofessori Extraordinario. 

Leguntur literae Curatorum, quibus Yiri Amplissimi Senatum cer- 
tiorem faciunt^ se Viris Doctissimis L H. C. Kbbn et N. W. P. 
Rauwsnhofp rogantibus, ut sibi in Auditorio quodam Academico 
scholas habere liceret, gratum fecisse. 

Curatores Senatum sententiam rogant de Annalium Academicorum 
edendorum utiHtate et ratione. Senatus Curatoribus scribit, sibi videri 
Anntdes non abrogandos, sed et iusto tempore edendos et vero ad 
pristinam amplitudinem atque ubertatem revocandos esse accessione 
commentationum in certamine literariopraemioomatarum. optandum- 
que huius rei causa esse^ ut ex aerario publico Academiis suocurratur. 



SERIES LECTIONUM, 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA 

vm k nm asnvis Aun csMXcaTU mvji a» nm kMxmkn km cxxmim 

A PBOFS880RIBI78 £T LECT0KIBI7S HABEKDAEUH» 

EBCTOBB 

LUDOVICO CHBISTIANO VAN GOUDOEVER. 



IN FACULTATE MEDICA. 

Anatmen docebit I. L. C. Schboedeb yan oer Kolk, qoater per die- 
riim hebdomadem^ hora V. 

DkeecHonibua cadaverum anaiamicis, opportano amu tempore instituendis, 
praeerit qaotidie I. L. C. Schboebeb van beb Kolk. 

Anatomen generalem docebit et OtganoTum fabricam subtiliarem normalem 
et morbosam demonstrabit P. Habtino^ horis auditoribus commodis. 

Phyeiologiam dooebit I. L. C. Schboedeb yan deb Kolk, diebus lunae, 
martis et iovis^ hora VIII, die merourii, hora IX. 

Hxperimentia et indagaHonibus piyeiolofficie et microscopicis in laboratorio 
physiologioo quotidie praeerit F. C. Dondebs. 

Biologiam generalem exponet F. C. Dondebs» die mercurii, hora XI, 
die iovis, hora X. 

Antiropoioffiam tradet F. C. Dondeb8, diebus martis, mercurii, iovis 
et veneris, hora 

Patioloffiam, sectiQnibus cadaveris illustratam, tradet F. C. Dondebs, 
diebus martis et iovis, hora IX, diebus veneris et satumi, hora X. 



128 SERIES LEGTIONUM. 

Materiem medkam et praecipaa therapiae generalis capita exponet G. L 
LoNca, diebus lonae, mercarii et veneris, hora II; post feiias autem hiema- 
les, die veneris^ hora IX. 

PatAoloffiam et therapiam epecialem tradet G. I. LoNca > die lunae , hora VIII , 
diebas martis/et iovis, bora IX. 

EwercitaHonea clinicaa in arte medica quotidie moderabitar G. I. LoNca, 
hora XI, in Nosooomio Academico. 

l^ieoriam artie chirurgicae tradet L. C. van Goudoevsr, diebus martis^ 
mercani et veneris, hora VIII, die satami, hora IX. 

JSwerdtatumea polyclinicaa in arte chirurffica, diebus lunae, mercurii et 
veneris, hora IX; ophthalmiatricas , diebus martis, iovis et satumi, hora X; 
clinicas vero tum cUrurgica», tum ophthalmiatricae quotidie moderabitur 
L. C. VAN GouDOBVEB, in Nosocomio Academico. 

Operalionibus chirur^cie, in cadavere inslituendis, guaUbet obiata occasione 
praeerit L. C. van Goudoeveb. 

Leligandi escerdtationes moderabitur L. C. van Goudoevse, die lunae> 
hora V — ^VII, post meridiem. 

Artis obsteiridae theoriam exponet L. C. van Goudoeveb, diebus martis 
et mercurii hora XII et dimidia post meridiem; morbos puerperarum et 
neonatorum die iovis, hora VIII atque XII et dimidia. 

JSwerdtationibus obstetridis practids praeerit L. C. van Goudoevbb, diebus 
lunae et veneris, hora XII — ^II, et ad parturientium lectulos qualibet oblata 
occasione. 

Medidnam forensem exponet F. C. Dondebs, inde a feriis aestivis osque 
ad d. XV m. Februarii, diebus mercurii, iovis et veneris, hora II. 

Ophthalmoloffiam docebit et exerdtationes clinicas in cphthalmiairia mode- 
rabitur F. G. Donders, diebus lunae, martis et satumi, hxm II. 

B. F. SuERMAN, quamvis munere suo per aetatem sit defunctus, civibus 
tamen Academiae qualibet opportunitate prodesse paratus erit. 

IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

Physicam ewperimentalem exponet R. van Rbss» diebus lunae, martis» 
mercurii, iovis et veneris, hora L 



SERIES LECTIONUH. 129 

JHechanicam ancdyiicam dooebit R. van Ress, diebus Iiinae^ mercurii et 
veneris, hora XI. 

PAysicae matiematicae capita selecta explicabit R. van Rbss, diebas 
martis et iovis^ hora XI. 

CAemiam amrganicam docebit G. I. Muldsb^ diebus lunae, martis, 
mercurii, hora XII. 

Chmiam pracHcam tradet G. I. Muldsb, quotidiein Laboratorio chemico. 

Botanicea et Pfyeiohgiae plantarum elemenia exponet G. A. Bebosma, 
diebus lunae, martis et mercurii^ hora XI. 

Botanicam Historiam plantarum medicinalium tradet G. A. Bsbosha, 
diebus lunae et martis, hoia XIL 

Jnatomiam plantarum docebit 0. A.Bsbgsica, diebus et horis, auditoribus 
oommodis. - - 

Oeconomiam ruralem exponet 0. A. Bsbgsma, diebus mercurii etsaturni, 
hora X, duce compendio suo: Handboek voor de Vaderlandsche Zandhuts- 
houdkunde, ed. Tral ad Rhen. 1842/ 

Ewcursionibua botanicia singulis dierum hebdomadibus praeerit G. A. Bebgsma. 

Zoologiam docebit Th.G.vanLidth de Iecde, diebus lunae et martis, hora X. 

Anatomen comparatam tradet Th. G. van Lidth ds Ieude , diebus et 
horis^ auditoribus commodis. 

Hietoriam naturaiem animaiium tradet P. Habting , diebus Innae , martis , 
mercurii et iovis, hora II. 

Zootomiam et histologiam comparatam exponet P. Habting provectioribas 
discipulis, hora auditoribus commoda. 

Historiam naturalemplantarum, inprimis medicinalium, tradetP. Habting, 
die iovis, hora XI, die venaris, hora XII. 

Falaeontoloffiae elementa docebit P. Habting, hora postea indicanda. 

Exerdtationibus eootomicis et phytotomicis quotidie praeerit P. Habting. 

Elementa matheseos docebit C. H. D. Buys Ballot, ante ferias hiemales 
quotidie, hora YIII; post illas, diebus lunae, martis et mercurii, horaVIII. 

Stereometriam , trigonometriam sphaericam et algebram tradet C. H. D. Buts 
Ballot, inde a Eal. Novembribus diebus mercurii, iovis et satumi, hora X. 

Calculum inteffrakm tradet C. H. D. Buts Ballot, diebus mercurii, 
iovis^ veneris et satumi, hora XII. 

17 



\ 



130 SERIES LECTIONUM. 

MetJMum doeendi maHemM exponet C. H. D. Burs Ballot^ diebns 
et horis auditoribus oommodis. 

Chemiam wgamccm docebit I. W. Gunmihg, Chemiae Lector, diebas 
lonae, martis et mercorii, hora IX. 

Chmiam foreneem tradet L W. Gunning, die venens, hora XI et Xn. 

CAemiam technicam publioe docebit I. W. Gunnino^ hora ddnde indicanda. 

Lectiones astronomicae poatea indicabuntur. 

IN FACULtATB THEOLOGICA. 

^ntyckfpaediam theolqgicam tradet H. Bouhan» die veneris, hora IX. 

Iheoloffiae Naturalie, me PhUoeophiae de Deo^ historiam antiguiorem 
enarrabit H. Bouhan^ die iovis, hora IX. 

Hiatoriam librorum Ifovi Teatamenii, melntroiium in Nooum Teetamentum, 
tradet B. t£r Haar, die veneris» hora XII. 

Criticam eacram tradet H. Bouman^ die lunae, hora IX. 

Hermeneuticae eacrae partem priorem tradet H. Bouuan^ die martis, 
hora IX. 

Carmina Hebraica ac VaHcinia interpretabitur H. Bouman, diebus iovis 
et veneris^ hora X. 

JEpiatolae ad Bomanoe partem moralem et JSpietolam ad Oalatae explicabit 
H. BouMAN, diebus lunae et martis, hora X. 

Hiatoriam JEccleeiae Chrietianae trtidet B. Txa Haab^ diebus lunae et 
martis, hora I, die mercurii^ hora X. 

Theologiam dogmaticam docebit H. E. Vinkb, diebus lunae, martis et 
mercurii, hora XI. 

Theohgiam biblicam N. T. tradet H. E.yiNKE, dieiovis, horalXetXIL 

Mhicam ChrieHaMm docebit B. txe Haar^ diebns lunae et maitis, hora 
II , die mercurii, hora IX. 

l^eologiam paitoralem tiadet H. E. Vinks, diebus lunae, martis et 
mercurii, hora XH. 

Puerorum docfrinae Chriefianae inUOe erudiendorum eaercitationem insti- 
tuet H. £. YiNU^ die veneris, hora XI. 

Ewercitationee oratoriae moderabitur B. txr Haar, hora postea indicanda. 



SERIES LEGTIONUIL 181 

Commilitonibus, oraHone» sacraa habentibus, praesides aderunt H. Bouman^ 
H. E. ViNKE et B. TER Haab diebus et horis, tum sibi, tum commilito- 
nibus maxime oommodis. 

IN FACULTATE lUBIDICA, 

. Iu8 Pandectartm enarrabit B. I. L. de GnB, diebus lunae et satumi, 
hora II, diebus martis et iovis, hora XIL 

Historiam Jturis Bomani tradet B. I. L. nx Oeeb, die lunae, hora XII, 
diebus iovis et satumi, hora X. 

InsiUuHonea luetiniam interpretabitur B. I. L. de Geeb, diebus lunae , 
martis, mercurii, iovis et veneris, hora YIIL 

JSncyclopaediam luris exponet B. I. L. be Geeb, diebus martis, mercurii 
et veneris, hora I. 

Iu8 dvile Nederlandicum secundum compendium a se editum docebit 
I. VAN Hall, diebus lunae, martis, mercurii et iovis, hora I. 

Iu$ mercatorium et maritimum exponet I. van Hall, diebus lunae, mer- 
cuni et veneris, hora IX. 

Bem iudidariam et rationem procedendi in causis dvHibua explicabit I. van 
Hall, diebus lunae, mercurii et veneris, hora X. 

JSwerdtiie practide , a provectioribus instituendis, praeerit I. van Hall, 
altemis mercurii diebus, hora vespertina VI. 

JRepetitorium de lure dvili et mercatorio instituet L van HAiiL, diebus 
et horis sibi et auditoribus commodis. 

Hietoriam genUum recenHorum politicam tradet L Ackebsdtck, diebus 
martis, iovis et satumi, hora XI. 

Staiietioam exponet L Agkebsdtck, iisdem diebus, hora IX. 

Oeconomiam politicam docebit L Ackebsdtck, diebus lunae, mercurii et 
veneris, hcnra XI. 

DiedpXMae luria naturoRa (ata et praedpua phcita expanet G. G. Vbeede, 
diebus lunae, mercurii et veneris, hora IX. 

luepublicmn i9a/af»m tradet G.G.Vbbede, (fiebos iimaeet martb, horaVni. 

Iuri8dictiQ$n8 adminietrativae ^ quae dicitur » selectaseaasaas tractabit G. G. 
VbeedEj die satumi, hora I. 

17* 



IdS SEillSS LBGTIONUIL 

/m ffentum Europaetm tradrt 6. O. yuxDB, diebas martis et satQrni , 
bora X. 

lus crtminale dooebit G. G. Vrsxds, diebas mercurii, iovis et yeneris, 
hora VIIL 

Cadicem Qmeationum critmnalium explicabit G. G. Vrbedb, die iovis, 
hora X^ die veneris, hora I, die satumi, hora yill. 

A. C. HoLTius legitimam yacationem consecatus recitationes nuUas edicit; 
quodsi alia ope iuris Studiosis prodesse poterit, eam desiderantibus non 
aegre accommodabit. 

Publicis disputandi exerciHi» praeerunt iuris Professores altemis satorni 
diebus, hora XIL 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAB THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

Logica docebit C. G. Opzoohbr^ diebusiovis, veneris et satumi» horalL 

Metapkysica tradet G. G. Opzoohbb , diebus iovis ^ veneris et satumi , hora L 

Literas Graecas docebit S. Karstbn, diebus lunae, martis, iovis et 
veneris , hora XI , tractando Herodoti lib. H , Tragioorum locos selectos , 
Demosthenis Oratt. Olynthiacas. 

Literas Zaiinas docebit S. Earstbn, diebus lunae, nmrtis, iovis et 
veneris, hora XII, interpretando Qc^nis Quaestt. Tuscul. l, Sallustii 
Bellum lugurthimm, Virgilii Georgica. 

Antiquitates GV-aeco» explicabit S. Earsten, die mercurii, hora XI et XII. 

Aniiquitates Momanas tradet I. A. C. Rgvbrs, diebus lunae, martis, 
mercurii, iovis et veneris, hora IX. 

Historiam Gentium antiguarum enarrabit I. A. G. Rovbrs, diebus mercurii 
et iovis, hora X. 

In Historicorum LtUinorum fidem et auctoritatem eorumque Historiae scri- 
bendae rationem cnm commilitoaibus inqttiret L A. C. Rovbbs, diebus 
martis et veneris, hora X. 

Literas HebraiGas docebit H. C. Millibs, tum Grammatica eiplbanda, 
tum parte iibri Geneseos legenda, diebus martis et iovis, hora I, diebus 
veneris et satumi, hora IX. 



SBRIB8 LBGTIONUIL 133 

LUeraftm Cialdaieanm et l^griacarum initia tradet H. G. Millies , diebos 
martis et mercorii, hora XI. 

JnHquiMes InraSlUarum explicabit H. G. Milldss^ diebas martis, mer- 
curii et iovia, hora IX. 

Iwgogen m Ubroa aacroa Feieris Faederis tradet H. G. Milliss, die 
mercarii» hora XH, die satomi^ hora X. 

Gum proyectioribus locoe eekcfoa Scriptorum Jrabicorum leget H. G. 
MiLLiss, die veneris, hora YI-**-yiII. 

Si qui siiit^ qoi literie MakScie et lacanicic operam dare cupiant, eorum 
studia lubeutissime adiuvabit H. G. Millies, die iovis, hora V — ^VII. 

LUeraa Belgicae et Uterarum Belgicarum Historiam exponet L. G. Vis- 
scHER, diebus lunae, martis, veneris et satumi, hora X. 

Praecepta etili bene Belgici tmiiBt L.O.yisscHSR» diebus lunae^ martis 
et satumi, hora 11. ' 

Hietoriam medii aevi et recentiorum temporum enarrabit L Ackebsdyck, 
diebus mmurii et veneris, hora I. 

Historiam Pairiae enarrabit L. 6. VisscHEa, die lunae^ hora XI, diebus 
martis et iovis, hora XII, die saturoi, hora I. 

Historiam Indiarum Orientalie et OccidentaHe L. G. Visscheb, diebus 
iovis et veneris, hora XI. 

Inetitutionee paedagqgicae habebit S. Kaestbn, die satumi, hora IX et 
X, partim metrica explicando, partim tractando Aristophanis AcAam. et 
Horatii Carmina. 

Dieputandi eaerdtationea , alternis hebdomadibus, die lunae, hora I, in- 
stituendas, moderabuntur S. Eabsten et I. A. G. Rovebs. 

Becentiorum literarum monumenta interpretabitur G. G. Opzoomeb, diebus 
lunae, martis et mercurii, hora commilitonibus maxime commoda» 

I. G. SwTGHUisEN Gbobnewoud^ quamquam per aetatem rude donatus, 
tamen studiosae literarum Orientalium iuventuti, quoad poterit et licebit, 
prodesse lubenter paratus erit. 

A. VAN GouDOEVEB, quamquam ob aetatem septuagenariam rude dona- 
tus, tamen, quantum per vires licebit, Academiae civibus prodesse cona- 
turus est. 

G. DoBN Seifpen, Literarum Humaniorum Lector^ praecipua tam anti- 



m SERIBS LEGTIONUH. 

quarum quam recentioram gentiam historiae facta enanate gentesque, 
quod ad cultorae progressus, inter se comparaie peiget,. diebns mercuiii et 
satumi, hora XI aliave commilitonibus mi^ commoda. 



A. C. OuBEMAKS docebit CAemiam eaeuletUarum, die satumi, him XI. 

A. C. OuDEMANs exponet CAefniam fieoreiicam, die lunae, hora X. 

C. L. Vlaandebbn docebit CAemiam anafyHcam, diebus ioyis, veneris et 
satumi, hora IX. 

C. L. Vlaanderbn tradet CAemiam pAamacettHcam , diebus iovis et 
veneris, hora X. 

I. H. HisGSN, Literarum Germanicarum Lector, diebus et horis audito- 
ribus commodis, Literas Germanicaa ei Literarum Germamcarum Aistoriam, 
inde a eec. XFIII, exponet. 

I. Vennino, Literarum Anglicarum Lector, LUeraa JnffUca» docebit, hora 
auditoribus commoda. 



BibliotAeca Academica diebua lunae, nuariis, mercurU, ume, venerie et 
saturni, ab Aora XII ad IV, feriarum atOem teu^port eiujjmKs diebua iovie, 
ab Aora I ad III, unicuigue patebit. Muaeum zookfficum et mineraloj^m 
quotidie patebit. 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA 

OIE XXXI M. DECEMBBIS CIOIOCCCLVn. 



In Facttltate Medica 59. 

t Math. et Phil. Nat 14. 

ff % Theologica 218. 

u » Iuridica 194. 

II K Phil. Theor. et lit. Ham. . . 18. 

498. 

Fraeterea in Albom Academicam nomina Stadiosoram, in Athenaeis 
stadiis operam navantiam, relata sant, eo tantam consilio, at hic pablice 
progressas probent et Doctores creentar, qooram 

In Facoltate Medica 8. 

» B Math. et PhiL Nat. — 

B u Theologica 11. 

II » laridica 7. 

<r B ]^hil. Theor. et lit. Hom. . . — 

267 



DOGTORES GREATI 

IN AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA, 

A DIE XX7U MABTII A. CIOIOCCCLVn AD DIEM XXVI MARTH A. CIOIDCCCLVin. 



IN FACULTATE MEDICA. 

4m. Aprilis. Iohannes van der Bbke Callbnpels, Flessinganus, Med. 

et Art. Obst. Doctor, privatim defensia Quaestionibus Argu- 

menti Chirurgici, Chirurgiae Doctor. 
19 // Maii. LudovicusTheodorusPompe, Sylva-Ducen8is,Med.Doctor, 

privatim defensis Quaestionibus Argumenti Obstetridi, Artis 

Obstetriciae Doctpr, cum laude. 
28 // // PsTRus AlexanderFredericus Maitland, epago Vorden, 

Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetridae Doctor. 
6 // lunii. Franciscus Iacobus Dupont, Roterodamensis, privatim 
defensa Dissertatione de sierilitate mvUerum, Nederlandice 
scripta hoo titulo: Over de otwruchtbaarheid van het vrouwe- 
lijk geelacM, Medicinae Doctor, magna cum laude. 
18 // u Bastianus Iacobus Holster, Sylva-Ducensis, Med. et Art. 
Obst. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Chirurgici, Chirurgiae Doctor, cum laude. 
4 // lulii. Hermannus Snellen, e pago Z&i&i, publice defenso Speci- 
mine Physiologico-Medico continente disquisitiones de viner- 
vorum in Infiammationem, Nederlandice scripto hoc titulo: 
de invloed der zenuwen op de onteteHnff proefondervindelijk 
getoetet, Medidnae Doctor, magna cum laude. 



DOCTORES CREATI. 137 

d. 4m. lulii. Chbistianus Gsrhardus van Reeken, Amstelodamensis, 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetridi, Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 

tf 11 n Sept. GuiLiELMus Marius Gunnino, Homanus, privatim defensa 
Dissertatione Physiologico-Medica continente diaqumtiones de 
motu eanffuinie eiuague ataai, Nederlandice scripta hoc titulo: 
onderzoeiinffen over bloedebetoeginff en stasis, Medicinae Doctor, 
mqffna cum laude. 

«f 12 // » Abrahamus Fridericus VAN Waoeninge , Roterodamensis, 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Chirurgici, Chirurgiae Doctor, cum laude. 

if 21 // Nov. loANNEs Georoius Maria Hanlo, Amstelodamensis, Med. 
et Chir. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, mayna cum laude. 

/y 23 // » Otto Adrianus Ioannes Bjghelle, e pago Bennebroek, 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 

u 26 // // LuDovicus Theodorus Pompe, Sylva-Ducensis, Med. et 
Art. Obst. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argu- 
menti Chirurgici, Chirurgiae Doctor, cum laude. 

iy 3 // Dec. Quirinus Iohannes Marius Janssbn, Gusanus, Med. et 
Art. Obst. Doctor, privatim defensis Thesibus Argumenti 
Chirurgici, Chirui^iae Doctor» cum iaude. 

// 9 // if Alexander Hendricus Conradus van Driel , e pago Voorst , 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 

tt 9 ff tf Franciscus Iacobus Dupont , Roterodamensis, Med. Doctor, 
privatim defensis Quaestionibus Argumenti Obstetricii, Artis 
Obstetriciae Doctor, maffna cum laude. 

if 22 tf H Abrahamus Fridericus VAN Waoeninoe , Roterodamensis, 
Med. et Chir. Doctor, privatim defensis Quaestionibus 
Argumenti Obstetridij Artis Obstetriciae Doctor, eum 
laude. 

tf 9 //Martii. Adrianus Henricus TeubRj e pago lutphaas, Med. et 

18 



188 DOGTORES GREATI. 

Art. Obst Doctor, privatim defensis QaaestionibuB Argu- 
menti Chirurgici, Chimi^iae Doctor» cum laude. 
d. 18m.Martii. Otto Adrianus Ioannes Riohellb, e pago Bennebroek, 
Med. et Art. Obst. Doctor, privatim defensis Qaaestionibus 
Argumenti Chirorgici, Chirurgiae Doctor, cum laude. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

// 27 tf luniL Daniel Koordbjeub, e pago Maarssen, puilice defenso Speci- 
mine Theologico Dogmatico-Critico depugna Theoloffiam inter 
atque Jnthropologiam in JEccleeiae Christianae Aistoria, Theo- 
logiae Doctor, moffna cum laude. 

if \9 y Dec. Iohannjcs Iustinus Bergsma, luris Bx>mani et Hodiemi 
Doctor, privatim defenso Specimine Historico-Theolqgioo de 
Commiseariis politids sive deleffatis summi Imperii ad Sy- 
nodos JScclesiae jRe/ormatae in nostra patria, Theologiae 
Doctor, cum laude. 

IN FACULTATB ITJRIDICA. 

ff 20 /f Maii. GuilielmxjsPetrus Woltxrbbek, Amstelodamensis, /?tti/i^^ 
defenso Spedmine Oeconomico-Politico continente nonnuUa 
studia Aistorica de sortis divisione, Nederlandice scripto hoc 
titulo: Geschiedkundige studien over kapitaalverdeelinff , luris 
Romani et Hodiemi Doctor. 

// 26 if lunii. Iohannbs Guilielmus Meinardus Schorbr, Mediobuigen 
sis, privatim defensis Quaestionibus Iuri&, I. R. et H. Doctor 
cum laude. 

i/ 26 // n Ianus Arbndtius van Hobk, Oostburgensisi privatim de 
fensis Quaeationibus luiis» I. R. et H. Doctor» ctm laude. 

it 29 // n Franciscus Constantinus Guiliblmus Eoher, Homanus 
privatim defenso Spedmine Historico^Turidico continente in 
guisitionem in indolem etnaturam bonorum vicariorum in Belgio 
Nederlandice scripto hoc titulo : ondereoei naar den aard en 
de ffeschiedenis der Vicariegoederen in Nederland, I. R. et H. 
Doctor, magna cum laude. 



DOGTORES GREATI. 139 

d. 29 m. lunii. Iohannss Georoius Glbiohhan , Roterodamensis , privatim 
defensb Quaestionibus luris, I. R. etH. Doctor, cum laude. 

«f 4 // lulii Henrious Hermannus Hiddinoa, Snecanus, privatim de* 
fensis Quaestionibus luiis, L R. et H. Doctor, cum laude. 

H \ M 9f lOANNES IaNUS FrANCISCUS Dl JONG VAN BeEK EN DoNK, 

e pago Stratum in Brabantia Septemtrionali, privatim defenso 
Specimine, de Curia, quae Hagae Com^ fuit (1591-1795) 
am Brabaniiae tum reyiome Tranmosanae, Nederlandice 
scripto hoc titulo: Bydrage tot de GeecUedenie van den 
Baad en Leenhove van Brabant en Landen van Overmase 
<1591-1795) , I. R. et H. Doctor , magna cum laude. 

» 21 ff Sept. Adbianus Ploos van Amstbl, Amstelodamensis , publice 
defenso Spedmine de/ructuumperceptione, Nederlandice scripto 
hoc titulo: over de eigendomwerkrijging van vrucAten, I. R. 
et H. Doctor, cum laude. 

» b u Oct. loANNES Philippus Verlobsn, Rheno-Tiaiectinus , privatim 
defenso Specimine sistente nonnuUaa Quaeetiones lurieBomani 
ac Bodiemi, I. R. et H. Doctor. 

// 7 // // Antonius Reinhardus Falck, AmstelodamensiSf privatim 
defensis Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor. 

// 20 if // 6uiliei4MusFbanciscus DEJoNOE,Medioburgensis, privatim 
defensis Quaestionibus luris^ I. R. et H. Doctor, cum laude. 

// 12 // Nov. CioBNELiusIoHANNES HETLiDT»Surinamensis,jE7tfd/tc&defenso 
Specimine Historico-Iuridico de modo procedendi Surinamenei 
in caueia criminalibus, cum veteri tum novissimo, Nederlan- 
dice scripto hoc titulo: over de vroegere en hedendaagsche 
Btrafregt^leging in Suriname, L R. et H. Doctor, magna 
cum laude. 

if 10 // Dec. Leonabd Roelvink, ex oppido Breedevoort, privatim defen- 
sis Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor, magna cum laude. 

// 16 // // GuiLiELMusNicoLAUsCABOLusvANHENosT^Rheno-Traiecti- 
nus, privatim defensis Quaestionibus luris , I. R. et H. Doctor. 

// 18 // n Ianus Woemebus Ludovicus Raven, Haganus, privatim 
defenslB Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor, cum laude. 

18* 



140 DOCTORES GREATI. 

d. 2m. Febr. Petrus Vxrloren, Rheno-Traiectinus, privatim defen8i& 

Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor. 
» ^ 11 n Ianus Guilislmus Qusrtsnmont, Haganus, privatim defen- 

sis Quaestionibus luris , I. R. et H. Doctor , magna cum laude. 
II 4 // // GuiLiSLMus Adolphus 't Hoopt» Dordracenus» privatim 

defensis Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor, mcyna 

cum laude. 
II 28 // // Mauritius Cornelius van Hall , Amstelodamensis , privatim 

defensis Quaestionibus luris , I. R. etH. Doctor, cum Uxude. 
ff 16 II Martii. RuDOLPHusSANDBSRO^ZwolIanus^privatimdefensisQuaestio- 

nibus luris, I. R. et H. Doctor, cum laude. 
II n u 11 HsRMANus HsNRicus VAN DE PoLL, Amisfurteusis , priva- 

tim defensis Quaestionibus luris, I. R. et H. Doctor. 
11 24 n II GuiLisiiMus HsNRicus voN Wattsnwtll dictus DS Watte- 

viLLS^ Lugduno-Batavus, privatim defensis Quaestionibus 

luris, I. R. et H. Doctor, cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAB 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

11 22 // Dec PsTRUsPAULusMARiAALBERDiNOKTHTM^Amstelodamensis, 

publice defenso Specimine Historico de origine ei hietoria 

. Gothorum aliarumjue ffentium, per quae Romanum Imperium 

ewatinctum est, Philosophiae Theoreticae Magister et Litera- 

rum Humaniorum Doctor, cum laude. 



AGADEMI A 



GRONINGANA. 



NOMINA PROFESSORUM 

am 
INDE A D. IX OCTOBBIS CIOIOCCCLVn AD D. XIV OCTOBRIS CIOIOCCCLVIII 

IN AGADEMIA GRONINGANA 

OOCBNSI mmVB OBIESimT. 



REGTOR HAGIOFIGnS 

LUDOVICUS GERLACHUS PAREAU. 

SENATUS AGADEMIGI ACTUARIUS 

lOSUA lOANNES PHILIPPUS VALETON. 



IN FACULTATB THBOLOGICA. 

F. HOFSTEDE sx OBOOT. W. MUUBLINO. 

L. O. FABEAU. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAB THEOKJBTICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

F. C. sx GBEUVE. W. HECKEB. 

L L F. VALBTON. C. M. FBANCKEN. 

W. L A. lONCKBLOBT. 



144 NOHINA PROFESSORUM. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

U. NnSNUUIS, Prof. emeritiu. B. I. OBATAICA, qui d. 15 m. Aprilis 

I. u. FHTTiTTSE. mniiiu aaspicatas est. 

B. T. H. P. L. A. TAH BONBVAL FAUBE. q. tan BBES , Prof. extr. , qui d. 24 m. 

Aprilis monus auspicatus est. 

IN FAOULTATE MBDICA. 

I. BAABT OE hJL FAILLE. L HISSINK lANSEN. 

F. Z. EBMEBINS. L tam DEEN, a. d. Sl m. Dec. Prof. ord. 

IN FACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
BT PHYSICARUM. 

H. C. TAM HALL. W. A. ENSCHED& 

L W. EBMEBINS. P. L tam KEBCKHOFF. 

N. MULDEB. 



ORATIO 



DE 



PERFECTI0N18 CHRI8TIANAB IN ANTIQUA PHILOSOPHIA 
PRAE8EN8I0NIBU8 ET DESIDERII8, 



QUAM UABUIT 



LUDOVICUS GERLACHUS PAREAU, 



A. D. XIV M. OCTOBRIS A. CIOIOCCCLVin , 



QUITU UA0I8TRATVH ACADEUTCUU ITBRUU DBFONERBT. 



19 



aUI AD FESTUM HUNG DIEM CELEBSANDUM GONFLUXISTtS , 
VIBI AMFLISSIMII VIB CONSULTIBSIMEI YIBI GLABISSIMIl DOC- 
TISaiMIi PLUBIMUM 7ENBBANDII lUVBNES DILECTISSIMI 1 
CIVBS, HOSFITES, 8U0 QUIBQUE LOCO SPEGTABILESI 



AUDITOBES EXOFTATISSIMII 

Ad religionem bhristianam oommendandam omni fere aevo provo- 
carunt theologi ad antiqna HebraecMrnm prophetamm yaticinia Messiana, et 
provocant etiamnnm. Idqna reote; dnmmodo non in minntioribns et for- 
tuitis quibusdam haereant, sed qnod apud ipsos prophetaa praecipnum est^ 
praedpue teneant. Unius Dei cognitionem et adorationem vatidnabantur 
fore perennem. Hanc ad perfectiora semper adductum iri^ ut non lege 
extema regerentur, sed spiritu intus agerentur homines. Per regnum Divi- 
num, per Deo sacram sodetatem id ita eflfectum iri, ut vel rex, vel ani- 
mos hominum regens Dei minister, etiamsi vel huic multa ab hominibns 
forent perpetienda, in hac societate divinam in hominibus vim exerceret. 
Neque id una gente sua terminandum, sed omnes popuios, homines omnes 
eo adducendos esse, quippe omnes ad Dei imaginem creatos. — Has 
eximias sane exspectationes eventnm habituras prophetae, nnius Dei co« 
gnitione divinisque promissis nixi, certo pronuntiamnt et vaticinati sunt. 
Iesus Christijs autem has ita explevit, ut dicendus sit maxime etiam sub- 
limia eorum vaticinia longissime superasse. 

Uti autem haec Hebraeomm prophetamm carmina equidem admiror et 
magni fecio, ita etiam Graecomm Romanommque philosophomm scripta 
et amavi semper et amo. In his autem invenire mihi videor similem ali- 
quem velttti prophetismum , non unius Dei quidem pura cognitione, minus 
etiam singularibus Dei promissis nixum, sed nitentem natura humana, a 

19» 



148 L. 6. PAREAU 

Deo procreata divinoque praedita ingenio. Qnare com haec mihi oontingat 
coram viris doctis dicendi oppertmiitas, pauds meam hac de re aententiam 
exponam. Dicam igitmr de perfectionis Christianae in antiqua 
philosophia praesensionibus et desideriis. 

Quod agens tantum abest ut res plane novas moliri dioendns sim^ ut 
contra in antiquissima ecclesia Christiana ii imprimis Patres Graeci, qui id 
sua edocti erant experientia, constanter profiterentur^ irprouti Mose pro- 
phetisque Hebraeos, ita Graecos philosophis tanquam paedagogiB ad Chris- 
tum fuisse praeparatos" ^). Sed antiquissima, si a nonnuUis immerito anti- 
quata censeantur, renovare saepe condndt — In argumento autem hoc 
exponendo non ita versabor, ut multa de virtute philosophorum praecepta 
enumerem, cum Iesu aut Apostolorum praeceptis quodammodo oonsonantia; 
quod et longum sit et ad rem parum Ssciens. Fauca tantum ex antiqua 
philosophia depromam, sed praecipua et ita comparata^ ut appareat in 
interiori eius natura inveniri praesensiones et desideria eius perfectioniB , 
quae nobis est in Iesu Christo concessa. 

Vos^ A. H.! ea, qua soletis, benevolentia favete dioentil 



Frimo igitur praedpuoque loco oommemorandum est, finem, summum 
homini propositum, in vita omni spectandum, egregie sensisse nonnuUos 
veteres philosophos. 

Et Dei quidem rerumque divinarum eos hac in re rationem habuisse, 
minime sane mirandum est. Homo enim, quam primum excoli indpit, 
animalibus reliquis se sentit superiorem et naturae cuidam excelsiori cogna- 
tum , quam in mundo adspectabiU viventem agentemque suspicatur. Quare 
apud gentes paulo quidem cultiores omnino omnes religionis quaedam iniUa 
inveniri, omnis testatur historia. Estque hoc confidenter pronuntiandum, 
hominem, qui sine ulla religione vivatj vere inhumanum esse et honorifico 
hominis nomine indignum. 

Sed cultus iUe Deorum^ uti omnibus notum est, in gentibus antiquis, 
apud Graecos etiam Romanosque, erat paene unice extemus, ritibus sacri- 



') Y. c. Cliueks Alxxandbinus, Strom. I, p. 282. 



^ R A T I 0. 149 

ficiisque contentas et ludis festisque in Deorum honorem institutis , lascivis 
haud raro illis et cum animi morumque bonitate parum aut nihil commune 
habentibus. — Qui Deum animo spiritaque colendum et vitae bonitate 
honorandum esse sentirent» eoque ipso perfectionis Christianae praesensio- 
nem aliqaam manifestarent , philosophi fuere. 

Si quaeriturf quis eximiae huius sententiae auctor faerit; respondendum 
sane, praelusisse iam quodammodo Pythagoram, virum pium et egregium 
inter cives et in sodalitio suo honestatis vindicem. Sed primarius sine du- 
bio auctor laudandus est admirabilis ille vir, qui Graecorum sapientissimus 
Delphico oraculo est iudicatus, qui se daemonio^ sive spiritu quodam divi- 
niore a perversis cohiberi profitebatur, qui unum hoc divinum praeceptum 
tenebat semper: ^cognosce temet ipsum» yv&&^ atmrtovr quique hoc 
tenens primum semet ipsum vanis opinionibus et cupiditatibus purgabat» 
deinde omnis generis cives, iuvenes imprimis, sic instituebat, ut in semet 
respiciendo quod vere pulcrum, iustum» bonum esset ex sua ipsorum 
interiori natura persentirent» perspicerent , expeterent» sequerentur. Ita 
SocBATES certum indicabat et a Sophistarum etiam cavillationibus tutum 
omnis honesti bonique fundamentum» in ipsa natura humana positum» ut 
omnes intus fierent boni, xa^l ntafa&oi. Idque unum a Diis precari 
solebat» ut intus bene esset compositus, externa autem omnia internis hisce 
essent conspirantia; et qui eum sectabantur ut id pariter pro ipsis preca* 
retur rogabant, ut fieret id bonum amicorum commune ^). Caeterum de 
Deprum, sive» ut loqui malebat» de Dei natura disputabat raro; unum 
hoc semper et ipse videns et aliis indicans, in maiori mundi theatro ubi- 
que rationem, mentem cemi agentem et omnia moderantem, pariterque 
in minori cuiusque hominis mundo, mentem illam rationemque omnia de- 
bere regere ac moderaii: sic hominem, quod fert ipsius natura^ revera 
esse isfdemn aliquem inter animantia reliqua" ^). 

His sententiis studiisque imbutus, imo hac Socratis institutione penitus 
informatus Plato cum de virtutis humanae natura explicatius egit et hanc 
sapientia» fortitudine» temperantia omnique iustitia contineri docuit» tum 



Plato, Pkaedro in fine. 

*) Xenophon , Mmor. L. I. c. 4. 



150 L. G. PAREAU 

hac iasta rectaqae animi dispositione omnem hominia bonitatem, praestan- 
tiam, felicitatem veram, imo omnem natarae homanae sanitatem contineri 
defendit ^). — Idem vero etiam hiace plane mondibas, ut dici aolent, 
principiis consentanea egregia malta de Deo pronantiavit, imprimis in 
dialogo Timaeo. Deus ipse bonus est Bonas aatem invidet neminL 
Itaque omnia qaam maxime bona et ptdcra fedt iUe mondi fEibricator et 
quasi artifex. Ul igitur pictor quam mente ooncepit formosam perfectam- 
que speciem, hanc quasi oculis intuens in eaque defixus manum sic dirigit» 
ut quam fieri potest maxime hanc pingendo exprimat , ita iUe mundi quasi 
artifex et auctor Deua perfectas pulcri, honesti, iusti, boni species intoi* 
tus, his convenientem rerum omnium naturam informavit, mundi» rau 
xdafiav, nomine dignam, et ad easdem honesti bonique species perpetoo 
mundum hunc gubemat et regit. — Est autem Deo CQgnatus homo, 
quippe ratione praeditus» quam cum illo habet communem. Insitae igitor 
sunt in natura humana et ingeneratae pulcri» boni omnisque eius quod 
vere est divinum, sive recordationes sive scintillae. Hae suscitandae, 
alendae, inflammandae sunt, ut, ratione duce, homo magis magisque ad 
easdem illas perfectas honesti bonique spedes sese animo vitaque compo- 
nat et fiat Deo similis. Atque sic a divino iUo, ut veteres dicebant, 
Platons haec, merito divina dicenda, sententia pronuntiata est: vitae 
consilium, homini propositum, est ut referat /r similitudinem cum Deo, 
quantum fieri possit; est autem haec similitudo in eo posita, ut iustus et 
sanctus fiat cum sapientia'' *). Haec autem vita, si eam in oorpoie hoc 
inclusus iam homo vixerit, sane» quando corpore hoc liberatas erit, vigG- 
bit immortalis. 

Num opus est/ ut ego vobis, A. HJ demonstrem, his ex antiqua phi- 
losophia depromtis contineri praesensionem eius quod perfecte nobis per 
Iesum Christum est patefiBctum? lisdem paene verbis, quibus Plato usus 
est, Paulus Apostolus hominem vere bonum descripsit: //ad Dei imagi- 
nem informatum, contentam illam iustitia et sanctitate, veritatis cognitioni 



») De RepubL IV, p. 444. 

^) Tkeaeteio^ p. 176: bfMU»9$q ie^, Kark rl iwctTbv» h/Ao(mff$i i^ i(nauo¥ xoi Zmv fAerk 

(Ppov^a^eu^ yevMx$. 



R A T I 0. 151 

congrua" ^). Jesus autem» qui patrem Deam ab omnibas spirita colen- 
dum praecipiebat , huias Dei exemplum hominibus sequendum inculcans 
dicebat: i^Perfecti estote» uti Pater vester coelestis perfectus est/' Et 
vero/ quod multo etiam maius est, ipsum illum Ibsum Chbistum, qui 
perfecta erat hominibus Dei patris imago» idemque absolutum hominum 
omnium exemplum , eo ipso oonsilio nobis Divinitus datum esse novimus , 
ut illum sequentes Dei geramus similitadinem. 

Restat igitur, ut moneam» divinam illam Platonis sententiam a multis 
servatam esse veteribus philosophis. Aristoteles quidem, rerum physi- 
carum humanarumque^ quae oculis conspiciuntur, acerrimus perscrutator 
magis quam intemae naturae humanae indagator, eam fere neglezit 
Quod neque mirandum est, si observemus^ Deum Aristotsli vix aliud 
quid esse quam rerum qaae adsunt omnium causam primam moventem» 
rb nQSnw mvow. Sed apud Stoicos imprimis , de re ethica optime meri- 
tos, identidem occurrit nobis eadem illa sublimis sententia. Ad ir naturam" 
enim illam, quam sequendam Stoici semper dicebant, et mundum refere- 
bant et ipsum Deum. Quare Ssnega id agendum homini praecipit» 
v quod dii , omnium rerum optimi auctores , (agunt) , qui beneficia igno- 
rantibus dare incipiunt, ingratis perseverant. Imitemur illos/' inquit» 
//qui non cessant beneficia congerere de beneficiorum auctore dubitantibus, 
sed aequali tenore bona sua per gentes populosque distribuunt, unam 
potentiam sortiti» (ut omnibus possint) piodesse" ^). 

Quodsi igitur finem vivendi homini piopositum spectes^ summo iure 
dicoidum est, perfectionis Christianae in antiqua philosophia inveniri prae- 
seosionem egregiam. 

Deinde, secundo looo» attendendam est ad modum, quo veteres philo- 
sophi finem illum naturae humanae propositum assequendum iudicabant 

Et egregie quidem omnis antiquitas persensit, communionis, coniunctio- 
nis» sodetatis vim magnam esse et admirabilem ad bona et eximia quae* 
que in hominibus eflScienda. Moses sodetatem Theocntticam condidit. 



') Bph. lY: 24: r^v Ktvrh etbv KnvHwoL h h%aiw^ %A hvArnr^ 'niq iXyiUietq, 
•) De Benefieiii, L. YH. c 81, 



152 L. G. PAREAU 

ZoaoASTEB religione coniunctam gentem suam reformare voluit» respablicas 
Graeci condebant^ de Romanis notissimum est illud : 

ifTa regere imperio populos^ Romane, memento!" 

et revera imperio gentes multas excoluerunt atque orbem antiquum paene 
universum coniunxerunt. 

Per hanc vero civilem plane coniunctionem omnia et ipsa fiebant unioe 
civilia. Literae, historia, artes ad civitatem adstringebantur, virtus ipsa 
civilis modo erat, religio item civitati tota subiecta. — Qui extemis huius- 
modi moribus, ad civitatis legem exactis, veram nondum contineri virtu- 
tem, sed altiorem esse debere hominis excellentiam.cemerent, philosophi 
fuemnt , ut modo vidimus. Itaque alius etiam et excekioris generis com- 
munionem^ coniunctionem » societatem expetiverunt. Sodalitium suum con- 
didit Pythagobas, amore suos secum ipso coniungere Socbates studebat^ 
amicitiaque eos inter se consodabat Omnium vero maxime Plato totam 
aliquam rempublicam informandam iudicabat» qua coniuncti homines ad 
similitudinem cum Deo vera virtute et sanctitate adducerentur. Sed et in 
hac non legem, non legis praecepta et vim et poenas dominari, imo vero 
unicam in ea rectricem omnium volebat esse institutionem. Homines enim 
ut celeberrima antri illius subterranei imagine descripsit et paene depinxit 
vulgo in inferioribus haerent» vanis rerum imaginibus et umbris* delectan 
tur, et in his vincti vitam omnem degunt. Sunt his vincuUs liberandi 
sursum erigendi, ad sublimiora evehendi, utid quod vere pulcrum^ bonum 
iustum sanctumque est in plena solis luce videant et ei vitam consecient 
Agendum autem id unice r^ naideia^ institutione ^). Communiter igitur 
cives omnesin republica instituantur, institutione excelsiore gaudeant com 
muniter qui civitatisvindices^ sublimi autem planeque philosopha qui prin< 
cipes reipublicae sunt futuri. Sic unam omnes matrem habentes civitatem 
T^y fifjrQiSa, principes suos ut institutores patresque amabunt, ^ mutuo 
ut una educatos institutosque fratres diligent. Orieturque societas» in qua 
suum quidem singuli negotium peragunt, nemo autem suum unius oonuno- 



») De Repudl. L. VH, initio. 



R A T I O. 153 

dam spectat, omiie& oommuniter dvitatis salatem amant, cmrant^ efficiant, 
piouti in corpore nostro membra singola saam habent, quod agant, nego- 
tium, nuUum vero sibi vivit, omnia ad totius corporis sanitatem, incre- 
mentum, perfectionem effidendam conspirant ^). 

Quodsi iam, A. H.! hac societatiB, per institutionem informandae mu- 
tuoque amore in unum veluti corpus coniungendae, imagine equidem per- 
hibeam perfectionis Christianae praesensionem contineri, erunt fortasse 
multi qui id magnopere mirentur. Ita enim in recentiori eoque Germanico 
orbe nos inprimis Protestantes privam singulorum libertatem unice spectare 
solemus, at suae quemque intemae bonitati, virtuti» religioni ipsum solum- 
que prospicere debere ciedamus, in adiumentum fortasse adhibitis quibus- 
dam aut dogmatices pladtis aut ethices praeceptis, prouti ipsi lubuerit; 
communionis, oonsodationis, societatis moralis et religiosae» uno verboecde- 
siae, vera animorum institutione informandae, fratemoque amore ad omnium 
salutem conspirantis, quae vis sit et natura, plane non persentiamus et 
paene omnino ignoremus. Et vel dc tamen confidenter equidem affirmo, 
imo constanter inculcandum et proclamandum censeo, communione hac et 
societate rd Christianae vim contineri paene omnem. — Issus institutiode 
primum Apostobrum sodalitium, deinde ecclesiam integram conformavit, 
eamque ezcolendis, emendandis; perficiendis, uno verbo instituendis homi- 
. nibus destinatam. Dei caritas et patemus amor est nos instituens, ij X^^S 
naidwovaa n/*&S *)• Fratemoque amore iuncti omnes, ut Paulus, iterum 
iisdem paene quibus Plato verbis usus, ^p:egie docuit, unum efficiant 
corpusy cuius admodum quidem varia sunt membra, suam quodque vim 
et negotium suum habentia , sed ad communem cuncta salutem conspiran- 
tia totius illius corporis, cuius caput Christus est '). 

Sodetatia dusmodi perfectae praesendo igitur apud Platonbh invenitur. 
Quod veio uti affirmo, ita statim addo» non praesensionem modo eius in 
antiqua philosophia haberi, sed etiam dedderium. Namque ille Plato 
semel quidem iterumque instituendo Syracusis utroque Diontsio periculum 



De Bejm6L L. Y, p. 463, 464. 

>) m. II: 11, 12. 

>) Bom. XII: 4 aqq. 1 Ckfr. XH: 12 sqq. Epk. lY: 4, 15, 16. 

20 



154 L. 6. PAREAU 

fecit eiusmodi civitatem informandi, sed fhutm; atque adeo in republk», 
quam reapse efficere non poteratj fingenda substitit, ipse Sbmub talem ad- 
fuisse nunquam et sperare viz ausus» unquam esse futuram ^). 

Caeterum quam ita Plato verbis depingebat, haeo respublica unios erat 
gentis, aut urbis unius, veluti Athenarum finibus contenta; prouti fere 
veteres suae quisque gentis et civitatis se oontinebant limitibus, reliqaos 
popubs barbaros existimantes. Neque tamen, posterioribus imprimis tem- 
poribus, omnes philosophi veteres arctis his finibus circumscribi se passi 
sunt. Imo ipse iam Socbates» ^rogatus aliquando, cuiatem se esse dice- 
ret: //mundanum/' inquit, totius enim mundi se incolam et dvem arbitra- 
batur" ^). Quae sublimis sententia a Stoids imprimis explicita est et 
adomata. Ipse adeo iam Zsno hoc omnium maxime praedpiebat : /srNe 
urbibus aut gentibus vivamus distincti, diversiB iuribus dissodati^ sed 
omnes homines existimemus unius gentis esse et dvitatis unius sodos, ut 
una sit omnium vita et veluti communis aliquis grex unus" '). Et veio 
quo magis Graeci Romanique cum aliis gentibus commerdum habuere, eo 
magis huius rd invaluit desiderium. Flijtabchus adeo, gentibus plurimis 
excolendis et coniungendis Alsxandruh h. volnisse iUi philosophiae ded- 
derio satisfacere , iudicabat ^). Cicsro autem // caritatem genens humani 
dicebat unam venssimam esse iustitiam" ^). Et Ssnsca unam semper 
volebat esse ^magnam rempublicam, Deorum hominumque omnium sode- 
tatem" «). 

Quem igitur Issus oriturum dicebat, i^gregem unum'^ pastoris unius, 
quodque Paulus suo iam tempore adesse et increscere dooebat isrcorpns 
unum" ecclesiae , in quo ut conditionum generum(}tie , ita etiam gentium 
sine discrimine omnium homines consodarentur, huius magnae generis 
humani soaetatis veteres philosophi praesensionem egr^[iam habuerunt; 



') 2k BepubL L. IX in fine. 
') CicxHO, Tuic. QuoMt. Y, 87. 

*) Plutabchus, da Alexandri /Mtma ani mrtiOe, I, p. 829 A. sive ed. Wittenbachii 
T. II» p. 848 seq. 
*) 1. 1. 

*)De FiH. L. V. c. 23. Conf. de Offic. m. 5, 6. 
•) V. c De otio Sapientie, c 81. 



O R A T I O. 156 

simul veio, cum eam revera eflScere se non posse sentirent, ingens eius 
ostenderunt dedderium. 

Denique locus in philosophia antiqua clarissimus est, qui agit de Sa- 
piente , a quo egregia omnia in societate humana procedant. 

Scificet SocRATiB vim animos regentem experti erant ipsius aequales et 
discipuli, atque institutione eius et vitae exemplo et mortis constantia et 
certa spe immortalitatis ad sublimia omnia erant erecti. Neque aequales 
tantum , sed et posteri , ita quidem ut suo etiam tempore Seneca profite- 
retur: //Flus ex moribus iUius yin, quam e verbis traxit omnis sapientium 
turba'' ^). Neque mirandum igitur, vetSres philosophos ad optima quae- 
que in perfecta republica efficienda semper virum aliquem , quantum fieri 
posset, perfectum requisivisse. 

Ita Flato in sua republica prindpem^ institutionis omnis salutisque 
nuKleratorem et auctorem, requirit Fhilosophum. Namque, ait, uti pictor 
ideam perfectam mente intuetur, quam pingendo expiimat, ita ille reipu- 
blicae princeps, Philosophus^ sursum semper adspicit aetemaque illa et 
ooelestia pulcri bonique exemplaria intuetur» idemque semper deorsum 
respicit, ut quid in republica sit iUis etiamnum contrarium videat, quo 
deleat hoc, id vero in ea efficiat, ut ipsam reddat magis magisquead per- 
fectas illas species compositwi *). — Ubi autem virum bonum depingit, 
virtute sola beatum exemplumque omnibus luculentum et perfectum, Flato 
postulat, ut» in media etiam fortuna adversa, sua se ostendat beatum 
virtute: atque adeo eum describit male habitum, iniuriis afPectum, vincu- 
lis ligatum» flagellis caesum» denique, cum omnia mala perpessus sit, in 
crucem sublatum, sed in his etiam immobilem et constantem '), 

Haec si in Codice Sacro veteri Hebraeo legerentur, A.! profecto non 
dubitem equidem , quin omni aevo habita fuissent vaticinia praesignificantia 



1) Spiii. 6. 

>) De E^L YI, p. 600» 501. 

*) De BepubL II, p. 861» 863. Hono locam landaas, Glbkeks Alxxand&ikus, Sirom. 
Y, p. 714» didt: 'Uti Scriptura» ita PLi.TO haec dixit» paene yrpo^TeCuv riiv ^nr^piov 
olxovo/M^ffy.'' 

20* 



156 L. 6. PAREAU 

IssuH Ghbistum iUam , qui dt Bimiim semper ad Deom dlTinaqae omnia 
oculos fixos tenebat, ut in humana sodetate divinis contraria omnia deleret 
rammamque cum Deo coniunctionem et nmilitudinem in gente humana 
efficeret, ^t vero pro hac salute noatra cruci affixus aanctitatem oatendit 
in mediifl etiam atrocissimis crudatibus constantem. 

Gaeterum notissimum est, Stoicos imprimis fuiasej qui iUam Sq>imtis 
imaginem constanter proponerent, verbis adomarent, et quantum lioeret 
perfectam exhiberent, ut sciUcet homines maxima imitando optime magna 
consequerentur ^). Et vero, sapiente perfecto opus esse generi humano, 
nemo acutius vidit aut luculentius significavit, quam Sbnsca, de generis 
nostri perversitate quam maxime dolens. //Omnes/* inquit, ^peocavimus; 
alii gravia alii leviora; alii ex destinato aUi forte impulsi aut aliena ne- 
quitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam 
inviti ac renitentes perdidimus. Nec delinquimus tantum, sed usque ad 
extremum aevi delinquemus" *). Quare, uti sapientiam laudabat magistram 
animorum» multosque philosophos agnoscebat praeceptores hominum; ita 
illum, quem mente sibi perfectum informabat Sapientem» appellabat ^ge- 
neris humani paedagogum'' et institutorem *)• 

Quem autem veteres philosophi mente tantum sibi fingere poterant» 
hunc verum Sapientem vehementissime desiderabant Ita Epictbtus: 
//Unum mihi/' inquit^ irtalem exhibete, ut eum adspidam, quem iamdia 
quaero. fioc benefido, quaeso, me affidte» hoc spectaculum, quod non- 
dum vidi, seni homini praebete. Talem illum, qui cum Deo penitus 
consentire velit et in mortaU hoc corpore cum Deo ita communionem 
habere, ut divinus aUquis homo sit, ostendite talem; sed non potestis" ^). 
Fariterque Ssneca: irUbi/' rogat/ irubi Sapientem invenias» quem tot 
saeculis quaerimus?" ') — Potuisset Sbnbcab aequalis» qui aUquamdiu, 
ut videtur , cum eo in eadem urbe Roma degit, Paulus Apostolus respon- 



*) Conf. Sbnboa, de Ben^. YIT, c 28. 
*) JDe Oemeniia, 1, c 6. 
<) BpUt. 89. ^ 

*) Epictsti 2HnerMum$t, ab Arrimo JSgedoB, L. H, c 19, ( 84^87, ed. Scliweig- 
haenseri, T. L p. 889. 
•) Le Tranq. ammi, c 7. 



R A T I 0, 157 

dere, praedicando Euangelio illiuB Ibsu Ghristi, in quo «r omnes divinae 
sapientiae thesanri sunt genti hmnanae oonoessi" ^). 



Ai^^entnm orationis meae quam brevissime poteram exposui. Fhilo- 
sophos Teteres complures vidimus egregie sensisse, homini per omnem 
vitam Bectandam esae cum Deo similitudinem , virtute et sanctitate con- 
tentam; effici iUam debere in societate humana, per institutionem infor- 
manda eaque omne genus humanum complectente; in hac autem requiri 
Sapientem, perfectum iUum et divinum hominem, sodetatis huius princi- 
pem, generis humani institutorem. Quod vero illi necessarium esse sen- 
lierunt et summopere desiderarunt, id Deus per Ixsuh Chbistum genti 
humanae plenissime perfectissimeque praestitit. — Nunc hoc mihi concedite, 
A. H.I ut quo illud tendat, sive quodnam huius argumenti sit pretium, 
paucis indicem et quasi digito monstrem. 

Et ipsam quidem hanc divini Euangelii praesensionem in excellentissimis 
ingeniis humanis observare, magni pretii est. 

Neque enim quemquam fore confido, qui illam philosophorum praesen- 
sionem negare aut potius ignorare velit. Non est ea a me ficta» adomata^ 
aut ad opinionem quamcunque meam pro arbitrio excogitata. Certissima 
est et verissima, ipsa testante historia. In historia a me est simpliciter 
observata et indicata, ut eam adesse unusquisque facillime ipse cemat 
Quod autem adesse historia, lux illa veritatis, aperte testatur, id vel 
negare vel ignorare, quid aliud est quam lud splendenti oculos claudere, 
idque, quod in historia humanitatis est Divina providentia ordinatum, 
audacter impudenterque dissimulare? Sed et nulla est, me iudice, dis- 
simulandi causa. 

Quodsi cui enim haec humana cum divino Euangelio consensio minus 
huic honorifica videatur, is me minime sibi assentientem habet, imo con- 
traria omnia iudicantem. — Etenim qui divinum hoc nobis dedit Euan- 
gelium, idem Deus est, qui homines nos creavit divinoque nos instraxit 



^) Conf. ad Colou. II: 8. 



158 L. 6. PAREAU 

ingenio: atque adeo quod verissime est humanum cum eo quod piomiB 
divinum est, natura sua conspirat. — Praeterea si sapientissimi olim 
naturae nostrae indagatores humanas necessitates naturaeque desideria alte 
persenserunt luculenterque pronuntiarunt , gratiae sane nobis sunt maximae 
habendae Deo, qui ilUs necessitatibus penitus satisfecit^ desideria haec 
perfectissime implevit. — - Insuper mihi videor verissime dicere, in homine 
explicari nihil unquam posse aUud, nisi cuius sit ingenio suo capax; atque 
adeo Iesu consilium homines omnes oonsocianditum demum vere attingi 
posse certoque aUquando penitus effectum iri^ si hominum omnium na- 
turae congruit, necessitatibus humanis plane satisfacit divinum ipsius 
Euangelium. 

Deinde ad argumenti pretium ex vero aestimandum minime hoc est 
negligendum : perfectionis illam in antiquitate praesensionem et ipsam apud 
veteres imperfectam fuisse et cum ingenti iunctam desiderio. — - Uti enim 
adolescens adultae et virilis aetatis perfectionem imperfecte admodum pnie- 
sentire solet, ita in adolescente geneie humano non nisi imperfecta eiat 
praesensio eius perfectionis , quae, utpote nondum patefacta, neque conspici 
oculis necdum ex vero animo comprehendi poterat. — Ipsa illa laudatissima 
hominis cum Deo similitudo ita fere erat comparata, nt, prouti artificem 
summum reliqui artifices mirantur et propterea imitari student^ ita Deum 
imitetur homo. Intimam illam hominis cum Deo communionem et reli- 
gionis eam vim» qua, ut patrem optimum filius diligit, amat, toto animo 
amplectitur, sequi per vitam omnem vult^ ita patrem I)eum amant filii, 
ut unus ille , qui perfectus erat Dei Filius , hanc igitur veteres ne suspicati 
quidem sunt. — Quid dicam de perfecta sive societate sive republica, in 
qua fingenda Plato, ut coniunctionem maximam exhiberet^ ad absurdam 
adeo bonorum, imo foeminarum communionem delapsus est. Scilicet 
neque ille, neque quisquam aut philosophorum aut prophetarum aut 
hominum omnino, sese erigere unquam potuit ad sublimem illam» una 
divina animorum communione efiiciendam, consociationem fratemamque filio- 
rum Dei familiam, quam solus in humano genere voluit Iesus Ghkistvs. — 
Quid de perfecto dicam Sapiente, quem sine peccati aut macula aut certe 
recordatione ne fingere quidem audebant veteres ; nam , ut Zsno et Seksca. 
aiunt, //etiam cum in eius animo vulnus sanatum est, dcatrix tamen 



R A T I 0. 159 

maDet" '). Sont illae veteram, etiam maxime illiistres^ Sapientis ima- 
ginea, si cum sancta Imv, divini homiais, vita comparetttor, stellaram 
instar, quarum prorsus evanescit lumen oriente sole» qui luce sua omnia 
perfundit» quique simul vim excitat ubique vitalem. 

Et vero^ quod, vel me non monente^ ipsi iamdiu intelligitis ^ AJ no- 
tandum imprimis est ingens iliud veterum desiderium perfectionis , quam 
nos in Iesu Chbisto oemimus et quam ab ipso partim effectam esse 
videmus^ partim magis magisque in genere humano effectum iri certo 
speramus. Quam veteres philosophi mente sibi pn^nebant hominis cum 
Deo similitudinem , quam fingebant perfectam societatem, quam verbis 
comprehendebant perfectam Sapientis imaginem , hasce re &ctoque exU- 
bere , efficere et in humano genere praestare ipsi se non posse sentiebant 
summoque eum desiderio profitebantur. — Et vero philosophia oognitionis 
lumine illustrare mentes hominum potest/ quamquam, quod addendum, 
paucorum admodum hominum, qui ad philosophiam et nati et exculti 
sunt. Yitam vero, vitam animorum, vitam quorumcunque hominum 
efficere divinam potest unice vita ipsa» eaque divina, non verbis tantum 
conspicua sed factis, sed exemplo^ institutione , amore ad mortem usque 
omnia sacrificante. Quod igitur homines non poterant, hominibus per- 
fectissime praestitit Deus, Iebd Christo genti humanae dato, humanissimo 
eodemque divino omnium Duce et Conservatore. 

Plura addere possim: veluti illud, inanem esse et fundamento omni ca- 
rentem eorum opinionem, qui vividam perfectissimae et plane unicae Issu 
personae descriptionem a primis eius amicis et sectatoribus fingi potuisse 
censent; cum historia omnis testetnr» ne summa quidem in toto genere 
humano ingenia, suo omnium labore coniuncto, id assequi potuisse, ut 
vel mente sola comprehensam plane puri divinique hominis notionem 
perfecte sibi informarent. — Sed id et quae eius generis alia sunt, nunc 
praetereo; unum hoc addo: ex his etiam cerni, quae verae philosophiae 
cum verissima religione, Christiana» sit coniunctio. Verae, inquam, philo- 
sophiae. Nam in rebus moralibus et religiosis sapiat oportet philosophia» 
ad SocRATis et sapientissimorum pUIosophorum antiquorum exemplumi 



1) Yid. Sen£Ga de Ira, I, 16". 



160 L. 6. PAREAU 

non tam e oommuni phynoo reram omnium oomplezu, ad qaem ut parti- 
cula quaedam homo pertinet, sed potissimmn ex interiori, morali^ spiritoali 
hominis natora, mundum reliquum omnem longissime superante Deoqoe 
cognata. Caeteroquin enim , ut inter veteres in ipso partim Aristotelk et 
in Neoplatonicis imprimis oonspicitur» in materialismum , in pantheismum» 
aut etiam in determinismum ruunt philosopM et in similes errores, virtuti 
et religioni nozios, imo plane pemiciosos. Vera autem phiiosophia, si e 
divino illo homini dato praecepto procedit: yy&&i aaavTby, non modo 
praesentiet quodammodo, uti in antiquitate, sed magis magLsque persentiet 
et clarissime pronuntiabit , quaenam naturae humanae necessitates sint» 
quae generis nostri desideria summa. lUas cognoscere» haec excitare^ alere» 
dirigere egregie philosophia potest. Veruntamen iUis necessitatibus penitus 
et apud omnes satisfacere, haec desideria plane explere in homine et in 
genere humano una potest Dei per Ibsuh Christuh institutio, qua omnes, 
ipsi se penitus oonfidentes, redduntur Deo ccmiunctissimi et simillimi, 
eoque ipso, secum invicem consodati, homines fiunt, ut esse debent» 
humanissimi. 



Quae Academiae nostrae fausta aut etiam minus &usta acciderunt, ut 
commemorem, lex postulat» animus iubet 

Salvus est Rex Augustissimus , qui ut singulari benevolentia Academias 
semper complectitur» ita nunc Eilium suum, imperii haeredem futurum» 
ad gravissimam dignitatem tum retiqua disciptina» tum vero etiam institu- 
tione Academica praeparatum esse , gaudet : gaudent cum ipso cives boni 
omnes. 

Salvi item sunt huius Academiae Groninganae Curatores, Viri Nobitis- 
simi, Amptissimi. Neque salvi modo sunt, sed et ita rebus nostris pro- 
spidunt, nt, quantum per praesentem legum conditionem ticet, curent, 
ut hodiemi temporis desideriis et necessitatibus Academia satisfacere queat. 
Quod ut pro sua et benevolentia et sapientia agere pergant, enixe et con- 
fidenter rogamus. 



R A T I 0. 161 

Salvos vero etiam esse Professores onmes, ipsos etiam Yiros Clarissimos 
BE Groot , YAN Hall et YAN Ress , 6 morbo convalescentes , impense 

laetamor CoUegarum conimictissimoram nonnullis tristiora, aut etiam 

tristissima acciderunt, compluribus vero etiam contigerunt laetiora multa. 

Die 16 mensis Decembris tu, amicissime Muurling! peractorum in 
Euangelii praeconio 26 annorum memoriam recoluisti, modeste^ ut soles 
et laete. Laetissimo et grato erga Deum animo tecum recoluerunt coUegae 
discipuli , et amici , qui tibi sunt plurimi. Namque tu Euangelium uti 
praeconio ita vita tua sic commendare soles» ut non nobis modo, Acade 
miae civibus^ sed et coetus Christiani sociis egregie prosis. Te, ut animi 
sanitate viges, ita etiam corporis sanitate atque vigore florentem diutissime 
reddat Deus O. M., ut Ecclesiae aeque atque Academiae insigni pergas 
Bsse emolumento, discipulosque Euangelii praecones informes plurimos, tui 
quam simillimos. 

Brevi postea, eiusdem mensis Decembris die 21 te salutavimus, aesti- 
matissime dr la Faille ! quum per quartam saeculi partem munus tuum 
Academicum peractum celebrares. Quod ut ipsi toto animo egimus, ita 
te salutantes audivimus permultos, tibi penitus devinctos, imprimis disci- 
pulos et qui nunc sunt et qui antea fuerunt, gratissimo animo optimum 
te magistrum laudantes. Alacri, quo es, animo tu, favente Deo, sic 
vivere pergas, ut et doctrina insigni et vero eximio tuo exemplo medicos 
informes egregios, simulque huius urbis et regionum circumiacentium 
incolis prosis admirabili tua medicae artis sagacitate. 

Tibi, Collega. optime yan Kbrckhoff! cum lectissima et tibi dilectissima 
virgine initum matrimonium valde gratulati sumus. Ftosperam tibi et 
uxori tuae vitam largiatur summus rerum humanarum Moderator, ut et 
ipse laetus vivas et hilari animo pergas societati humanae et Academiae 
nostrae prodesse quam diutissime. 

Dolemus tecum, amicissime HeckerI fratrem tibi morte ereptum esse, 
aetatis flore vigentem. Tu, qui in eodem aetatis flore summa cum animi 
alacritate et indefesso studio in literas incumbis, quaeso» ita corporis 
viribus et parcas et prospicias, ut spes nobis esse possit, fore ut in 
provectam usque aetatem Academiae palriaeque bmamento sis atque 
honori. 

21 



162 L. G. PAREAU 

Dileetissimo CoUegae yan Hall et laeta hoc anno et tristia acddenuit. 
Gaudemos cmn ipso de inito et filiae et filii honesto atque, ut speiamufl, 
felici coniugio. Lugemu» vero etiam cum eo mortem Patria carissimi. 
Luctum veio hunc ipse aequo animo tulit. Et sane, quamvis acerbum 
sit optimo patre, licet iam sene, orbari; insignis est haec felicitas iudi- 
canda, tali Yiio, fEtmiliae suae omamento eodemque et in patria et in 
dvitate literaria honoratissimo, gloriari posse patre ad extremam usque 
aetatem vigente. Ipse Vir Clarissimus, favente Deo, Patris instar, ad 
ultimam usque senectutem vigeatl 

Et tu, Clarissime van DebnI sortis humanae vidssitudines expertus es. 
Te Professoris ordinarii emolumento atque honore ez merito condecoratum 
esse, gavisi sumus. Sed et lugemus tecum mazimopere, dilectissimam 
ooniugem tibi tuisque morte esse ereptam. Lugent vero etiam, qnod in 
optimae Matronae honorem conmiemorandum est, pauperes multi, qmbus 
ipsa pie atque liberalissime benefacere solebat. Te sustentet Deus omni- 
potens, ut diutissime permultis doctrina^ vita et arte tua salutari beneficus 
esse queas. 

Vir int^errime» CoUega aestimatissime PhilipssI Regia te munifioentia 
Ordinis Leonis Belgid insignibus condecoravit Quo honore d vel ipae 
non mazimopere gloriaris, scito tamen, nobis» te et amantibus et magni 
fiidentibus, honorem hunc tuum meritissimum perquam acddisse lartmn. 
Laetamur etiam et gratias tibi agimus, quod tu Cornslii Stab Nuxan, 
qui dilectissimus nobis collega fuit, vitam describere volneris. Viri ima- 
ginem^ accuratbsime, ut soles, delmeatam» ex vero expressam, et, ut 
decet amicum, perquam amanter depictam» nobis exhibuisti. Di^nm et 
iUo et temet ipso monumentum exegbtL 

lUius CoBNXLii Stab Nukan, cuius mors nobis acerbiBsima acddit, 
cathedram etiam doluimus diutius, quam Academiae commoda ferre pote- 
rant , per annum adeo integrum vacuam esse relictam. Hanc vero grato 
animo agnosdmus Academiae nostrae Curatorum sapientem et benevolam 
curam, qua tot tantaque, quae ille solus exantlavit, negotia non uni 
successori ferenda iudicarunt, sed a Rege Augustimo petiverunt, ut duo 
Viri Clarissimi Ordini luridioo adiungerentur, quo fiudlius hic posset et 
plenius nostri temporis dedderiis satisfacere. 



O R A T I 0. 168 

Te i^tor laetissimo animo salutavimus coUegam, Yir Clarissime Gbatama^ 
pariterque Yirum Clarissimum yan Ress. Tu quidem cum antea hac m 
Academia studiis rerum humanarum divinarumque operam dabas, discipulus 
nobis fuisti carissimus; tui autem in iurisprudentia magistri iam tum, 
peracto vix curriculo Academico, te ad cathedram ornandam aptum iudi* 
cahant. Alter scriptis editis compluribus eruditissimis Patre, Yiro Doctis- 
simo et ClarissimOi qui Academiae Rheno-Traiectinae omamentum est, 
se iam dignissimum praestitit filium. — Uterque laetam» quam de vobis 
suscepimus, spem iam nunc iuvenum Academicorum usibus egregie prospi- 
ciendo , praeclare confirmatis. Propitius vobis semper adsit Deus O. M. 

Ad vos venio, luvenes praestantissimi, huius Academiae alumni! — Ex 
ordine vestro tres uno hoc anno fiebili morte occubummt, A. A. van 
Andbinga be E^empbnaeb, I. I. PosTEB et B. BLETENBBBa, qui singuli 
vobis dilecti, familiae suae carissimi, Academiae nostrae in primo aetatis 
flore snnt erepti. Yos igitur mementote, tum demum institutionem , ut 
omnem, ita Academicam rite procedere, si non tantum reliquae vitae 
praesentis sed etiam futurae et immortalis sit apta praeparatio. — Caeterum, 
luvenes optimil parum sit si dixerim, mihi vos magistratum meum non 
molestum reddidisse; imo publice profiteor hunc longe plerorumque bonitate 
morum et omnium erga me humanitate admodum &cilem mihi fuisse et 
iucundum. Studiorum autem diligentiae , eiusque apiid haud pauoos 
magnae aut etiam maximae documentum praebent examina» promotiones^ 
oompiures etiam publice editae hoc anno dissertationra. ~ Unus imprimis 
nobis nominandus est luvenis egregius, H. Beins, qui dissertatione » qua 
flunmos in Medicina honores consecutus est, instrumentum descripsit 
physiologicum utilissunum, quod ipse magnopere vel emendavit vel perfecit; 
qmque propterea ab Ordinis Medici Professoribus et ab Academiae Cura- 
toribus R^ Augustissimo commendatus» hoc insigne emolumentum nactus 
est, ut Regia munificentia ipsi lioeat itinere in exteras Academias instituto 
studia sua ulterius perficere. — Denique, ut anno praecedenti complures 
etiam nostri alumni in certamine liteiario victores hic sunt praemiis omati, 
ita hoc anno luvenis praestantissimus, S. van Houten, luris candidatus 
Groninganus» in Academia Leidensi praemk) est condecoratua. — > Pergite 
vos omnes ita et studiis et moribus vestris prospicere^ ut Academia haec 

21* 



164 L. 6. PAREAU ORATIO. 

nostra alamnorum, si minus numero, oerte praestantia magis magisque 
inclarescat. 

Ad finem properat oratio. — Ut antea aliorum , qui olim hac in Acade- 
mia Professores fueront, ita nuperrime duorum Virorum Clarissimorom 
MuNTiNGHX et VAN OoRDT pictas eflSgics accepimus, alteram dono Yiri 
Clarissimi db Grggt duorumque eius afiinium van Hbrwsrdsn, aiteram 
ipsius pictoris Groningani Ensinq. Pro quibus donis tanto magis gratias 
agimus, quanio certius constat, utrumque illum Virum olim Academiae 
nostrae fuisse omamento. — Bibliothecae , museis reliquisque studiorum 
adminiculis sedulo prospicitur, quantum licet per subsidia, quae non 
admodum larga, imo, si cum aliis regionibus Europaeis instituitur com- 
paratio, parca potius manu hactenus Academiis Nederlandicis conceduntur. 
Quare, si vel insignis urget necessitas, vel singularis aliqua sese offert 
opportunitas, saepius Academiae nostrae Curatores subsidiis nos iuvant 
extraordinariis. Ita hoc anno Museum Zoologicum incrementum manmialium 
et avium non contemnendum accepit e collectione Viri Clarisaimi Lidt de 
Ieude. Nosocomium vero non modo Academicis, sed etiam Frovindalibus 
et Urbanis subsidiis gaudet. Quapropter ad hoc institutum, quod et magno» 
imo maximo aegrotantium numero salutare est, et medicis practioe infor- 
mandis egregie inservit, omnibus modis perficiendum, nihil deesse solet — 
Denique Bibliotheca, uti fere quotannis, ita hoc etiam anno increvit com- 
piurium donis, tum Curatorum et Professorum, tum aliorum, qui in hac 
urbe et in patria nostra, imo etiam in peregrinis regionibus literarum 
studiis favent. Quod lubenter commemoramus, ut gratum publice dato- 
ribus animum testificemur, et horum exemplo rem omnibus oommendemua. 

Feractis igitur iis, quae munus meum postulabat, iam lectum in annum 
sequentem ab Augustissimo Rege Rectorem Magnificum proclamo Iobdam 
loANNEM Philippum Valston. Tu, Vir Clarissimel mihi Rectori egregius 
adfuisti Actuarius. Nunc permutatis vioibus, tibi Magnifioo Recton tff} 
assidebo Senatus minister. Salve autem, Vir Magnificel Te Reotore ut 
vigeat, floreat, crescat Academia nostra, faxit Deus O. M. 

Cui Patri benignissimo sit laus, honos, glorial 

D I X I. 



BEBNARDI lANI 6RATAMA 

ORATIO 

DE 

mauisiTORio pmcrpio et accusatoria forma 

IN PUBLICIS lUDICnS RECTE DISTC^GUENDIS, 

HABITA ORONINOAE 

A. D. XV M, APRILIS A. CIOIOCCCLVni , 
QUUM ORDIKARIAM lURIS PROFESSIOMEM 80LEMKITER AUSPICARETUR. 



ACADEMIAE 6B0NIN0ANAE GUSATOBES mi AMPLISSIMI ILLU- 
STBISaiKI. 

OUI HIS AB AGHS BS VIB CONSULTISSIHE. 

BECTOB MAONHTCE CAETEBIQUE ABTIUM AC DISCIFLINABUM 
FBOFESSOBES, YIBI CLABISSIML 

aUI lUBI DICUNDO ET CIVITATI BEOUNDAE PBAEESTIS, VIBI 
FBUDENnSSIMI, SFECTATISSIML 

DIVINI VEBBI MINISTBI FACUNDISSIMI FLUBIMUM VENEBANDL 

ABTIUM AC DISCIFLINABUM DOCTOBES EBUDmSSIMI, FEBI- 
TISSIML 

ACADEMIAE NOSTBAE CIVES, lUVENBS OFTIMI, LECTISSIML 

GUIUSCUMQUE DBNiaUE LOCI ET OBDINIS HIC ADESTIS AUDI- 
TOBES HUMANISSIMI <)• 



More institutoque xnaioram academicum docendi munus suscipienti 
capessentique , pio condone virornm in omni artium disdplinarumque genere 
claiissimoram, proque omatissimorum quorum iam praeceptor existes/ iuve- 
num corona, publice verba £acienda. Hoc ipso indicatur argumentum, 
unde sumendum et qua ratione tractandum. 

Sumendum ex disciplina quam iam traditurus es, ut vinculum adsit 
inter ea quae dicas et diei solenmitatem. Non autem ex arcanis ut ita 



') TnP^ oxpMsa est oratio, ati redtata foit, non Tero uti scripta. Ne enim tempus 
nimis longum dicendo oonsumeretor, plura hio illic omittenda oontrahendave fuerunt. Alii 
in iiadem angustiis veraatii orationem scriptam potius typb mandandam censuerunt. Mihi 
antem veritatem fidemque historicam obeervare tuerique praestare visum est. Huic causae 
tribuat benevoluB lector, ri quem nacta fuerit oratio, quae sibi vd minus recte cohaerere 
vel brevius nimis obscorinsque ezpoeita videntur. 



168 B. I. 6RATAHA 

dicam diadplinae, locus est seligendos^ ut et iis qui in aliis artibus atqoe 
disciplinis vitae posuerunt castra, ut et iuvenibus qui tirones nostra sequun- 
tur signa, placeat oratio. Hoc in ratione quoque qua argumentum tractas 
tenendum. Alte quidem et ut oportet a capite, omnia repetenda, sed non 
nimis accurata subtilitate omnia persequenda. Hoc tandem enitendum, 
ut ratione et methodo qua tractatur argumentum, omnibus quibus haec res 
curae cordique, iam appareat, quis qualisque sis, pemoscant omnes, tirdnes 
adeo nostri, quo modo in disdplinis quas docendi munus iam suscipis, 
tradendis versaturus sis. 

Haecce omnia animo reputanti, visum est verba iam facere de inqui- 
sitorio principio et accusatoria forma in publicis iudiciis recte distinguendis. 

Hoc volo, in foro poenaIi,in causis tractandis criminalibus omnibus, per 
totum iudicii cursum, inde a limine litis usque ad sententiam executioni 
mandatam, distinguendum esse inter principium quo regitur, formamque 
quam induit iudiciorum ordo, illudque unice probandum inquisitorium» 
hancce accusatoriam. 

Hisce autem non distinctis proponi solet quaestio illa vexatissima: in 
iudiciis publicis, processus utrum inquisitorius an accusatorius. Nec agi- 
tatur haec quaestio de iure tantum constituendo, sed et de iure constituto. 
Agitatur non tantum ab ICtis, non tantum a viris doctis et eruditis, sed 
a rudibus etiam indoctisque hominibus. Agitatur ore et njstris non tan- 
tumj sed nostra etiam memoria manibus adeo et armis. 

Omissa autem quam commendo distinctione « quaestio solvi non posse 
videtur, nec adeo satis perspici, quid sibi velint diversarum partium asser- 
tores. In tali, tanta, tam vexata quaestione omissa distinctio necessaria, oon- 
fusio eorum quae separanda erant , nocere debuit magnopere, reque vera nocuit. 

Ita cum paucos ante hos annos vicina in Germania clamarent omnes 
processum inquisitorium in iudiciis publicis penitus esse abrogandum, eique 
processum accusatorium substituendum, pro populari clamore satis bene 
satisque accurate quid sibi vellent perspiciebant. Frocedendi methodo» 
qualem in Germania, populo ut ita dicam e curia et foro educto, undique 
conflaverant ICti, substituere volebant processum, qualis in Franco-Gallia et 
Anglia obtinebat. £t bonitate naturae ducti satis bene quod sibi pro- 
posuerant, assecuti sunt. Accuratiores notiones, iustae distinctiones a ICtis 



R A T I 0. 169 

sperandae fuisBent. Eorom erat iuris praesentem conditionem melios quam 
populares pemosse, latentia quae hos fugiunt principia tenere, praesentem 
inprimis populi oonditionem utiiitatem necessitatem perspicere. Sic edocti^ 
ubi iam iuris conditio mutanda emendandaque esset, praeire monstrare 
yiam, saxa sjrtesque quae evitandae indicare potuissent et debuissent. Sed, 
eheu! dicere fere pudet, hic nostra aetate popuio defuerunt ICti. Signa 
quae ipsis efferenda fdssent, ab aliis elata fere secuti sunt. Nec nostro- 
rum hic moror gregem sed principes nostra in disciplina viros. Ut alios 
taceam, Mittsrmaier, Zagharias, qui per tot annos in disciplinae nostrae 
fere omnibus partibUs primum tenuerunt locum, quorum inprimis tunc 
temporis tanta auctoritas, nil fere praeter popularem vulgaremque monue- 
runt sapientiam. Solus fere Kostlin, qui unus probavit omnium quid, 
quantum , quale et in brevissima vita et infirma valetudine praestari posset , 
opiniorum popularium fluctibus egregie restitit. Nec tamen et hic istarum 
opiniorum laqueis , quibus et ipse obstrictus erat , prorsus se exuere potuit. 

lam autem hoc ultimis hisce annis in Germania intelligi coeptum. 
Instituta iurisque placita tunc temporis sancita, quibus si non per saecula 
at saltem per decennia laborabit Germania , opinionibus istis popularibus , 
ipsi Germaniae ICti accepta referunt. Ex omnibus unum hic citare suffi- 
dat auctorem Plangk, virum subtilissimi ingenii^ accuratissimae doctrinae. 

Neque accuratiores hac de re apudnos, apud Anglos, apud Franco-Gallos 
inveneris opiniones. Nam et apud hos, etsi non manu armisque nec 
adeo tantis animis, quia hi popmi nunquam sibi prorsus eripi passi sunt , 
quae Germams erant recuperanda, eadem saepenumero agitata est quaestio. 
Saepius etiam quamvis non diserte proponatur, hac de re agitur. Nam 
longe lateque profecto res serpit, et subest ista quaestio omnibus fere dixerim 
caeteris, quae in disciplina de iudidis publicis agitantur. 

Praecipua illarum minus accuratarum opinionum causa in ipso quaerenda 
videtur modo, quo vulgo quaestio proponitur. Aiunt enim, visne tu 
processum inquisitorium an accusatorium P Est autem hoc vitiosum et 
«ptiosum disputandi genus. Frimum demonstrandum fuisset revera alter- 
utrum eligi debere, revera tertium non dari. Hoc autem demonstrari opor- 
tuisse saepius ne cogitatum quidem fuisse videtur. Si tamen semel dilemma 
illud admiseris, si non audacter te hac ratione drcumscribi nolle affirmaveris, 

22 



170 B. I. 6RATAHA 

videas quid tibi velis, quoque modo te expedias. Alteratram eligendom. 
Quidquid elegeris premeris difficultatibus , quibus te explicare non poteris. 
Sua enim et processui inquisitorio et accusatorio propria sunt incommoda, 
quae si ulla , certe nostra respuit aetas impositaque nunquam feret Et 
sic hic etiam : » Incidis in Scyllam cupiens vitare Charybdim/' 

Utramque ut evitarent summi quos laudavi viri Mittsbmaibr , Zacha* 
BiAX, EosTLiN nil antiquius habuere, quam processui quem quisque lau- 
dibus e£ferebat, omnia commoda vindicare, incommoda propria esse ulla 
negare. 

Frustra id quidem. Sed ut hoc mittam hac doctissimorum virorum dis- 
sensione, magis etiam apparet non recte fuisse quaestionem propodtam. 
Nam si processus inquisitorii et accusatorii vocibus, toto ooelo diversa 
possunt intelligi, intereos electione facta, ad iuris regunda singula institutai 
singulaque sancienda placita nil omnino provectum, et nisi ad haec regunda 
sanciendaque quid fieu^iat disputatio, inanis prorsus videtur nec operae 
pretium. 

Praestare igitur videtur relicta hacce via, prorsus aliam inire. 

Distinguendum inter principium quo regitur, formamque quam induit 
iudiciorum ordo. 

Frincipium dicatur finis , quo spectant quo tendunt iuris placita mstituta* 
que omnia. Hic finis, qui rei ipsam naturam et medullam quasi regit^ 
omnes qui hisce institutis et placitis utuntur, ipsos adeo conditores latere et 
fugere potest. ' 

Forma autem est extema rerum facies, quae omnium oculis cernitor^ 
quamvis fortasse et causae quae hanc r^uni et efficiunt , populares aequa- 
lesque lateant. 

In iudiciis privatis tritum illud proverbium : iudex ne ultra petita. Fri- 
vatorum res enim in iudicio vertitur, non publica, non populL Secum 
agendi tantum potestatem facit magistratus, agunt ii quorum interest. 
Faciant hi quid sibi videatur , non curat magistratus. Solummodo si postu^ 
latur, sententiam proniinciat et nonnisi de iis, quae sibi pioponuntur. Hisce 
proponendis non intervenit , nisi ut litigantes officio contineat , ne se invioem 
circumscribant , ut ordo servetur iudiciorum. Huius rei vis late longeque 
diffunditur, in omnibus privatorum iudiciorum cernitur pladtis institutisque. 



R A T I 0. 171 

Est hoc qaod dicunt, privatis in iadiciis veritatem tantom investigandam 
formalem. Est hocce principom quod Germani Verhmdlungmaxme 
vocant 

Et sane rQS est magni momenti. Libertatis civilis fandamentum et prae- 
sidium recte dixerim, quo sublato etsi populi comitiis et suffragiis respu- 
blica omnis gerenda relinquatur, de omni libertate actum erit. Magistratus 
etiam populares privatis civium se immiscere rebus, populi quo verae 
libertatis studiosiores « eo minus toleraverint. Cemitur hoc vicina in Ger- 
mania. In plerisque regionibus hereditatem adire, rem immobilem, ne 
minimum quidem agellum^ alienare vel pignori obligare tibi non permit- 
titur, nisi antea ius tuum magistratui probaveris. Quomodo hoc Americani , 
Angli, nostrates, Galli adeo ferrent? Et tamen cum nostra memoria in 
Germania omnia libertatis clamore replerentur^ cum adeo in iudiciis pu- 
blicis processum flagitarent accusatorium , vitam civiiem a magistratibus 
liberare ne cogitasse quidem videntur. 

Haec iudiciorum privatorum natura varios apud populos vanis aetatibus 
magis minusve apparet. Sed nunquam prorsus exuitur. Nec adeo exui 
potest ; sed quo studiosius opprimitur eo qiagis eminet Huius rei exemplum 
praebet Feidjsbicus II Borussiae rex. Hic ut, quod ipse prae se ferebat, 
cives ab advocatorum fraudibus et litium impensis salvos praestaret, iudi- 
ciorum ordinem alio superstruere fundamento decreverat. Ut advocatis 
careri possit, magistratus ipse ageret, ipse causam instrueret, petitorum 
finibus non contentus quid in quaque causa verum esset inquireret^ et 
secundum veritatem iudicaret materialem. Sic reiecto quod dicunt Germani 
VerhandlungmaaAme ^ iam litigaretur secundum quod iidem vocant TJnter- 
sucAunffmawime. Videtis^ auditores, consequentia, quae primis concessis 
reprehendi iam non possunt. At eo tamen et rex ille, cui, si ulli, pro 
ratione stabat voluntas, progredi non est ausus. Non ista sancivit conse- 
quentia regius rerum novator. Sic, ut alia mittam, penes privatos sui iuris 
cives plerumque mansit arbitrium, an ad magistratus provocaretur, et nisi 
in causis exceptis sine provocatione magistratus non intercedebat. Sed tamen 
et sic, reiectis hisce aUisque quae principium semel admissum secum ferre 
videtur, adspemante natura, nova diu stare non potuerunt instituta. Brevi 
nomine relicto, res fere penitus sublata fuit, ita ut et nunc in Borussia 

22* 



172 B. I. GRATAMA 

ordo iudiciorom privatorum non discrepet fere ab eo, quo cetera utitur 
Germania. 

Alia omnia in publicis usu veniunt iudiciis. In iis res non agitur pri- 
vata sed publica. Poena delicti sumenda privati laesi non interest, sed 
omnium, reipublicae civitatisque. Poena enim non est rei persecutio, non 
damni dati resarcitio, sed iuris violati idealis vindicatio. Hac, quamvis 
ipsius natura non perspidatur, carere non potest, nec unquam caruit 
humani gene)^ vitae coniunctio. Et quo magis haec coniunctio iure ordi- 
natur, quo magis crescit reipublicae' magistratuumque auctoritas, eo magis 
haec poenae perspicitur natura , si non perspidtur sentitur tamen , et si 
non sentitur in vitae usu saltem apparet, vimque ezserit suam. 

Si omnium, non singulorum qui sunt laesi» interest idealis ista iuris 
vindicatio, quam poenam vocamus, privatorum arbitrio permitti non potest 
eius persecutio. Privati enim iniuriam non persequentes vel tergiversantes 
vel praevaricantes , omnium laederent iura. Si humani generis vitae con- 
iunctio nunquam poenis» ideali ista iuris vindicatione, caruit^ nec defuit 
unquam privatorum arbitrii poenarum in persecutione coercitio quaedam 
saltem et circumscriptio. 

Frivatorum autem in persequendo arbitrium si iudiciis proprium est 
privatisj omne coercitionis circumscriptionisque vestigium alii> diverso prorsus 
principio tribuendum. Hoc principium, quo latius serpente illud arbitrium 
in , dies magis coercetur tolliturque tandem , recte inquisitorium principium 
mibi vocare videor. 

Hoc principium igitur cum vera poenae delictique natura cohaeret. Si 
delicta puniri omnium interest , privatorum arbitrio hoc relinqui non potest. 

luvenili autem omnium populorum aetate confunduntur saepe, nec distin- 
guuntur multa, quae virili aetate, quae a nobis seiungi^.divelli adeo solent. 

Confunduntur sic humana et divina, publica et privata» res publicae 
administrandae gerendaeque, leges ferendae, iura reddenda. 

Cumque nuUa fere vel minuta esset reipublicae auctoritas, onmia quae 
non ad singuloa singulasque f&milias spectabant, ad Divinum referebant 
numen. Delicti et poenae vera natura per saecula nonnisi in flagitiis illis 
apparet^ quae directo contra divinum numen committi videbantur. Cum 
notio dvitatis, universitatis ab hominibus conditae et singulis tamen etiam 



R A T I 0. 173 

invitis impoaitae, qtiae hominam naturali vitae oonionctione iore ordinata 
eflSdtur, homines lateret, Divini nnminis tutelae directae commissa, tuta 
▼idebantur quae omnium intererant, et sic servata quae illius temporis 
utilitas et necessitas postulabat. Sic religio civitatis vice fungitur. 

Flagitia illa quae contra divinum numen commissa videbantur, in quibus 
ita primum cemitur vera defioti poenaeque natura, non privatorum arbitrio, 
sed offido puniebantur sacerdotum , quibus divinarum rerum mandata cura. 
Itaque et in iis prima adsunt inquisitorii prindpii vestigia. Et sic evincunt 
res humanas nunquam nec ideali ista iniuriae vindicatione, quam poenam 
dicimus, nec iUius persecutione afiis quam privatis mandata caruisse. 

In re militari deinde deUcti eiusque iuris humani vera natura primum 
apparuisse videtur. Disdpfina mifitaris homines iungit non eiusdem famifiae 
sodos. lusta beUa geruntur et inter eiusdem Divini numinis cultores. 
Nomina dantes non inviti sponte disdpfinae isti sese obfigant. Et sic 
tamen per saecula numen divinum exerdtuum discipfinae mifitari praesidere 
putatur, eiusque omnis vioiatio contra fas videtur. Sed tamen hic primum 
sentiisse videntur homines esse vinculum quoddam, quo et non eiusdem 
fismifiae socii humano iure iunguntur, imperio poenisque adeo subuciuntur. * 
Desertorum, emansorum, proditorum, profugarum, irreverentium mifitum 
pomae non privatorum arbitiio refinquuntur, sed, si primum sacerdotium 
officio, mox et plerumque ducum imperio expenduntur. 

Sed et in pumendis defictis, quorum natora privati cuiusdam iuris lae- 
sionem requirit, iam antiquissimis temporibus non desunt vestigia, nec 
communis popufi persuadonis haecce ad omnes quoque pertinere, nec 
coerdti subinde in iUis persequendis privatorum arbitrii. lUa aucta et 
in dies longius latiusque serpente, hocce arbitrio magis magisque coercito 
tandemque fere sublato: hac in re tota continetur iuris crimindis pubfico- 
rumque iudiciorum historia. 

Ne totam hancce hist(Hriam persequarj ne longior sim nimio, pluriet 
omittenda, monendaque tantum nonnuUa, quae proxime ad iudiciorum pu- 
bUcomm ordinem pertinent. 

Quo praemia indidbus, quadraplatoribus, quo poenae calumniantibus 
tergiversantibus praevaricantibus constitutae, tendunt spectantque, nisi ut 
puniantur crimina, quid evincunt, nid hoc rdpublicae interesse putari? 



174 B. l. GRATAMA 

lUud autem ipsum non tantum laesos, sed quemvis de popolo reuin 
deferre posse , nonne hoc etiam arguit crimina non ad laesos tantum , aed 
ad omnes pertinere^ nonne accusatione omnibus civibus permissa» ignaviae 
incuriaeque laesorum medetur aliorum alacritas? 

Quid quod Romae in quaestionibus porpetuis saecola ante quam in iadi- 
ciis privatis, te^tibus citatis obligatio sistendi erat imposita? quid quod 
lege a praetore accepta accusator ex adversarii domo etiam probationes aibi 
edi , oodices adeo expensi et accepti sibi exhiberi , postulare poterat 

Quid? confessi in iudicio privato pro damnatia habentur. Seoum fert hoo 
iudicii privati natura, non Romanum institutum. Quae reus confitetur, de 
hisce iudici nil pronuntiandum. In publicis autem iudums et Romae ad- 
versus confessos causa dicenda. Apud nos confessio quamvis probationum 
regina recte dicatur, tamen iudici in confessionis veritatem inquirendom. 
Apud Anglos ceterosque populos qui Anglico utuntur iure , magistratus reo 
confitenti, si de confessionis veritate dubitatur, suadet ut oonfessionem 
retractet. 

Eandem refert naturam diversitas regularum, quae in causis civilibus 
et criminalibus litis contestationem , forum competens, magistratusque offi- 
cium definiunt. 

Cum V. g. apud nos, quae litis contestatione in iudidum sunt deducta 
minui et mutari, non permutari et augeri possunt in iudiciis privatis; 
in publicis iudiciis dummodo idem maneat actus, quo crimen perficeretur 
variari. potest, adiici adeo quibus crimen aggravatur. 

In causis civilibus rei forum sequitur actor, et nisi singularibus in 
causis vel rei sitae vel contractus vel soluticmis forum hocoe domicilii 
forum excipit. In criminalibus delicti commissi forum pnmum locum 
occupat, et ubi adeo reus reperiri potest accusari permittitur. 

Quod autem ad iudicis ofiicium attinet, quae ipsi produdt accusator 
diiudicare debet et condemnare si ipsi de rei culpa oonstiterit; sed apud 
nos Franco-Gallos et Germanos absolvere einon lioet, nisi sibi persuasum 
habeat ampliando novasque afierendo probationes, dubia quae remanent 
tolli non posse. 

Cum porro in iudiciis privatis tritum sit illud proverbium ne ultra petita 
iudex, poenam etsi multo graviorem quam fuit postulatum, si sibi ita 



R A T I 0. 175 

videtar pronuntiat. Dummodo actus quo crimen perficitur idem maneat, 
res et £uta circumstantia adiiciendo vel demendo , alius criminis generis adeo 
condemnare potest, quam cuius accusatus erat reus. Sed bac in re apud nos , 
iuiis pladto singulari de quo valet quod dicitur: non omnium quae amaio- 
ribus instituta sunt ratio reddi potest, iudex gravioris eiusdem criminis 
speciei condemnare non potest^ nisi accusator ea, quae lite contestata sunt 
comprehensa, auxerit. 

In Anglia qua nulla in regione fere accuratius ordo iudidorum definitur 
aervaturque, peculiaribus legibus quid hac in re iuratis liceat praescriptum. 
Sic f orti accusatum doli, violatae fidei vei fi:audis erga creditores condemnari 
posse diserte sancitunu In eadem illa accurata subtilique ordinis iudido- 
rum observantia ne eo res perduceretur, ut qui in minimo errasset, litem 
perderet, peculiaribus statutis, quae statuiea of yeofaih dicuntur, cautum 
qui et qua ratione lapsus et errores emendan possunt. Et haecce quoque 
statuta multa emendari permittunt in causis criminalibus, quorum in 
civilibus in integrum restitutio firustra petitur. 

Reos denique condemnatos in carcerem coniici, ibique publids ali sum- 
tibus, maximo est argumento crimina puniri non singulorum sed omnium 
interesse inteUigi, Non magis hoc nostris in regionibus usu venit, quam 
in iis regionibus, quae Anglico utuntur iure. In his etiam regionibus 
aocusatoribus plerumque litis impensae, quae a rds recuperari non possunt, 
e publico restituuntur. ^ 

8ed quid plura. Evicisse mihi videor, omni aetate, apud omnes populos 
inquisitorio principio iudicia publica nec caruisse nec carere potuisse. Sed 
fines quibus circumscribitur varie reguntur, varieque regundi pro moribus, 
oonsuetudinibus , praesenti conditione, suaque cuiusque gentis indole. 

lam videamus de forma. 

Quae forma accusatoria sit dicenda iam indicavi. Est forma quam refe- 
runt iudicia privata. Ut in his actor quae sua interest , sic in illis accusator 
poenam persequitur. ludex non agit, secum tantum agendi potestatem 
&dt. Cioram eo, ut in iudiciis privatis actor et reus, sie in publicis accu- 
sator et reus diversas spstinent partes. Ipse tantum de iis quae sibi 
probata sunt pronuntiat. 

Inquisitoria forma crimina vindicantur si sua sponte, nullo postulante 



176 B. I. 6RATAHA 

magistratus , qoibus hoc munus mandatum, causas instruunt deciduiitqae. 
Eadem ratione qua de ceteris reipublicae administrandae partibua statoitur, 
ipsi agunt, sibique vident, ubi, quando, quid sit agendum. 

Utriusque formae quasi plures sunt species. Accusat aut laesos, aut 
quivis de populo, aut peculiaris hanc in rem constitutus magistratus. Alia 
etiam huius formae species, qua apud Franco-Gallos laesoa cnmea in 
iudicium deducit, hac re accusatorem provocat publicum, et hic tandem 
poenam postulat. 

Inquisitoriae formae iudicium ita ordinatum esse potest, ut apte in partes 
suas sit distributum, utque diversa causae peragendae stadia rite distin- 
guantur. Possunt etiam haec magistratui ita r^nqui ut pnvsos ab ipsius 
pendeat arbitrio, quo modo, quaque ratione sibi de criminibus commissis 
probari velit. Inter haec extrema plures sunt gradus quasi intermedii. 

Sic in inquisitione canonica libelli forma erat accurate definita, quem 
iudex causa cognita reo edi curabat. Edito libello diversa litis stadia 
distinguebantur, et lite quasi contestata quae in iudidum deducta finie- 
bantur. Praeterea probationes definitae quibus de delicto constare debebat. 
Haec species deinde in saecularia migravit quoque iudioia. Sed mox ille 
libellus fere obsolevit, nostraque memoria in Germaniae plerisque r^onibus 
ex bene ordinata canonica illa inquisitione nil fere remansit nisi probationom 
generum definitio et causae cognitio, condemnatio aut absolutio, aliis 
tributa magistratibus quam inquisitio in crimina causaeqne instructio. 

Si omnibus hisce omissis, omnia magistratibus permittuntur, nonnnm- 
quam rei audiendi necessitas ipsis imponitur, iniquumque videtur reum 
condemnari inauditum. At vel sic, cum omnia magistratuum arbitrio et 
nutu reguntur, iudidum celebrari dici vix potest. Hac tamen fere ratione 
et via sacerdotes exercituumque duces utuntur magistratusque, quibus pri- 
mum iuvenili populorum aetate delicta permittuntur punienda. Ba et 
Romani libera republica utebantur in eos, in quibus civis Romani dignitas 
non suspiciebatur, aut cum eversarepubUca, obsoiescentibus iam quaestioni- 
bus perpetuis, dignitas illa olim tanti habita, vili iam pendebatur. Stetit 
autem semper iure Romano forma accusatoria. Gum primum extra ordioem 
cognoscere inciperent magistratus de criminibus, quae antea quaestionibas 
diiudicabantur perpetuis^ formam legibus publicorum iudiciorum praescriptam 



O R A T I 0. 177 

quantum fieri poterat imitabantur. Sed formis istis nervus erat praecisus, 
atque in dies vis et usus minuebatur, late longeque serpentibus accusatoriis 
et forma et principio. Noh solum enim in dies de pluribus criminibus 
nullo accusante et denunciante oognoscebat magistratus, sed etiam ubi 
apud se accusabatnr, quidquid accusatori deerat ex officio supplebat. Eo 
tandem deventum est, ut si crimen quod detuiisset accusator causa agitata 
parum probasset, sed de alio prorsus crimine magistratui satis constitisset , 
eadem sententia criminis delati absolveret, ex officio novi criminis con- 
demnaret. Sic prorsus eversum quod dvibus in ordine formaque iudiciorum 
positum praesidium, nullum nisi in magistratuum moribus relictum. Et 
si huic praesertim rei tribuenda videtur invalescentis ad principem pro- 
vocationis causa, magis etiam haecce provocatio omni norma, ordine et 
forma fere soluta erat. 

Tristem profecto reipublicae statum referunt inordinata informiaque 
iudicia quae proprie iudicia viz dicenda. Sed tamen eo redeas necesse est 
si unice inquisitorium teneas principium , reipublicae interesse delicta pu- 
niri, si ita posthabitis singulorum iuribus, iuri universitatis omnia ^tribuas. 
Nam profectopraesidium, quod in magistratuum positum est moribus, varia 
ratione firmari potest, eaque re malum quod in inordinatis informibusque 
situm est iudiciis minui^ sed non toUi potest. Nam per rerum naturam 
magistratibus iisdem numero multis, non omnes mandari possunt causae 
poenalis partes. Et si semel inter eos partes distribueris, iam adest ordo 
quidam iudicii et forma, 

Igitur omnes moratiores gentes vigentioribus aetatibus quemvis tandem 
constituerunt ordinem iudiciorum et formam , quae praesidio forent iuribus 
singulorum, quibusque principium inquisitorium « nunquam non admissum, 
reprimerent coercerentque. Sic et hic agitur de iuribus ooniungendis con- 
ciUandisque omnium et singulorum, de ratione quae inter totum intercedit 
eiusque partes. 

Forma et ordine illo iudidorum plus nunusve iuribus omnium vel singu- 
lorum tribui potest Neque tamen huius rei ratio et modus figuraeque, 
quas ille induit ordo et forma^ fortuitae sunt, nec prorsus a legblatorum 
pendentes arbitrio^ neque singulae per se spectandae. Arcte contra cohae- 
rent cum ceteris publici privatique iuris institutis, definiuntur populi indole, 

23 



^ 



178 B. I. GRATAMA 

fatis , praesenti oonditioDe. Qaae cum his non consentiant introdoci fortaase 
pos8unt, diu stare nequeunt. Quaeque haec postulant flagitant^ iis resisti 
non potest. Hic coercita repressaque, illic maiori etiam vi prorunapant. 
Quae prorumpunt mitigari, quae irrumpunt maturari vel retardari tantiim 
possunt. Et hoc magnorum fortasse et prudentium est civium , prindpom , 
legislatorum. 

Supererat ex historia iudiciorum publicorum ordinis haecce oomia ilia- 
strare, magis magisque etiam explicare, pro varia popuiorum indole^ £atis, 
praesenti conditione variare modum rationemque, quibus hac in re iuia 
omnium et singulorum concilientur, principium quod spirent, formamqae 
quam induant iudicia. Romanorum erant persequenda instituta. Indican- 
dum erat omnium Germanicae stirpis gentium indoli nescio quid proprium 
quasi et insitum , quo bonitate naturae ductae in iudiciis publicis , singulari 
felicitate formam inter et principium distinxerint. Ostendendum erat , qua 
ratione a communi illo iuris Germanici fonte deflexiAngli, Galli, Germani, 
vel singulorum vel omnium iuri, vel inquisitorio principio vel accusatoriae 
formae plus aequo tribuerint^ iamque ad communem illum fontem, nostra 
inprimis patrumque memoria, redierint redeantve. Demonstrandum erat in 
pluribus patriae nostrae et Helvetiae regionibus maiorum semper stetisse 
integra instituta. Docendum erat haecce in patria nostra introductis legibus 
Gallicis non fuisse eversa, sed contra, pro mutata populi praesenti condi- 
tione , utilitate , necessitate fere fuisse emendata , et hanc f oisse veram cau- 
sam, qua tamdiu^ cum iam a vi et armis esset cessatum, Gallicae leges hic 
vigere potuerint, quaque cum iam Oallorum ius patriae exciperent I^es, 
pauca tantum sint mutata. Indicandum tandem ea omnia, quae tonc fue- 
runt mutata, coercitum iudicis ad causas instruendas delegati.arbitrium, 
abrogatam quae ^^rivatis permittebatur , criminum si non accusationem at 
saltem in iudicium deductionem, esse institutorum quae iam apud maiores 
floruerant^ et restaurationem et pro mutata populi conditione emendationem. 

Sed iam urget tempus, adque finem properandum. Omittenda igitur 
baec omnia^ quae altius inquirendi latiusque exponendi commilitonibus in 
scholis non deerit opportunitas. 

lam enim pro argumenti ratione quae dicta sunt suflScere vid^tur. 
Evicisse mihi videor non recte quaestionem vulgo proponi , processus utrum 



O R A T I 0. 179 

aocosatorias an inquisitorius probandos sit et constituendus. Et hac etiam 
in re usu venire probasse puto, quod toties dicitur, quaestionem bene 
positam iam fere esse solutam. Nemo principium inquisitorium eveliere, 
nemo formam inquisitoriam nostra aetate defendere veiit. Sane et sic de 
singulis iuris capitibus et placitis , quomodo hoc illove loco iura omnium 
et singulorum concilianda^ ubi inter principium inquisitorium formamque 
accusatoriam fines sint ponendi, de hisce superest supereritque dissensus. 
Sed de his igitur, non de rerum summa disputandum. 

Igitur in academia, in qua quondam posita fuere discendi tirocinia, 
iam ipse docendi munus oapesso suscipioque. Decimus quintus mox per- 
agetur annus, a quo tirocinium emeritus, in forum me contuli. Per quin- 
decim deinde fere annos forensibus operam dedi negotiis, proximo anno 
fere immersus eram. 

Non defuit igitur opportunitas quae hic didiceram , in vitae conferendi 
usum. Sed stetit mihi semper sententia, non tantum doctrinae copiam et 
fructum in vitae usum conferendos, sed etiam e vitae usu doctrinae copiam 
et fructus colligendos. Saltu quasi insuperabili disciplinam et vitae usum 
seiungi, error semper mihi visus est ineptus. Et sic si in hac alma Mu- 
sarum sede disdplinae fundamenta sunt posita, in vitae usu exstructum 
aedificium. 

Sed sunt vitae usui molestiae suae. Est rerum gerendarummoles, quae 
ingenii doctrinaeque nilflagitent, animum autem fatigent. Et mihi saltem 
videtur, si per aliquot annos in vitae versatus es usu, ex eo ad excolen- 
dam disciplinam , te non multos deinde collecturum fructus , sed magnum 
fore periculum , ne rerum gerendarum * mole et onere prorsus obruaris et 
opprimaris. 

Exoptatissimum igitur mihi fuit docendi munus oblatum. Rerum geren- 
darum mole seposita, omnis excolendae disciplinae vivere potero. 

Nec tamen hocce munus iam auspicans laetitia efieror. 

Cum mihi haec provincia mandaretur, gravissimis affligebar domesticis 
cladibus; provinciam suscipiens in tristissimorum revocor illorum dierum me- 
moriam. 

Subit porro animum muneris gravitas. Vereor ut satis viderim , quid 

28* 



180 B. L 6RATAHA 

Yaleast hmneri^ qmd tene leciuent Haeoce Tefens, haeoee agitans, piaeari 
fere oon potert animuB. Piecari tantom poeamn , adait mihi D&am. 

Est et alia tandem oompieasae hietitiae canaa. Et iam ad voa me oon- 
yertere liceat, Academiae Coratores ! Qoamvia me alia o[qp(»tamtate dooepd i 
monere non indignnm iodicayeritis , hanoce tamen yestio aofi&agio aooqptam 
ferre provinciam non possom. Veatnie tamen benignitati dt me ocxnmenda- 
tom esse velim« Academiae Groninganae utilifaa vobis corae ccNrdiqiie. 
Non potestis igitor^ qoamvis fortasse alii hanc provindam mandatam maliua- 
setis , vobis non commendatam habere , qni Academiae dvinm oommodis , 
quantam possit^ prospicit et inservit. Et me Academiae civiam oommodis 
prospectarom et inservitaram qaantnm possim^ solemniter vota fecL Et 
a kbore diligentia assidaitate oontentione aliqoid saltem mutaari lioebit^ 
qnod a natara, ingenio, doctrinae oopia obtineri minas poterit 

Vestram ordinem abi intueor, Clarissimi Professores^ animo pertaibor. 
Adscribor ordini^ in quo avus per trientem et quod excurrit saeculi^ ca- 
thedram tenoit. £t non tenuisse tantum sed omasse, testantur onmes 
quicunque supersunt coUegae, disdpuli^ cives. Eius ordini me adacribi, 
munus ab ipso ita fortiter gestum iam a me susdpi magnum sane. O! si 
pater carissimus tali patre dignus filius^ huius diei solenmitati adesse 
potuisset. Sed non ita volnit Deus , et eius fiat voluntas sancta. Carissimo 
patrime in hancce evocatum esse provinciam, ne nuntius quidem afferri 
potuit. Septem dierum spatio mor^ occupaverat. Avi et patris memoiiam 
me hoc die solemni recolere, nemo sane vestrum aegre feret! O quantam 
beneficium Deus in nos confert, si nobis patrem avumque non tantum 
colere et amare, sed etiam coram smnmorum virorum condone budaie, 
gloriari adeo licet. 

Sed ne et hic lactitia e£ferar efficit ipsa avi patrisque laus et gloria. Est 
Franco-Gallis paroemia nobleaae oblige. In Turisconsultorum republica non 
est ignotum nomen meum^ nec tantum in hac academia, sed per totam 
patriam , nec adeo patriae finibus concluditur. Num tanti nominis digno 
modo provindam quam suscipio geramP 01 si qua deesse posset causa, 
quae ad omnis ingenii animique vires exercendas impelleiet, quanta foret 
vis in illo studio natura omnibus insito bonis, ne patre avo familiaque 
plane videantur indigni. 



O R A T I 0. 181 

6ed et si praeceptores tantum in Ictorum ordine cogito, iam animo 
commoveor. 

Desidero Cl. Stab Numan, in cuius adeo provinciae partem sufficior. 
Immaturam, humano nostro iudicio, mortem quantopere ploravimus. Quot 
quantisque beneficiis obstrictus et devinctus sum praeceptori quondam 
carissimo^ et mihi etiam ex hac Academia dimisso semper amicissimo! 
Nostisne autem, auditores, vos praesertim oommilitones, quid in viro summo 
maxime mirari solitus essemp Non erat doctrinae copia, non erat ingenii 
solertia, non erat prisca venustas, non erat comitas et affabilitas sermonis, 
quamvis et haec omnino miranda; sed eratnescio quid in homine, quo nos 
tirones in Ictorum castris, disciplinae amore et ardore etiam incendebat. 
Ipsum de iuris origine et progressu, de rationibus et causis quibus iura et 
instituta populorum efficiuntur, definiuntur, sustinentur disputantem, audiens 
delectatione saepe satiari non potui. Et ita disciplinae nostrae non tantum 
utilitatem sed etiam amoenitatem et iucunditatem persentire equidem coepi. 
Et hoc non tantum pubUcis in schoUs sed privatis praesertim coUoquiis, 
quibus ita benevole omnes, qui ipsius famiaUaritate uti veUent, excipere 
soUtus erat. Hisce coUoquus plurimum me debere gratus profiteor. Et 
tanti praeceptoris vestigus incedere cupiens, nec hac in re vobis, commi- 
Utones, deesse spero. FamiUaritate mea utamini, et si modo praeceptoris 
aestumatissimi rationem et methodum hac in re assequi possum, hoc vobis 
fructuosissimum fore mihi est persuasum. 

E praeceptoribus te, Cl. Nienhuis/ superstitem hic salutare Ucet. Non 
ampUus munere fungeris. Valetudine impeditus ante diem rude donari 
flagitasti. Recreetur valetudo, dulcissima fruaris senectute, et diu incolumis 
serveris ex animi opto sententia. Multa et tibi me debere gratus profiteor. 
Benevolentia et benignitate me semper excepisti. Et tuae institutioni 
acceptum refero, quae ad me Ictum informandum maxime valuerunt. 
Vitae, fori usu poUebas tu, ad vitae usum omnia referebas, ex vitae usu 
omnia expUcabas. Et est tibi admirabiUs quaedam facultas, casus qui in 
vita occurrunt distinguendi , et ut ita dicam dissecandi, ut appareat quaenam 
appUcari debeant iuris regulae. Si ex vitae usu inprimis iuris doctrinam 
coUigendam esse puto» iuste vitae usum observandi arte a te institutus sum. 

Non tantum superstitem, sed summo vigore munere fungentem te video. 



182 B. L GRATAMA 

aestimatissime Fhilipsb! Nonne fugaoes labentesqae cogitas annos, qoi 
avo olim usus es coUega, iam nepotem eodem compellas nomine, coi labontm 
societas fait cum avo, nonc iam erit cum nepote. 

Quid tibi dicamP Fiaeceptores omnes colebam, te autem non ut ceteros 
amabam, te verebar. 

Mirabar doctrinae copiam, uberrimam orationis elegantiam, iudicii acumen 
et summam perspicuitatem , qua subtilissimas et intricatissimas iuris dviliB 
quaestiones explicabas. Mirabar accuratam scientiam, dxQifieiay vocant, 
quae bodie tantopere desideratur. 

Sed erat in te aliud, quod magis etiam suspiciebam. Eadem semper 
severitate et veritate bona malaque notabas, flectere nescius semper te 
probabas antiquae virtutis et fidei virum, hominem egregie cordatum,et sic 
iuvenum animos ad iusti amorem , iniusti horrorem incendebas. 

Quid mirum me, quamvis summa benignitate et benevolentia semper 
iuvenem exceperis, te semper suspicientem, familiariter te uti nunquam 
ausum fuisse. Non eo minus, eo magis fortasse lectionibus tuis, ooUoquiis, 
monitis ad lurisprudentiae civiUs cognitionem conformatus est iavenis. 
Tibi debeo quidquid in lurisprudentia Romana profeci Fergas quaeso me 
coUegam tibi datum eo semper animo prosequi, quo discipulum prosequutus 
es. Tua eruditione meae penuriae, tua experientia mcae imperitiae suc- 
curras. Ne dubites quin tua benevolentia, tuo exemplo, tuis oonsiUis 
mihi nihil unquam futurum sit gratius, nihU antiquius. 

Ex iis quos in aUis discipUnis praeceptores habui, plures eheu fato 
functi sunt. Desidero Yiros Cl. tsn Brink, Limburg Brouwsr, Lviors, 
quanta nomina. AUos habeo superstites quos quondam praeceptores, nunc 
iam coUegas saluto. Hoc solemni die quondam discipulas gratam vobis 
animam non testificari non potest vobis, Yiri Cl. Ermsrins, bs Grsuvb, 
tibi praesertim, Rector Magnificel SchoUs enim etiam tuis interfui, 
Cl. Farxau. NuUus unquam dies memoriam iUius delebit temporis, quo 
tuo ab ore pendebam , primam cum expUcares epistolam discipuU quem 
Dominus amabat , et de amore de coniunctione uostra cum Deo Christoque 
egregie disputares. 

Ceteri omnes Frofessores, vobis omnibus me commendo. Animo bene- 
volo me advenam acdpiatis et consiUis vestris adiuvetis. Mihi id vicis- 



R A T I 0. 188 

simcurae erit, neanquam in ulla re quam officii, benevolentiae , amicitiae 
ratio postulet, ulli vestrum desim. 

Vestris autem commodis, Praestantissimi luvenes Academiae Groninganae 
cives, summa ope et industria me inserviturum et prospecturum iam dixi. 
Nec tempori nec labori unquam sum parciturus , quoties de vestris studiis 
ornandis ac promovendis agitur, quoties vobis vel lectionibus publicis vel 
magis etiam familiaritati vel privatis colloquiis prodesse potero. 

Sed inane infructuosumque eritomne quidquid fecerunt praeceptores, nisi 
et vos omnes animi vires exerceatis. Non enim praeceptores vestram 
operam et laborem in se suscipere possunt. 

Et molestum in omni re, in onmi arte et disciplina tirocinium. Sudan- 
dum et algendum. lurisprudentiae inprimis initia arida atque ieiuna. Non 
propter iucunditatem et amoenitatem , sed propter utilitatem lurisprudentiae 
militiae nomina dedistis. Et recte. Nil nisi Deus sui in se finem continet. 
Sed nisi amas quod agis , nunquam recte facies. Et in omni re hoc sum- 
mum , quod oportet et lubere. Sed eo in omni re per annos ^ per totius 
vitae cursum non pervenimus. Disciplina autem cui vitam impendere 
decretum, si non eo tempore vitae quod in Academia degitis, cara cordique 
esse coeperit^ vereor ut semper arida ieiunaque vobis videatur. 

Sed quid faciendum ut cara cordique lurisprudentia esse possit? Hoc 
primum ne ante tempus amoenitates iucunditatesque flagitetis, ne ludum 
putetis ista perdiscere initia , ne quod molestum operosum est, fugere velitis. 
Hae vestrae partes. Quod secundum nostrae partes, indicare vobis viam 
qua intelligatis , quae in lurisprudentia sit vis , pulchritudo, delectatio , iu- 
cunditas et amoenitas. Vobis vestris, nobis nostris beni fungi partibus, 
det precor Deus. 



\# 



REDEVOERING 



OYEB D£ 



STAATHUISHOUDKUNDIGE GESCHIEDENIS 
VAN NEDERLAND, 

UITOESPBOKBN DOOB 

W. 0. VAN REES, 

BIJ GELEGENHEID YAN DE AANVAARDmG ZIJNER BETREKKING ALS 

BUITENGEWOON HOOGLEERAAR IN DE FAGULTEIT DER REGTS- 

GELEERDHEID AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGEN, 

OF 24 APBIL 1858. 



24 



BDEL GBOOTACHTBABE HEEREN. CUBATOBEN DER GRONING- 
SGHE HOOGESGHOOL. 

WELEDEL GESTBBNOE HEEB, SECBETABIS YAN HET COLLEGIE 
VAN CUBATOBEN, 

HOOGGELEEBDE HEEB, BECTOB HAGNIPICUS, 

HOOGGELEEEDE HEEBEN, HOOGLEEBABEN IN DE VERSCHIL. 
LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GEACHTE AMBT- 
GENOOTEN, 

EDELACHTBABE HEEBEN. AAN WIE HET BESTUUB VAN DIT 
GEWEST EN VAN DEZE STAD EN DE HANDHAVING DES BEGTS 
IS TOEVEBTBOUWD, 

WELEEBWAABDE HEEBEN, LEEBABEN DEB GODSDIENST, 

WELEDELB ZEEB GELEEBDE HEEBEN, DOCTOREN IN DB VER- 
SCHILLENDE FACULTEITEN, 

AANZIENLIJKE SCHABE VAN JONGELINGEN, DIE U AAN DEZE 
HOOGESCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOELEGT, 

GIJ ALLEN VOOETS, VAN WELKEN BANG OF STAND, DIE DEZB 
PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT, 

ZEER GEEERDE TOEHOOBDEBSl 



Wanneer men de ontwikkeling der staatswetenschappen in den 
laatsten tijd gadeslaat en de rigting onderzoekt, welke zij inzonderheid 
sedert het einde der vorige eeuw zijn ingeslagen, dan valt het reeds bij 
eene oppervlakkige beschouwing in het o(^, dat zij zich thans bovenal 
met de studie van het leven des volks, van de eigenaardige, uit het wezen 
van den mensch voortspruitende, inrigting der maatschappij bezig houden. 

24* 



188 0. V A R R E E S 

De verwarring van den staat met een bloot uitwendig middel tot handha* 
ving van regt en orde , de hnldiging van een verdicht maatschappelijk ver- 
drag als zijn eenigen grondslag en wet, wijken meer en meer voor het 
bewQstzijn, dat de staat geen vrijwillige vereeniging van op zich zelven 
staande menschen, geen gewrocht van menschelijke willekeor, maar een 
kunstig organisme is, dat zich volgens bepaalde^ door de hoogste wijs- 
heid ingestelde, wetten beweegt, en alleen door hare eerbiediging aan 
zijne verhevene bestenmiing kan beantwoorden. Van daar dat op elk gebied 
der staatswetenschappen het streven zigtbaar is , om dieper in den aard 
van dat organisme door te dringen, en de oorspronkelijke krachten op 
te sporen , aan wier geheime werking staat en maatschappij hun aanzijn 
en hunne inrigting te danken hebben. De politieke geschiedenis bepaalt 
zich niet meer tot de schildering van de regeringsvormen en de onderlinge 
verhouding der onderscheidene volken, maar acht het niet beneden zich 
in de inrigting van het regtswezen, in den toestand van handel en nijver- 
heid, in het stelsel van opvoeding en onderwijs, en zelfs in de heerschende 
denkbeelden omtrent godsdienst en zedelijkheid den loop hunner ontwik- 
keling op te sporen. Het volkenregt, niet meer tevreden de betrekkingen 
tusschen de natien aan de eeuwige voorschriften des regt te toetsen , streeft 
er naar om ook op zijn gebied de wetten te leeren kennen, waardoor het 
zamenleven der volken wordt beheerscht. Het wijsgeerige staatsregt^ dat 
zoo dikwerf gevaar liep zich in nevelen te verliezen, door den bodem der 
werkelijkheid te verlaten, begint meer en meer de ervaring tot grondslag 
zijner bespiegelingen te nemen. Toen de groote Montesquibu de Engel- 
sche staatsregeling als een navolgenswaardig voorbeeld aanprees, beriep hij 
zich, tot regtvaardiging zijner ingenomenheid, reeds op de omstandigheid , 
dat zij volkomen overeenstemde met het karakter en de instellingen der 
volken van Germaanschen oorsprong; en sedert zijne leer aan het consti- 
tutioneele staatsregt het aanzijn heeft gegeven, is in de geschiedenis dier 
wetenschap een voortdurend streven op te merken, om niet slechts het 
natuurlijk organisme der maatschappij , vooral met het oog op de zamen- 
stelling eener ware volksvertegenwoordiging, meer in aanmerking te nemen, 
maar ook in het algemeen aan de geschiedkundige grondslagen van het 
positieve staatsregt steeds meer waarde te hechten. De behoefle aan vol- 



REBEVOERINC. 189 

ledige kennis van al de bestanddeelen en openbaringen der menschelijke 
Bamenleving, in hun oneindige verscheidenheid en onderlingen zamenhang^ 
heeft zelfs eene nieuwe wetenschap, de statistiek» in het leven geroepen; 
en zou de voorbeeldeloos snelle ontwikkeling der staathuishoudkunde , zelve 
insgelijks eene vrucht van de emstiger en naauwkeuriger studie der maat- 
8chappij\ niet gedeeltelijk aan de belangstelling zijn toe te schrijven, welke 
de door haar aan het licht gebragte feiten en toestanden bij geleerden en 
ongeleerden hebben opgewekt? 

Het is een merkwaardig en in de geschiedenis zelden voorkomend schouw- 
spel^ den bijkans onwederstaanbaren invloed gade te slaan, welke de laatst- 
genoemde wetenschap reeds terstond na haar optreden op de gansche 
wereld heeft uitgeoefend. Nog geen honderd jaren geleden werd zelfs haar 
naam als die van een zelfstandig en geordend zamenstel van kennis nog 
niet genoemd, en was haar wezen zoowel aan staatslieden als geleerden 
grootendeels onbekend. De gansche reeks der verrigtingen en verhoudin- 
gen , welke aan de voortbrenging en de verdeeling van stoffelijke goederen 
ten grondslag ligt, was in baar waren aard en noodwendigen zamenhang 
nog voor het kortzigtige menschelijke oog verborgen gebleven. Verschijn- 
selen, die thans uit de eenvoudigste en meest onbetwistbare wetten ver- 
klaard kunnen worden, werden aan een bloot toeval toegeschreven of van 
willekeur afhankelijk geacht. Welke regering twijfelde er aan, dat zij 
door hare verordeningen den loop der nijverheid regelen en zelfs den prijs 
der waren naar goedvinden bepalen konP Hoe dikwerf heeft men door 
muntverzwakking of doot uitgifte van papieren geid getracht eene ledige 
schatkist te vullen , in den waan dat alleen de stempel der regering aan 
de munt hare waarde gaf I Doch de feiten weerspraken telkens de leer van 
het alvermogen van den staat op dit gebied, en wezen op maatschappelijke 
wetten , die niet ^traffeloos konden verkracht worden. Reeds had de gewig- 
tige vraag naar het bestaan en den aard dier wetten veler hersenen ver- 
moeid en veler pennen in beweging gebragt, en waren hier en daar enkele 
lichtstralen doorgebroken, toen de staathuishoudkundige wetenschap, gelijk 
MiNERVA uit het hoofd van Jupitbe, eensklaps in den vollen bloei der 
jonkvrouwelijke schoonheid» met den emst der waarheid op het voorhoofd 
en de blinkende wapenruating der geleerdheid om de leden , uit het vrucht- 



190 0. V A 9 R E E S 

bare brein van een man van genie te voorschijn kwam. Met veelzijdige 
ervaring toegerust , even bekend met de schuilhoeken van het menscheUjke 
hart ak met het leven der maatschappij , met een diepzinnig maar tevena 
helder verstand en juist oordeel begaafd , legde Adam Smith de uitkomsten 
der opmerkingen en overdenkingen van een lang en werksaam leven in 
een boek neder, weiks inhoud aan sijnen naam de onsterfelijkheid waar- 
borgt. Eeuwen lang had de dwaling geheerscht, dat goud en ziiver alieen 
den naam van rijkdom verdienen; en de Fransche physiocratische school, 
hoezeer op dit punt van vocuroordeelen vrij , was op hare beurt een nieuwen 
dwaalweg ingeslagen, door de kracht om rijkdom voort te brengen uit- 
sluitend aan den grond toe te kennen. Smith bewees, dat de eenige ware 
bron van rijkdom in den arbeid gelegen is, schetste in meesterhjke trek- 
ken de roi^ welke bij de voortbrenging door het kapitaal, of de opgespaarde 
vruchten van vroegeren arbied, gespeeld wordt, stelde de heihrijke gevol- 
gen der verdeeling van den arbeid in een helder licht, ontvouwde met 
groote scherpzinnigheid de wetten, waardoor de prijs der waren wordt ge- 
regeld , en wees aan het geld zijne juiste plaats aan in het grootsche proces 
der vermeerdering van de stoffelijke welvaart der volken. AI ware hij bij 
de ontwikkeling van deze grondbeginselen der volkshuishoudkunde stil 
blijven staan, hij zou als stichter eener zelfstandige en voor de maat- 
schappij hoogst gewigtige wetenschap eene plaats verdiend hebben in de 
achtbare rij der grootste geleerden en der weldoeners van het menschelijke 
geslacht. Doch hij ging nog verder en aarzelde niet de bestaande betrek- 
kingen tusschen de regering en de nijverheid aan de uitkomsten van zijn 
onderzoek te toetsen; en ook op dit gebied der eigenlijke staathnishoud- 
kunde heeft hij de grondslagen eener nieuwe orde van zaken gelegd. Hoe- 
veel dwalingen en vooroordeelen zijn niet voor den geesel zijner scherpe 
kritiek bezweken! Het mercantiele stelsel, sedert de ontdekking van Ame- 
rika voor het toppunt van staatswijsheid gehouden , bleek thans eene dwa- 
ting, en zelfs in menig opzigt eene schaddijke dwaling te zijn. De glans 
der krachtvoUe maatregelen, waardoor C!olbert beproefd had aan het 
Fransche fabriekwezen eene te voren ongekende vlugt te geven, verbleekte 
voor het licht der nieuwe wetenschap, die voortdurende bescherming en 
voogdij als een zoet maar doodelijk vergif voor de nijverheid leerde be- 



REDEVOERING. 191 

flchouwen. Ook het gewigtige onderwerp der kolonien bleef door Smith 
niet onbesproken. Terwijl hij aan den eenen kant met levendige kleoren 
de nadeelige gevolgen schilderde van eene kortzigtige kok>niale politiek, en 
in de veelvuldige moeijelijkheden en teleursteUiDgen , waarmede alle kolo- 
Qiale mogendheden te worstelen hebben gehad» de onverbiddelijke Nemesis 
deed opmerken van het onregt, door het baatzucbtige Europa jegens de 
ingezetenen sijner ovenseesche bezittingen gepleegd, wees hij aan den an- 
deren kant op de groote en onvergankelijke voordeelen , aan een wijzer en 
regtvaardiger bestuur verbonden. Zoo werd op elk gebied der nijverheid 
de vrijheid, als de onmisbare voorwaarde tot krachtige ontwikkeling, ge- 
handhaafd en ia hare em hersteld. Vrijheid van arbeid was voortaan de 
leuze der staathuishoudkundige wetenschap , en bovendien , wat niet het 
minst gewigtig mag heeten : er waren op het uitgebreide veld der nijver- 
heid orde en regelmaat ontdekt, er waren wetten gevonden, die een nieuw 
inzigt verleenden in den aard en het doel der menschelijke zamenleving en 
daardoor tot vemieuwden eerbied stemden voor een hooger wereldbestuur. 

Geroepen tot de eervolle taak, om aan deze hoogeschool mijne krachten 
te wijden aan het onderwijs en de bevordering der staatswetensdiappen, heb 
ik het niet cmgepast geacht, bij het aanvaarden dier gewigtige betrekking, 
de hoofdtrekken der staathuishoudkundige geschiedenis van ons vaderland 
te schetsen. Welke denkbeelden hebben onze voorouders gekoesterd om- 
trent den aard der rijkdommen en de verhouding tusschen de regering en 
de nijverheid? Welke zijn de gevolgen, zoowel hunner juiste inzigten ab 
hunner dwalingen geweestP Zietdaar voorzeker hoogstgewigtige vrBgen, 
waar hct eene wetenschap betreft» die, hoewel de jongste der staatsweten- 
schappen, met de welvaart der volkeren in het naauwste verband staat. 
Schenkt mij dan uwe vereerende en welwillende aandacht, wanneer ik be- 
prcieven ga een beknopt antwoord op die vragen te geven. 



Er zijn weinig natien, G. T.» die zich beroemen kunnen niet slechts in 
godsdienstig en staatkundig maar ook in oeconomisdi opzigt zulk eene voor- 



192 0. V 4 N R E E S 

treffelijke opvoeding genoten te hebben, als de onze. Verre van in weelde 
opgebragt en door overdaad bedorven te zijn, hebben onze voorouders 
moeijelijke leerjaren doorgeworateld en reeds vroeg geweten, dat zij zicb 
aileen door eigene krachtsinspanning , langs den weg van onvermoeiden arbeid 
en vrijwiilige zelfbeheersching, tot een gewenschten trap van welvaart en 
bioei verheffen konden. Klein van omvang en arm aan voortbrengselen, 
leverde de Nederlandsche bodem te weinig op, om zelfs in de toenemende 
behoeften zijner eigene bewoners te voorzien. Bovendien» hoe dikwerf 
kwamen stormen en watervloeden de hoop des landmans verijdelen, en 
wreekteu de verbolgene stroomen zich op vreeaselijke wijze over de knellende 
banden, waarmede hun voormaals vrije loop door den onvermoeiden land- 
zaat binnen afgeperkte beddingen besloten was. Doch de hinderpalen en 
gevaren doofden den moed en de volharding onzer voorouders niet uit; 
integendeel, zij waren krachtige pnkkels voor hun vemuft en hunnen on- 
dernemingsgeest. Nog was g^en tiental eeitwen verloc^en, sints m^ de 
eerste Christenkerk 4p grondslagen van beschaving en maatschappelijke orde 
in* de voormalige woonplaats der Batavieren en Friezen gegrondvest waren , 
en reeds had het door de natuur schijnbaar zoozeer misdeelde Nederland 
zich tot een onafhankelijk gemeenebest verheven, dat in een langdoiigen 
worstelstrijd met de magtigste mogendheid van Europa zijne nationaliteit, 
zijne burgerlijke en gewetensvrijheid, met de wapenen in de vuist gehand- 
haafd en gewonnen had. Reeds was het een land geworden overvloeijende 
van welvaart en rijkdom , vol van groote en volkrijke steden , het middelpunt 
van den handel tusschen het noorden en het zuiden van ons werelddeel, en 
de voomaamste stapelplaats der kostbare waren , aan wier vertier Venetie zijne 
grootheid en Portugal zijn kortstondigen bloei verschuldigd waren geweest. 
En vraagt gij naar de oorzaken dier groote en betrekkelijk snelleomkeeringp 
Het is bijkans een kort begrip van de eerste beginseien der staathuisboudkunde, 
dat ik u tot antwoord moet geven. Het Germaansche en derhalve vrijheidlievende 
en emstige karakter onzer voorouders kreeg door den invloed van grond- 
gesteldheid en kUmaat eigenaardige trekken, die op de ontwikkeling van 
handel en nijverheid een aliergunstigsten invloed moesten uitoefenen. 
Gezond verstand en arbeidzaamheid, zelfwerkzaamheid gepaard met de 
geschiktheid om zich tot een gemeenschappelijk doel met anderen in een 



REDEVOERING. 193 

organisch geheel te veieenigen, volharding en ondememingsgeest: zietdaar 
de eigenschappen van onzen landaard, welke de grondslagen van Neerlands 
ontwikkeling en bloei hebben gelegd. Door hare zamenwerking zijn zee 
en stroomen in een eeawenlangen strijd niet slechts tot onderwerping 
gebragt, maar zelfs gedwongen een aanmerkeUjk grondgebied als tot prijs 
van den vrede af te staan. Door hunnen invloed heeft de visscherij zich 
allengskens tot zeehandel uitgebreid en zijn onze vooroaders de bekwame 
en onverschrokken zeelieden geworden, wier ranke kielen reeds op het 
einde der middeleeuwen bij voorkeur gebruikt werden, om Fruissische 
granen tegen Fransche wijnen te verruilen, of Spanje en Fortugal van 
Noordsche balken en HoUandschen haring te voorzien. Doch deze om- 
standigheden zijn op zich zelve nog niet voldoende , om den buitengewonen 
bloei van HoUand in den aanvang der zeventiende eeuw^ in vergelijking 
met dien zijner naburen, te verklaren, en bepaaldelijk aan te wijzen, 
waarom de handelskennis , de onderaemingsgeest en de kapitalen van de 
rijkste der zeventien Nederlandsche provincien grootendeels binnen de 
engere grenzen van Noord-Nederland, en wel hoofdzakelijk in de provincie 
HoUand , zijn zamengevloeid. Waarom hebben de Vlaamsche wevers en de 
Antwerpsche kooplieden gedurende den opstand tegen Spanje in zoo groo- 
ten getale hun vaderland verlaten, om zich voor een aanzienlijk gedeelte in 
onze voomaamrte koop- en fabrieksteden te vestigen? Een onzer be- 
kwaamste pubUcisten uit de tweede helft der zeventiende eeuw, Fieter de 
LA CovBT, heeft dat vraagstuk reeds voldoende opgelost. Het waren 
volgens hem niet alleen de rampen van den krijg, waardoor zoovelen zich 
genoopt vonden elders een toevlugtsoord te zoeken : bovenal hadden geloofe- 
dwang en wereldUjk despotisme, met de grootste onkunde van de ware 
belangen der nijverheid gepaard, de bronnen der volkswelvaart in de 
zuideUjke Nederlanden langzamerhand uitgedroogd. Welk Frotestant, en 
zelfs weUi KathoUek» kon zonder overwegende redenen in een land blijven 
wonen, waar hij elk oogenbUk aan een hateUjk en hagcheUjk geloofsonder- 
zoek kon worden prijs gegeveUi waar de medewerking zijner wettige ver- 
tegenwoordigers aan het bestuur meer en meer door vorsteUjke willekeur 
overschaduwd en vervangen werd, waar de druk der telkens verhoogde 
belastingen zich paarde aan de roofzucht van losbandige krijgsbenden, en 

25 



194 0. Y A V R E E S 

hij zelfs zijne koopmansboeken niet duiten kon vooa het scherpziende oog 
van fiscale schraapzncht en woest fianatiame? Doch waarheen zich te 
wenden? Waar was destijds eene plek te vinden, die aan de nijvetheid 
een^ vrije en veilige schuilplaats aanbood? Ook in Frankrijk woedde een 
vreesselijke godsdienstkrijg , en de gruwelen van den Bartholomeusnacht 
waren nog geenszins vergeten. Ook daar matigde de kroon zich onbeperkt 
gezag aan , en zag bij de heffing der tobegten uit kortzigtige zorg voor de 
achatkist de belangen des handels voorbij. Engeland scheen althans de 
Frotestanten met opene armen te zullen («tvangen, en was daartoe inder- 
daad niet ongenegen , vow zooverre zij niet beproefden eenig aandeel aan 
zijne industrie te nemen, of sich althans met nieuwe, aldaar nog niet 
uitgeoefende, bedrijven bezig hielden. Doch wee den vreemdeting, die 
zich aldaar als mededinger in een inheemschen tak van industrie deed 
kennen 1 Strenge wetten sloten hem van de uitsluitend daartoe ger^tigde 
gilden uit en weerden zijne voortbrengselen uit hunne ruime hallen. Door 
hooge belastingen zwaarder dan de ingezetenen gedrukt en op ondersdiei- 
dene wijzen in zijnen arbeid belemmerd en bemoeijelijkt, werd hem 
dikwerf geen andere keus gebtten, dan de voordeelen van zijn nieuw 
verblijf met het verlies van een vnnstgevend bestaan te betaten, of eULers 
een meer gastvrij oord op te zoeken. Daar wenkte hem , <»izeker werwaarts 
hij zich begeven zou, het volkrijke en bbeijende Hdland toe; HoUand, 
waar te midden van den krijg eene veiligheid en orde heenchten, gelijk 
zij elders, de gansche beschaafde wereld door, te veigeefs gezocht werden; 
Holland, waar volkomene gewetensvrtjheid bestond en zelfiB in enkeJe 
steden, docft een verlicht bestunr, godsdienstvrijhetd werd toegelaten; 
HoUand, welks politiek inzonderheid de ontwikkeling en bevordenng van 
handel en nijverheid beoogde. Reeds van de vroegste tijden af was men 
daar bedacht geweest , om door vrijdom van toUen en andere voorregten 
bekwame en kunstvaardige vreemdelingen aan te lokken. Het was er een 
beginsel van staatswijsheid geworden, dat door de Statra ak een koetbaar 
er^oed hunner voormalige vorsten in eere werd gehouden, om voor 
vreemde schepen en kooplieden het verbUjf in de HoUandache havens loo 
gemakkeUjk en aang^aam mogeUjk te maken. De vroedsdiappen, door 
denzeifden geest bezield, wedijverden met eUomder om de ateden in be- 



REDEV0ERIN6. 195 

volking en welvaart te doen toenemen, door aan de fabriekanten, die zich 
aldaar kwamen nederasetten, bescherming en onderstemiing te verzekeren. 
Wel bestond ook in Holland, geUjk in alle Nederlandsche gewesten, het 
gildewezen; doch het was er reeds volkomen ondergeschikt geworden aan 
de stedelijke overheden, die zorg wisten te dragen, dat het aan de vesti* 
ging van nijveie vreemdeiingen slechts weinig hinderpalen in den weg kon 
leggra. Bovendien , hoe gunstig was HoUand voor den handel gelegen , 
en hoeveel uitwegen bood het daardoor aan zijne fabriekwaren aan! Tas- 
schen het noorden en het zuiden van Eoropa geplaatst, van goede havens 
niim voorzien en door breede stroomen met zijne naboren verbonden, 
scheen het als voorbestemd te zijn om eene der voomaamste stapelplaatsen 
van den Etuopeschen en weiligt van den wereldhandel te worden. In 
HoUand werden deiiialve, naast burgerUjke en gewetensvrijheid, naast 
veiUgheid van personen en goederen, eene voor die dagen betrekkeUjk 
groote vrijheid van arbeid, tahijke en uitstekende middelen van gemeen- 
schap en een uitgebieid handelsverkeer met aUe beschaafde natien aange- 
troffen. Voorzeker kan het niet bevreemden^ G. T.^ dat HoUand in het 
laatst der zestiende eeuw door zuUc eea vloed van landverhuizers, niet 
slechts van bekwame arbeidsUeden , maar ook van schatrijke kapitaUsten en 
kundige ondememers overstroomd werd, dat de muren van onderscheidene 
steden herhaaldeUjk moesten w(»den uitgelegd en overal prachtige ge- 
bouwen verrezen, die van den rijkdom der inwoners getuigden. 

Er zijn in de geschiedenis der menschheid, en ook in die der staat- 
huishoudkunde, weinig gebeurtenissen , zoo gewigtig wegens oorzaken en 
gevolgen, zoo tragisch in hare ontwULkeiing, zoo rijk in veelzijdige leering, 
als de zegepraal onzer voorouders in den strijd tegen Spanje. Welk rijk 
was ooit in gunstiger omstandigheden geplaatst, om zich tot den hoogsten 
trap van welvaart en rijkdom op te heffen, dan Spanje onder de regering 
van FiLiPs II? De inwoners vormden eene krachtvoUe en emstige natie, 
vol moed en ondememingsgeest. Het land zeif, niet ten onregte //Europa's 
lusthof" genoemd, werd door den gloed der zuiderzon gestoofd zonder er 
door verschroeid te worden, terwijl de kunstige waterleidingen der Ara- 
bieren zijne buitengewone vrachtbaarheid nog verdubbeld hadden. De 
kndbouw was er reeds vroeg in eere geweest en tot bloei gekomen. De 

25* 



196 0. V A ir R E E S 

fabrieksnijverheid vond in den bodem veelvuldige en kostbare grondsU^en, 
en wat daaraan ontbreken mogt, werd in overvloed aangevoerd. De handel 
kon zich schooner toekomst voorspiegelen , dan voor eenig ander volk 
bereikbaar was. Immers acheen Spanje niet alleen door zijne gunstige 
ligging &&n de Middeliandsche zee en den Atlantischen oceaan en door 
zijne voortreffelijke havens op een gewigtig aandeel in het verkeer tusschen 
noord- en zuid-Eoropa te kunnen rekenen; maar aints Fiura II door de 
verovering van Fortugal het gansche achiereiland onder zijnen schepter 
vereenigd had, waren bovendien de beide Indien aan hem cijnsbaarge- 
worden. Geen andere Europesche natie mogt, volgens de plegtige uitspraak 
van den Faus, de grenslijn overschrijden , waarmede de overzeesche be- 
zittingen van Spanje en Fortugal waren a%ebakeiid: en hoewel zijn reg- 
terlijk gezag in diergelijke geschillen reeds tot de geschiedenis begon te 
behooren, kwam het echter bijkans niemand in den zin, de aanspraken 
der Spaansche monarchie op het monopolie van den handel op Indie te 
betwisten. De onbekendheid met den onstuimigen waterweg, die derwaarts 
yoerde , de gevaren van den langdurigen togt en de vrees voor de geduchte 
Spaansche zeekasteelen , vrier aanblik alleen den vijand reeds met ont- 
zetting vervulde , bleven Koning Filips handhaven in het ongestoorde genot 
zijner rijke kolonien. Bovendien, waarom zou men, volgens de uitdrukking 
onzer voorouders, de tverre ende grouwelicke reyse" naar Indie onder- 
nemen, daar de Indische waren te Cadiz en te lissabon in overvloed te 
verkrijgen warenP Immers was het een grondregei geworden der Spaan- 
sche en Fortugesche politiek, om den uitvoer dier waren naar de ovei^ 
streken van Europa hoofdzakelijk aan vreemde koopUeden over te laten, 
en hen tot dat einde niet slechts op de meest voorkomende wijze te be- 
handelen , maar hun zelfs bij afzonderlijke traktaten veiligheid van peraonen 
en goederen te waarborgen. Zoo scheen Spanje derhalve alle vereiscbten 
te bezitten voor eene snelle ontwikkeling van zijne stoffelijke krachten en 
een voorbeeldeloozen bloei. Doch. een vreesselijke kanker was reeds be- 
gonnen aan 's lands welvaart te knagen. Despotisme en fanatisme, door 
wederzijdsch belang ten naauwste verbonden, hadden er zamengespannen 
om de vrijheid, in elken vorm, waarin zij zich openbaren kon, te ver- 
nietigen. Er mogt bij Spaansche oi)derdanen geen andere gedachte op- 



REDEV0ERIN6. 197 

komen, dan die door de kerk gewettigd was, geen andere wil bestaan, 
dan die van den koning was uitgegaan* De handel, reeds vroeg aan 
banden gelegd en aan de belangen der kroon ondergeschikt , werd ge- 
dwongen sdjne schoonste vruchten aan de schatkist af te staan. De af* 
stammelingen der kunstlievende Arabieren, het nijverste gedeelte der be- 
volking, werden met meedoi^enlooze gestrengheid behandeld en eindelijk 
geheel van Spanje's grond verdreven , omdat zij , niettegenstaande v.ervol- 
ging en verdrukking, hun voorvaderlijk geloof niet volkomen konden 
vergeten. De overoude privilegien van provincien en steden, het krachtige 
bolwerk der middeleeuwen tegen vorstelijke willekeur, werden met voeten 
getreden. De zucht naar onderzoek, de behoefte aan het vormen eener 
eigene overtuiging op het gebied van godsdienst en staatkunde, werden in 
de kerkers der inquisitie verstikt of smoorden in de vlammen der auto da 
fe*s, in wier akelig schijnsel Filips' oogen zich verlustigden. Zoo werden 
de geestkracht, de zelfwerkzaamheid, de ondememingsgeest der Spanjaarden 
stelselmatig gedood. Landbouw en nijverheid kwijnden. Allerwege open- 
baarden zich achteruitgang en ellende. Doch wat bekommerde Filips II 
zich om de gevolgen zijner handelwijze, zoo hij zijn hoofddoel, de uit- 
roeijing der ketterij, slechts bereiken kon. Ook in Nederland moest, 
volgens zijn bevel, hetzelfde stelsel worden toegepast Doch daar woonde 
een fier en krachtig volk, dat reeds geleerd had zijne Ivrijheid als de 
voorwaarde zijner welvaart te beschouwen. Eensklaps breekt een opstand 
uit, die weldra de vormen eener omwenteling aanneemt. Te vergeefs 
beproeven de Spaansche krijgsbenden het gezag des konings te herstellen. 
Vruchteloos wordt de rijke opbrengst der mijnen van Mexico en Feru voor 
de onderwerping der Nederlandsche provinden verkwist. Zeven dier ge- 
westen sluiten zich naauw aan een, en zweren den voormaligen landsheer 
af. Het oproer verandert in eenen oorlog, waarin de kleine republiek de 
magtige Spaansche monarchie allengskens vermoeit en uitput. Ten einde 
raad, weet Filips II op zijn sterfbed geen ander middel meer uit te 
denken , om alle Nederlandsche provincien onder zijn gezag terug te bren- 
gen, dan te beproeven haar doox het lokaas eener schijnbare onafhanke- 
hjkheid tot huldiging van zijne dochter Isabella te bewegen. Doch zijn 
zoon en ppvolger, met nog onverstandiger haat tegen de ketters vervuld, 



198 0. TAN REES 

meent dat doel door een doortastenden maatregel nog sneller te konnen 
bereiken. Ook gedurende den krijg had Filips II de koopvaarders zijner 
weerspannige Nederlandache onderdanen in zijne havens blijven dnlden^ 
ten einde Spanje en Fortugal niet van een voordeeligen en bijkans onmis- 
baren handelstdc te berooven. Naauwelijks heeft Filipb III den troon 
beklommen , of hij besloit aan alle gemeenschap met de oproeriingen een 
einde te maken. Oaverwachts worden hunne schepen verbeurd verklaard, 
hunne matrozen aan de roeibanken der Spaansche galleijen vastgeketend. 
Thans, meende men, zouden de Hollanders en Zeenwen, van een hunner 
belangrijkste middelen van bestaan beroofd, wei verpligt zijn om genade 
te smeeken. Doch de uitkomst bespotte de fijne berekening. In den 
waan , dat hij het doodvonnis van den Nederluidschen handel ondertee- 
kende, had Filips III integendeel aan de welvaart zijner eigene onder^ 
danen den genadeslag gegeven. Van de Spaansche kusten verdreven, 
zochten onze voorouders zelven in Indie de kostbare waren op, die zij 
voor hunne vrachtvaart noodig hadden. De stapel der speoerijen verplaatste 
zich van Lissabon naar Amsterdam, en terwiji het Spaansche schiereiland 
meer en meer in magteloosheid wegzonk, nam de Republiek der Vereenigde 
Nederlanden niet slechts eene eervolle plaats onder de groote mogendheden 
in, maar verhief zich ook tot een trap van welvaart en beschaving, die 
destijds door weinig landstreken bereikt was en nergens overtroffen werd. 

Hoezeer ware het te wenschen geweest, O. T., dat de oorzaken, waaraan 
ons vaderland zijn aanvankelijken bloei te danken had, steeds en in elk 
opzigt door onze voorouders als de ware beginselen der volkswelvaart waien 
beschouwd geworden. Doch het kan niet bevreemden, dat ook zij tol be- 
taalden aan de zwakheid der menschelijke natunr en door den geest der 
eeuw, die alle natien medesleepte, op eenen dwaalweg werden gebragt. 

Het b eene natuurlijke en toch zeer groote dwaling, dat rijkdom hoofd- 
zakelijk, zoo niet uitsluitend, in het bezit van goud en zilver bestaat, en 
dat een volk des te welvarender wordt, naarmate de edele metalen er zich 
in grootere hoeveelheid opeen hoopen. Reeds in de middeleeuwen was men 
begonnen op dezen bedriegelijken grondslag politieke stelsels te bpuwen. 
Goud en zilver uit te voeren , werd herhaaldelijk verboden en dikwerf met 



REDEVOERING. 199 

hDdveiraad gelijk gesteld. De ontdekking van Amerika, waardoor de goud- 
dorst zoo sterk geprikkeld en tevens zoo ruimschoota bevredigd werd^ 
schonk nieuw voedsel aan de reeds algemeen aangenomene leer. Men 
schatte de kolonien aanvankelijk slechts naar de hoeveelheid edel metaal, 
die zij konden opbrengen. De praktijk scheen echter weldra de theorie te 
logenstraffen. Immers ondervond men dat overzeesche bezittingen ook langs 
een anderen weg den bk)ei van het moederland kunnen bevorderen. In 
den Oost-Indischen archipel werden geen goud- of zilvermijnen aangetrof- 
fen/ en toch hadden zoowel de Fortagezen als de Nederlanders hunne 
goudstukken voljgaame veil voor de geurige voortbrengselen der tropische 
gewesten. Naauwelijks was deze tegenstrijdigheid opgemerkt, of de we- 
tenschap had eene schijnbaar voldoende oplossing gevonden. Immers scheen 
het zonneklaar te zijn^ dat men diergelijke waren alleen koeht^ om ze weder 
met winst te verkoopen. De aanvankelijke opoffering werd derhalve hter 
ruimschoots vergoed, en het slot van elke voordeelige handelsondememing 
was altijd eene vermeerdering van het geldelijk vermogen der natie. Zoo 
ontstond het zoogenaamde mercantiele stelsel, eene uit onvolledige waar- 
neming ontsprotene ieer, en zelve de vruchtbare moeder van vele en ge- 
vaarlijke dwalingen. Want als de edele metalen den eenigen waren rijk- 
dom uitmaken , dan kan het eene land , wanneer het althans geen goud- 
of zilvermijnen bezit, niet in welvaart toenemen dan ten koste der overige; 
dan moet elke natie trachten zich volkomen^ van anderen onaf hankelijk en 
daarentegen velen aan zich cijnsbaar te maken; dan is de handel geen 
vnje miling, waarbij beide partijen vnnnen, maar een strijdperk van tegen 
elkander botsende belangen, waarin elk door list of geweld zijn voordeel 
najaagt. Voorzeker behoef ik u niet te herinneren, G. T., welk eene ge- 
wigtige rol de handelstraktaten sedert het fiadid der zestiende eeuw in de 
geschiedenis van Europa hebben gespeeld , hoe dikwerf ijverzucht en han- 
delsnijd tot bloedige oorlogen hebben geleid, en welke schatten tot verkrij- 
ging en handhaving van monopolieregten verspild zijn. Want ook het 
streven naar monopolie is ten naauwste met het mercantide stelsel verbon- 
den. Wanneer elk volk zijne belangen van die der overige afscheidt, en 
meent zich alleen te honnen koste te kunnen bevoordeelen, dan is het 
natuorlijk, dat elke nijverheidstak op hare beurt boven andere bevoorregt 



200 0« TAii REES 

zoekt te worden; dat elk koopman er naar streeflt om al zijne mededingers 
uit de havens te weren, waarop kij gewoon is te handelen; dat d^L fabik- 
kant zijne landgenooten wU dwingen om nitsiaitend zijne waren te koopen ; 
dat de landbouwer den aanvoer van uitheemsch graan tradit te beletten, 
zoodra het goedkooper dan het zijne en juist daarom voor het algemeene 
welzijn van het hoogste gewigt is. Wel had het eigenbebng reeds ved 
vroeger eene diergelijke monopoliezucht doen ontstaan, en kunnen wij zelb 
hare sporen ontdekken, zooverre onze kennis d» gnjze oudheid reikt; 
maar het gevaar werd thans dubbei groot, nu de wetenschap door schoon- 
schijnende redenen het misbruik scheen te wettigen. Bijkans ovend be- 
gonnen de regeringen zich als de voogden en ieidslieden der nijverhdd 
te beschouwen. Terwijl zij zoowei den handel als het fabiiekwezen over- 
eenkomstig de eischen van het mercantieie stelsel trachtten te hervonnen, 
erkenden zij de bestaande monopolien en zochten slechts dese aooveei 
mogelijk dienstbaar te maken aan de beieiking van het groote doel: be- 
vordering der nationaie welvaart door toenemende onafhankeigkheid van 
vreemde industrie. 

Ook in ons vaderland hebben de mannen van wetenschap van den aan- 
vang der zeventiende tot het einde der achttiende eeuw deze denkbeeUen 
gehuldigd. Huoo dx Groot, de geleerde stichter van het nieuwe ataats- 
en volkenregt, had omtrent het weaen der vdkswelvaart nog zoo weinig 
juiste inzigten, dat hij het groote voordeei van den handel op Spanje en 
Portugal hoofdzakelijk in de ruime hoeveelheid goud en ztivar atdde, die 
van daar herwaarts werd gevoerd ^). Onze beroemde geschiedschrijver 
PiETBB Co&NBLisz. UoofT, bij gelegeuheid der sluiting van het twaalf- 
jarig bestand in een vertrouwelijken biief zijn gevoelen over 'slands toe- 
stand ontvouwende, achtte het dringend noodig het toenemend gebruik 
van buitenlandsche fiabriekwaren door gestrenge wetten tegen te gaan, 
ten einde te voorkomen dat het HoUandsche geld uit het land gevoerd 
werd ^). De scheipzinnige db la Coubt, hoe verdienstelijk in andeie 
opzigten, misgunde aan vreemde natien elke winst, omdat die zijns inziens 



*) HUimarum L. IV, pag. 872. 
>) MmigehoerkeB, bl. 2S8. 



REDEVOERING. 201 

met een evenredig verlies aan onze zijde gepaard gingi en zag in zijne 
eenzijdigbeid de onschatbare voordeelen van den binnenlandschen handel 
zoozeer voorbij , dat hij allen , die zich daarmede bezig hielden , slechts als 
parasieten beschoawde, die op hunne mede-inwoners aasden ^). De uit- 
atekende regtsgeleerde Ui^rio Hvbbb, hoezeer erkennende dat elk uitslui* 
tend handekprivil^e met het natuurregt in strijd is, haastte zich echter 
in denzelfden vohdn er bij te voegen, dat het toelaten van monopolien 
niettemin geoorioofd en noodzakelijk kan zijn, en haalde daarbij de Oost- 
Indische compagnie tot voorbeeld aan, niettegenstaande in zijnen tijd geen 
voldoende reden voor de hemieuwing van haar octrooi meer bestond ^). 
Ook in de achttiende eeuw hebben onze staatkundige schrijvers geen beter 
licht over dit onderwerp geworpeUi niettegenstaande zij zich meer opzet- 
telijk daarmede begonnen bezig te houden. Het verslappen van den voor- 
maligen ondememingsgeest, de toenemende zucht der kapitalisten om hun 
geld bij voorkeur in staatspapieren te beleggen, en de gevolgen van den 
gebrekkigen regeringsvorm, gepaard met den sneUen vooruitgang onzer 
medediugers op het gebied van handel en nijverheid, deden een overdreven 
gevoel van achteruitgang en verval geboren worden , waardoor de aandacht 
van staatslieden en geleerden op den toestand der inheemsche industrie 
werd gerigt. Overeenkomstig den geest des tijds werden zelfs verscheidene 
prijsvragen over de middelen tot herstel uitgeschreven. Doch in den vloed 
van geschrifi»n, door deze omstandigheden uitgelokt, treft men naauwelijks 
eenige denkbedden aan, die een beter inzigt in den aard en de ware 
oorzaken d^ volkswelvaart verraden. Reeds had de Italiaan Fietbo Vebbi 
in 1771 de heilrijke vruchten der vrijheid van arbeid in een helder licht 
gesteld , reeds had Adam Sihth vijf jaren later de wetenschap der staat- 
huishoudkunde op de ware gnmdslagen gevestigd , toen onze schrijvers nog 
voortgingen de dwalingen van het mercantiele stelsel te huldigen en te 
verspreideD. Het verlangen der kwijnende labrieken naar bescherming 
door premiBn of verbodswetten werd van alle zijden ondersteund en toe- 
gejuicht. Men droDg er op aan, dat voorwerpen van pracht en weelde 



*) Aamoynmg der poUHeke ffraitden m maximm van HoUand m Wut^FrieiUmd^ bl. 77, 119. 
*) Le iure eixUaHe, h. IL Sert. II. C. v. n». 11 et 18. 

26 



208 0. V A II R E E S 

bij het inkomen swaar belast en het gebraik van inlaiidflch &hridcaat 
sooveei mpgelijk bey<»derd zoa wosdexL Men amaalde op hen, die Fran- 
sche zijde en £ngelach laken dioegen» en beawoer allen, in wi^r boiat de 
heilige liefde voor het vaderliuid nog niet geheel waa oitgedoofii, om toch 
liever duurder en siechter wai^n te gebmiken, dan nit kakbare onver- 
schilligheid 'slands onafhankelijkheid en welvaart aan den vreemdding 
prijs te geven. In de aterkste bewooidingen werd hefe deebemen in 
buitenlandsche' ondememingen a^kenrd. Immera aciheen men daardoor 
mede te werken om den bloei van andere volken te bevordmn, terwijl 
men, door hun den bijstand der Hollandadie kapitalen te weigeren» aao 
huone nijverheid groote alagen zou kunnen toebiengea Gdietmhouding 
van de inrigting en de huJ^middden onaer fabiieken irerd ala een der 
krachtigste middelen beschouwd, om de vieemde mededingera vooifai] te 
streven, en met dat doei voorgesteld, om niet sledita gewone werklieden 
maar ook bekwame en op 'shnds kosten in de nijverheid geoefende jonge 
lieden op straffe van eeuwige ballingschap te verbieden het hnd te ¥er- 
laten. Deze of dieigelijke denkbeelden en phnnen worden niet aileen bij 
middelmatige schrijvers, maar zelfs bij den bekwamen Eux Luzac en bij 
de coiyphaeen der wetenschap, Piani* ea KLvn, aangetroffeiL Zoo 
algemeen en zoo sterk waa het vooroorded, dat de laatate, aelfiB nadat hij 
de werken van Vxbu ea Smith geleaen had» aioh daarvan nog niet kon 
ontsban. Toen hij in 1806 de eeiate leaasn over atatbtiek in ona vader* 
land begon te geven, lekende hij bij de vennelding onaer handebbetrek- 
kingen met onderscheidene landen nog telkena ang^vallig nit, voor welke 
waarde wij naar die gewesten uitvoerden en hoeveel wij daarvan terug 
ontvingen, met het doel om te ondenoeken ci de hoevedheid geld in raa 
land daardoor toe* of afiiam en overeenkomstig deae sktsom een oordeel 
over de vopr- of nadeelen van elken bijaondeien iiiiiifth^v te veUen ^). 

Bij zooveel eenstemmigheid tuaschen de mannen van- wetenadiq) ge« 
durende een tijdperk van twee eeuwen, bij zulk een algemeen en onaf- 
gebroken vasthouden aan de dwalingen van het mercantieie atelsely aou er 



1) ffei coUegie ttm Abbiaan Kluit mr de eiaiUtiek vm Neisrhmd, door M^ O. tan 
Rees, in het nydtckrift voar iUuakttitk^mdkmth en iiaiieiiek, 1865. 



REDEYOERING. 208 

voorseker giond bestaan om te yerwachten dat de nijv^heidspoUtiek onzer 
vborouders geheel op de bevordering van de zoogenaamde industrieele 
onafhankdijkheid der natie gerigt en het &briekwes5en krachtdadig be« 
achermd «>a njn geweesL ZdfiB sou het niet kunnen bevreemden wanneer 
men hier te lande in dat opsigt Frankrijk en Engeland verre voorbij ware 
gestre^, alwaar althans onuitreeks het midden der achttiende eeuw enkele 
stemmen sich tegen de heerschmide dwaalbegrippen begonnen te verheffen. 
Dit onganstig vermoeden wordt echter door de geachiedenis gelogenstraft. 
Geen land ia in vioeger dagen aoo nabij de ware b^pnselen geweest^ 
en heeft door sijne inatellingen aooveel tot hunne erkenning bijgedragen, 
ab ona vaderland. Wanneer viij de plakkaten bestuderen , die gedurende 
de aeventiende en de achttiende eeuw de tohr^^n geregeld hebben , dan 
ttaan wij verbaasd ovor de betrekkeUjk gennge sporen van het bescher- 
mend atelsel» welke daarin worden aangetroffen, en over het bijkans 
volshigen gemis van diergeUjke pogingen tot opwekking en begunatiging 
van inheemfldie soheepvaart en &briek8nijverheid, als Cbohwell met zijne 
aavigatie-akte en Colbsbt met zijne reglementen en yerbodzwetten beoog- 
den. Verre van ten gevaUe det natbnale schepen bemoeijeUjkt of geweerd 
te worden» werdm de buitenlandache koopvaarders door eene voorkomende 
behandeling en lage tarieven van aUerw^ naar onze havens gelokt. 
Reeds m het jaar 1604 had WALfEBa Ralbigh koning Jaoobus I op deze 
omtitandighmd^ ais een d« hoofidoonsaken van onzen bloei, gewezen; en 
welke theonen onse geleerden ook mogten verkondigen , onze staatsUeden 
weken in dit opngt sled&ts b^ uitzondering af van de voorvaderlijke poUtiek. 
Niettegoistaande Engdand en Frankrijk door hooge inkommde regten 
hunne eigene fabrieken poogden te bevoordeelen en tevras onzen handel 
af breuk te do» , bleven onze voorouders aan dezelfde beginsekn getrouw. 
Ons taeief van in- en uitgaaDde regten van 1726 vormt in dit opzigt eene 
glanarijke tegensteUing met die onzer naburen; en zelfs op het laatst der 
vorige eeuw, toen het fabriekwezen luide om bescherming riep, bleven onze 
regraten standvastig weigeren tot opbeuring der kwijnende nijverheid verbods- 
wetten t^;en de voortbrragselen der buitenlandsche industrie uit te vaardigen. 
Deze onafgebrokene en stelselmatige wederstand tegen algemeen heer- 
schende dwalingen is vooraek^ em krachtig bewijs voor bet gezond verstand 

26* 



204 0. V A n R E £ S 

en den praktischen zin onaer voorvaderen, die bij^de behartiging yan de 
belangen des vaderlanda zich geensadns door de verkeerde eischen eener 
dwalende wetenschap van het regte spoor lieten brengen. Doch sij werpt 
tevens een nieuw licht over de inwendige geschiedenis der voormalige 
Republiek, en strekt aoowel tot verkkring als tot regtvaardiging der po- 
gingen van de zoogenaamde zeeprovinden en bepaaldelijk van het rijke 
en magtige HoUand > om in de vergadering der Staten-Qeneraal' een over- 
wegenden invloed te verkrijgen en te behouden. Yrachtvaart was in die 
gewesten het voomaamste middel van bestaan; en onze zeesteden waren 
reeds voor den opstand stapelplaatsen geworden voor de waren van gansch 
Europa. Uitsluitend bedacht, om deze beide bronnen van welvaart steeds 
ruimer te doen vloeijen, waren HoUand's staatslieden gevrijwaard tegen 
den verderfelijken invioed van leeringen, waarvoor in hon stekel van 
nijverheidspolitiek geen plaats gevonden werd. Welk een geringe roimte 
bekleedden de voortbrengselen van den vaderlandschen bodem en het in- 
heemsche fabriekwezen in de met buitenlandsdbe waren volgeladene ma* 
gazijnen , die voor de herwaarts komende of van hier vertrekkende schepen 
aitijd ruime gelegenheid tot het bekomen van voordeelige hulingen of 
retourvrachten aanboden? Wat behoefden de HoUandsche regenten zich 
te bekommeren om de becijferingen van de aanhangers der handelsbalans, 
daar de bloei en rijkdom van hun gewest het krachtigste bewijs opleverden 
van de deugdelijkheid der door hen gevolgde regelen? Zoo bleef han* 
delsvrijheid steeds het hoofdbeginsel der nijverheidspolitiek van HoUand, 
en daardoor ook van die der gansche Bepubfiek. Te vergeeb klaagde de 
landbouw reeds tijdens de onderhandelingen over het twaalQarig bestand, 
dat zijne belangen aan die des handels werden opgecfferd. Vrochteloos 
waren de pogingen van het fabriekwezen in het laatst der vorige eeuw , 
om zich door verbodswetten ten koste der.inhmdsdie verbruikers te laten 
begunstigen. HoUand bleef standvastig eiachen, dat aan aUe waren der 
wereld vrije toegang op zijne markten zou worden verleend, en voOTkwam 
daardoor met de daad, dat het beschermende stelsel zich van de studeercel 
der geleerden eenen weg baande tot in de wetgeving der RepubUek. 

Hoe aoa ik mij vaheogeD, G. T., wanneer ik op eea andw, maar 



REDSVOERING. 805 

niet minder grarigtig gebied dezeifde getdgenis van onsEe voorouders kon 
afieggenl Doch zoo sij in tegenovarsteUing van het mercantiele stelsei 
anbelemmerde roiliog en viije mededinging der buitenlandache febriekwa- 
ren sijn bligven vooistaan: aan dcoi overal faeerschenden monopoliegeest 
hebben adj op den dimr geen wedrstand kunnen bieden. Reeds herinnerde 
ik u, dat het gildeweaen ook in ons land heeft bestaan; en hoezeer de 
wijsheid onaer vegenten sjne nadeelen in menig opzigt getemperd heeft: 
voor de ontwftkeling onzer indostrie is het , vooral in de hmd-provincien , 
steeds een hindeipaal gebleven. Van meer belang is echter het monopolie 
der beide groote handelsoompagnien geweest, aan wier zorg de ontginning 
en ontwikkefing onaer kokmien korten tijd na het ontstaan der Republiek 
is toevertrouwd. Door. krachtige zdfwerkzaamheid rijk en magtig geworden, 
en sints overoude tijden aan eene betrekkelijk groote vrijheid van arbeid 
gewoon, hadden onze vooxouders steeds een gegronden weerzin gevoed 
t^n alle insteliingen of aanmatigingen , die aan hunne vrijheid , om naar 
willekenr een middel van bestaan te Idezen, afbreuk konden doen. Op 
den 4^ October 1540 vaardigde KAnsL V een plakkaat uit, waarbij al 
wat naar mcmopolie smaakte en voor de algemeene welvaart nadeelig was, 
op straffe van verbeordverklaiing der op dien grond in beslag genomene 
goederen en arbitraire conectie verboden werd ^); en dat die wet geenszins 
de bestrijding van een diep ingeworteld kwaad, maar integendeel de 
beteugeling van een ingeslopen misbrnik bedoelde, hetwelk door de op(n- 
baie meening gestrengelqk veroordeeid werd, bewees Johan yan Olden- 
BAaNEvsLT, tocn hij in 1618 de merkwaardige veridaring aflegde, dat de 
staten van HoUand en de i^nten der voomaamste steden , blijkens hunne 
resoluti&i» elk bijzonder voorr^ in handel en nijverheid steeds voor 'slands 
welzijn zeer schadelijk geacht en zich daarom met grooten emst daartegen 
verzet hadden , r't zelve verwo^nde als monopolie tegen de vrije navigatie 
en traffijke» die voor alle man gemem" moeten gehouden worden % 
Doch in het laatst der zestiende eeuw was Nederland begonnen ook zijn 
deel te eischen van die rijke Oost« en West-Indische bezittingen, op wier 



<) ZuBCK» Codex BaiwMi bL 731 in ?ooe mmopolie. 
*) rerkmen, bL 72. 



206 O. V A. 9 R E E S 

SQhatten Spanje en Fortugal tot op dieaat tijd uitaliiiteiid aanspTaak hadden 
gemaakt; en met het besit van kokmieii wer ook de oufenadelijke, het 
verstand benevelende en het gemoed toeiduoeqieDde gonddinBt^ die daaiaan 
althans in den aanvang oinafficheideli|k verfamden naa,' in het hart onaer 
kooplieden. Yoorzeker aou het weinig doonigt en allliana weinig faillgk- 
heid verraden, indien wij thana, beedienen door ket heUere licht der 
staathuishondknndige wetenachap, de maatregelen wflden miapiijaBen, waar- 
door de Staten-Generaal het aanzijh gaven iaan de bevootregte Oost- en 
West-Indische oompagnien. Zoohng de oorkg met j^mnje voortdoBrde 
en de RepubUek buiten magte waa in ver verwijderde mirim aaa onse 
scheepvaart voldoende bescherming te verleenen, waa in de vaeenigmg 
van vele verspreide krachten en kapitalen wdl^ faet eenige middei gelegtti, 
om niet slechta aan het vaderhnd duuname handebbetrekkingen met Aadg 
en Amerika te veraekeren, maar bovendien den vijand op de gevo^gste 
wijze af breuk te doen. Doch dat de akcfata tqddijk verleende octrooijeD 
teUcens weder aijn bernieuwd; dat onae iegeDiaik, door veleilei banden 
aan de bewindhebbera dior compagnien verknocht, zich het feC der ovar« 
zeesche bezittingen nimmer emetig hebben aangetiokken ; dat & bewind- 
hebbers zelven , dechta op anelle en gioote winsten bedaeht, in de mt- 
geatrdite aan hun beatuur toevertronwde landstieken regt en meiisdidipt- 
httd met voeten getreden en de todcomst op onverontwooiddijke wi^ 
aan het tegenwoordige hebben opgecfferd: dat wevpt een vidt opomse 
handel^eachiedenis» die door de algemeene soknld vm aSe zeewirende 
nati&i op dit gefaied wel eenigermate veraadit maar geeaaains ni%ewjfldit 
wordt Het is voor cmae vrijheidiievende en door het hAt der faerroiming 
beachenm voorvaderen slechta eene sehrale eer» dat aij zicsh niet met 
diei^;elijke gruwden hebben beioedeld, ab door Spanje^s fimati^e aonen 
in Meiico en Feru zijn geple^gd» Dodi heriimert u de meedoogenkxne 
wreedheid, waarmede de inwonera van een groot gedeelte der Mdokkcn 
van hun eenig middel van faeataan faerocfd en tot de grootste eUende 
gedoemd zijn , opdat de prija der apecenjen cp Amateidam^a werddmaikt 
niet door te grooten aanvoer faeneden het vastgestelde peil zou dalen. 
Brengt u de rampspoedige geschiedems onzer voormalige voIkpIantingeD in 
Noord-Amerika te fainnen» wier ontwikkding en blod door kldngeestige 



REDBVOERING. 207 

baatsoeht aan de handhaving vm mUimisade handelsfoonegten is opge- 
offerd. Denkt aan de Btelaelmatige bekmmeringen, waardoor overal de 
vestiging van kolomaten bemoeijelqkt en verhinderd werd, opdat de be- 
windhebbers op hmmen Weg geen lastige mededmgers xouden cmtmoeten, 
en van hon oppermagtig beheer geen rekenschap aan vrije Nederlanders 
ioaden behoeven af te leggen. £!n wat zijn de gevolgen dier kortzigtige 
politiek geweest? Welke vruchten hebben de ontaettende kapitalen afge- 
worpen, door de beide oompagnien tot handhaving van haar monopolie, 
«oowel tegeia lanc^enooten cdsr vreemdelingen, besteedP Reeds op het 
hatst der seventiende eeuw war«h aoowel het rijke maar verwaarlooade 
Brazilie als het niet Bdkider belangrijke Nieuw-Nederland ten gevolge van 
een verkeerd koioniaal bestuur voor ons verloren gegaan. Nc^ iang daarna 
blerf de Oost^Indische compagnie, gelukkiger dan hare West-Indische 
zuster, het uitwendige aanzien eener krachtvolle gezondheid behouden: 
doch reeds ondermijnde een langzame tering haar schijnbaren bloei. Tot 
behoud van haar monopolie allengskens genoopt om het grootste gedeelte 
van den Oost^Indisohra arohipel als met eene dubbele linie van tolbeambten 
en krijgslieden af te sluiten, werd zij meer en meer met een last van 
schulden bezwaard, die door geen evenredige winsten werden opgewogen. 
Niettemin bleef zij hardndddg vasthouden aan de oude beginselen en sloeg 
met noodlottige verblinding elke waarschttwing in den wind. Sindelijk, 
in het laatst der vorige eeuw, door den nood gedwongen aan 's lands 
regering geldelijke ondersteuning te vragen, kon zij haar inwei^dig verval 
niet kmger verheden. Het bleek toen dat zij de ruime uitdeelingen ^ 
waardoor zij de natie had mislmd, reeds geruimen tijd geenszins met de 
vmchten van haren handei maar met de aanzienlijke kapitalen bestieden 
had, die zij tot handhaving i^ haar crediet had opgenomen» en dat haar 
schijnbare l^i slechM een 'kunttig ^lanketsel wos waarmede zij 

haar wsiren toestand vooir aUer^o(^en had weten te verbergen. 

Noch haar nc)ch .der West-Indische compagnie had het echter aan wij*' 
zen raad ontbroken. Reeds voordat de eerste was opgerigt, had Willem 
Uss2LiNcx, een der meest ervarene en schrandere kooplieden van zijnen 
tijd, in een hoogst belangngk geschrift op het voordeel gewezen, hetwelk 
geregelde handelsbetrekkmgen met nijvere kolonisfeh konden aanbrengen, 



308 O. VAH RSE8 

en uit dien hoofde aangeraden niet filechts de beftshaviiig^ der Amerikaan- 
adie inboorlingen ter harte te nemen, maar ook de toeneming eener wel- 
varende bevoUdng door alle daarvoor geachikte middden te bevorderen 0* 
Maar noch de West-Indische noch de Oost-Indiache oompagnie wilde er 
van hooren, om zich tevreden te stellen met de vmchten van een vrij han« 
delsverkeer. De kostbare voortbrengaeien der overaeeache geweaten bij 
tiitalaiting in hare magt te krijgen en daardoor in ataat te sijn, van de 
Europesche verbmikers een bovenmati^n prija te eiachen: aietdaar het 
droombeeld , dat beiden voor oogen zweefde en dat aij voortdorend hebben 
nagejaagd. Toen omstreeks het midden der aeventtende eeaw de anelie 
ontwikkeling en uitbreiding der Engelsche volkphmtaigen in Noord-Amerika 
bij de verspreide HoUandache kotoniaten aldaar emstige beaoigdheid voor 
honne veiligheid en vrijbeid deden dntataan, en zij herhaaldelijk bij de 
bewindhebbera der Weat-Indiache oompagnie op vrijheid van arbeid, aan- 
deel aan het beatnur en bevordering van hndverhnizing aandrongen, als 
de eenige middelen om den ondergang van het kwijnende Nieaw-Neder- 
land te voorkomen, hadden zich ook reeda in het moederhmd ondenchei-^ 
dene atemmen ten ganate eener meer vrijzinnige koloniale politiek veriieven. 
In acherpe bewoordingen giapte de bekwame acheepakapitein Dayib Pix- 
T2B8Z. DE y&iu in dc merkwaardige beachrijving zyner avontnarUjke 
reizen de onverantwoordeUjke en dikwerf troawelooze handelwijze der West- 
Indiache compagnie, die hij door e^;^ ervaring had leeren kennen. De 
voordeden^ aan het bezit van bloeijende landboawkobnien verbonden, 
werden tevena door hem in een helder Ucht gesteld. Omstreeks denzelfden 
tijd werden door een onbekend sdmjver beginselan verkondigd, die zelfs 
in onze dagen nog met hevigen tegenstand te kampen hebben. Hij leexde 
dat kotonien aUeen tijdeUjk tot aitslaitend verkeer met het moederland 
verpUgt mogea woiden; dat zelfreigering en • handelsvi^heid onmisbare 
vereischten zijn voor. haren bloei^ en dat het moederhmd ^e eigene 
beUingen miskent^ door hare ontwikkeUng en beschaving tdgeia te hooden^). 



Vam Uetebsn» f. 698. 

*} OeickieetmU det NederlaMteOe votkpUmlingei^ in j^tfoi^jhienka, ieecMomod uU iei 
oogptmi der kolomale poUtlek, door U^ 0. tan Xzis, 1655, U. 146 ▼?. 



REDEVOERING. 209 

Weinige jaren later, toen Brazilie reeds voor ons vaderland verloren was, 
sagen de geschriften van Pistbb ds la Court het licht, waarin de na* 
deelige gevolgen van het mohopolie der beide groote handelmaatschappijen 
en het onregt» hetwelk door zijne handhaving aan Nederland's inwoners 
werd aangedaan, in meesterlijke trekken werden uiteengezet ^). Doch de 
schrandere maar heftige ns la Cotjbt was een partijman, een vurig aan- 
hanger der Loevesteinsche factie, een vriend van den raadpensionaris 
JoHAN BB Witt : cu toeu iu 1672 de onderdrukte Oranjepartij op het 
kussen kwam , deelden zijne geschriften in het lot der ontelbare pamflet* 
ten, waarin het voormalig bestuur der stadhouders met al de overdrijving 
en al de hatelijkheid der partijzucht beoordeeld en veroordeeld was ge- 
worden. Zij werden verwaarloosd en spoedig vergeten. Nog was evenwel 
de reeks der goede raadgevers niet gesloten. Op het laatst der zeventiende 
eeuw gaf de Hooge Regering in Oost-Indie aan de bewindhebbers in 
overweging , om de kustvaart in de kolonien vrij te stellen , daar de groote 
onkosten, die het weren van vreemde koopvaarders vereischte, de winsten 
bijna geheel verslonden. In het jaar 1741 stelde de gouvemeur-generaal 
VAN Imhoff voor, dat de compagnie het grootste gedeelte van haren han- 
del aan de vrije mededinging overlaten en haar monopolie hoofdzakelijk tot 
Java, de Molukken en China beperken zou. Zijn opvolger Mossbl, die 
in zijne inzigten deelde, drong er insgelijks op aan, dat de schepen van 
bijiondere kooplieden niet langer geweerd , maar althans onder eenige voor- 
waaiden in Indie toegelaten zouden worden ^). Doch al deze voorslagen 
werden in het moederland op de schaal van het kortzigtige eigenbelang 
te ligt bevonden. Hoe zou men ook hebben kunnen besluiten, om vrij- 
willig van den alleenhandel op een gedeelte dier uitgestrekte bezittingen 
af te zien, wier bestuur aan de bewindhebbers zooveel voordeel, zooveel 
invloed, zooveel eer, zooveel gelegenheid tot begunstiging van vrienden en 
verwanten, verschafteP Men volhardde zoolang men kon: totdat de com- 
pagnie, na de gedwongene openlegging harer boeken, als een onttroonde 



') Zie m^'ne Verhandeliog oyer de Aa$iiipyHng enz. ran de tA CouEXy Utrecht, 1851. 
*) Zie mijne Yerliandeling over de staatlitdslioudkmidlge verdiensten ran 6. SU van 
HooniooBP, Utrecht, 1854, U. 101 yt. 

27 



210 0. VAir REE S 

vorstm of^ juister welligt, als eene eerlooze banboetierster ten grave daal* 
de, en aan het vaderland eene achold van tachtig millioenen benevens het 
drukkende beheer van kolonien achterliet, wier onkosten reeda sedert eene 
reeks van jaren geenszins door hare opbrengst waren gefivenaard. 

Mijne taak^ G. T., spoedt ten einde. Reeds ben ik met dit ovenigt 
onze dagen genaderd; doch hoewel ik slechts de hoofdpunten van de 
staathuishoudkundige geschiedenis der Republiek kon aanstippen» hoop ik 
u overtuigd te hebben , dat onze schoone en rijke historie ook uit een 
oeconomisch oogpunt hooge waarde heeft. Wanneer wij haar raadplegen, 
dan klinkt ons uit het verleden eene emstige vermaning tegen, om vnjheid 
van handel en nijverheid als den besten grondslag onzer welvaart te be« 
schouwen, en ons voor de klippen te wachten» waarop onze voorouders, 
door den Sirenenzang van monopolievoordeelen onweerstaanbaar aangetrok- 
ken, schipbreuk hebben geleden. O, mogt die waarschuwende stem van 
het voorgeslacht steeds gehoord en ter harte genomen wordenl 

Het was het begin van een rampspoedigen tijd voor ons vaderland^ 
tpen de Oost-Tndische compagnie in het jaar 1798 werd opgeheven. Ten 
gevolge van den oorbg met Engeland weldra van het veikeer met al hun- 
ne buitenlandsche bezitingen verstoken^ door Frankrijk overheerscht en 
uitgeplunderd» en eindelijk niet slechts van hunne nationale onalhanke- 
lijkheid maar van bijkans alle bronnen van bestaan benx^d, achmra onze 
vaderen niets anders dan den volshgen ondergang van vrijheid en welvaait 
te kunnen verwachten. Reeds schilderden de dichters in huiveringwek* 
kende bewoordingen den dag , waarop de laatste telg d^ Bataven in de 
weder door zee en stroomen ingenomwe hmdstreken te veigeefs de plaats 
zou zoeken, waar zijne voorzaten geleefd en voor 'slands vrijheid gestreden 
hadden. Doch eene betere toekomst was voor ons vaderland weggdegd. 
De jaren van druk waren tevens jaren van opregte verbroedering tussdien 
de voormalige staatspartijen , van emstige opwekking tot veTlidite vader* 
landsliefde, van onmisbare voorbereiding tot een doelmatiger en krachtiger 
staatsbestuur. Nog voordat de troepen der verbondene mogendheden in 
het jaar 18IS Nederland bianentrokken , hadden onze vaderen reeds door 
eigene krachtsinspanning een groot gedeelte van den vaderlaoidsdim bodem 



REDEVOERING. 211 

van Eransohe bajonetteii geniiverd. Die heQrijke uitkomst was hoofdzakelijk 
te danken aan Gijsbkrt Ejlbsl yan Hogbmdobp, die^ na zijn leven voor 
de onafhankelijkheid van zijn land op het spel gezet en door zijne doel* 
treffende maatregelen een beteren regeringsvorm voorbereid te hebben , al 
de krachten van zijn rijk begaafden geest aan het welzijn van zijne natie 
bleef toewijden. Docur veelzijdige ervaring en emstige stodie tot een helder 
inzigt in de behmgen der volkswelvaart gekomen» en van de waarheid 
der leerstellingen van Abam Smith volkomen overtuigd, stelde hij zich tot 
taak^ de wetgeving van het jonge koningrijk in overeenstemming te bren- 
gen met de eischen der nieawe staathuishoudkundige wetenschap. Doch 
de regering miskende zijne bedoelingen, de natie besefte niet dat hij 
meer dan bloote theorien, dat hij de voorwaarden van haren bloei verde- 
digde, en de vereeniging met Belgie^ waar het beschermend stekel gedu- 
rende twee eeuwen zeer diq>e wortelen geschoten had, sleepte ons op den 
dwaalw^ voort, waarop onze voorouders naauwelijks de eerste schreden 
hadden gezet. Doch Hogbndobp had niet te vergedb gesproken en ge- 
schreven» al mogt de edele man de voldoening niet amaken^ zijne onver- 
moeide pogingen naar waarde geschat en met rijke vrachten bekroond te 
zien. In 1830 werd de diplomatieke band^ die ons aan Belgie hechtte, 
gewelddadig losgemkt Tot zijn voormalig grondgebied beperkt^ kon 
Noord-Nederland zich weder ongestoord ovei^ven aan de stadie der 
vocnrvaderlijke politiek, waaronder het bloeijend en magtig was geworden. 
Allengskens kkm de overtoiging, dat hare beginselen nog steeds toepassing 
verdienden. Hogendobp'8 geschriften, vroeger naaawelijks opgemerkt, 
wexden geleeen en herlezen en steeds meer op piijs gesteld. Het zaad , 
sedert de oprigting van leerstoelen voor de staathaishoadkande aan onze 
hoogescholen door bekwame mannen oitgestrooid, begon langzamerhand 
vroohten te dngen. TerzeUder tijd greep bij onze natie eene gewigtige 
&i in menig opzigt wddadige bew^[ing plaats. De opwekking der natu>« 
naliteit in den strijd met Belgie en de meer en meer drokkende gevolgen 
van het betreoienswaaidige steisel van volharding deden den sedert 1815 
bijkans ingesloimerden pobliekea geest weder ontwaken en bngten de 
natie tot het beaef « dat in de vergadenaal harer vert^;enwoordigers niet 
sledita onverschillige rq^eringsontweipen, maar hare eigene en dierbaarste 

27* 



812 0. TAH REES 

belangen beaproken werden. £r ontstond allengskenft levendiger belaag^ 
steiling in 'slands aangelegenheden, helderder inzigt in de vereiechten 
der volkswelvaart^ krachtiger ondememingsgeest 

Het was juist omstreeks dezen tijd, O. T., dat de wetenschap der 
staathuishoadknnde, na in betrekkelijk weinige jaren de zetels der geleerd- 
heid zoowel in de oude ais in de nieawe wereld veroverd te hebben, 
met onwederstaanbare kracht in de kabinetten der vorsten en de raadzalen 
der regeringen begon door te dringen. NaaaweUjks had Engeland, in het 
fiere bewostzijn zijner eigenwaarde, op aansporing van Robsrt Psai*, 
in het jaar 1845 den slagboom laten vallen, die de navigatie-akte van 
Cromwell aan de mededinging, vooral onzer kooplieden, in den weg had 
gesteld, of alle beschaafde natien werden door dezeifde zucht tot hervor- 
ming harer nijverheidswetgevingen en krachtdadige toepassing van de 
leersteliingen der wetenschap bewogen. Hoeveel is er in de laatste jaren 
niet gedaan om de voortbrenging te bevorderen, de railingen gemakke- 
lijker te maken^ en daardoor de algemeene welvaart te doen toenemen! 
Herinnert a de reosachtige werken, tot onderlinge verbinding der rijken 
en tot verbetering der middelen van gemeenschap tot stuid gebragt. 
Denkt aan de pc^ingen om het muntwezen te hervormen en de credietia- 
stellingen niet slechts uit te breiden , maar ook beter aan hare bestemming 
te doen beantwoorden. Vestigt bovenal het oog op de tarief hervormingen 
en de trapsgewijze i^schaffing van beschermende regten, die bijna inalle 
landen van Earopa en zelfs in Amerika plaats grijpen. Overal worden 
langzamerhand maar stelselmatig de banden losgemaakt, die handel en 
nijverheid belemmerden. De geest van associatie, die aan onze eeaw 
eigen is, heeft zich ook op dit gebied doen gelden en zelfs Eoropesehe 
congressen in het leven geroepen, uitsluitend aan de overweging van 
staathuishoudkundige vraagstukken toegewijd. Overal vonnen zich ver- 
eenigingen, met het edele doel om de beginselen der wetenschap meer en 
meer te doen zegevieren, en de tijd is niet verre, waarop zij door de 
regeringen van alle beschaafde natien als de ware grondshgra der nijvor- 
heidspolitiek beschouwd en gehuldigd zullm worden, 

Bij den dikwerf heftigen en hardnekkigen tegenstand van het kortzigtige 
eigenbelang, dat bij de voortduring van dwaling en onregt ten koste van 



RBDBV0ERIN6. Sld 

het algemeene welzijn sijne rekening vindt, zou zulk een snelle en vol- 
komene zegepraal echter bijkans onbegrijpelijk zijn, indien de staathais- 
houdkande zich oitsiuitend van hare st^elijke zijde, als een middel tot 
bevordering van bloot materieele welvaart, kon aanbevelen. Doch het is 
haar bijzonder voorregt, 6. T. , niet slechts met de laagste maar ook met 
de hoogste wetten der menschelijke natuar in de naauwste betrekking te 
staan , en zoowei aan godsdienst en zedelijkheid als aan staats- en volken- 
regt den krachtigsten steun te verleenen. Reeds achttienhonderd jaren 
geleden werd door Christus de verhevene waarheid verkondigd, dat alle 
menschen kinderen zijn van denzelfden Hemelschen Vader, geschapen naar 
Zijn beeld en tot volkomene ontwikkeliug van huu onsterfelijken geest ge- 
roepen. Welke gevolgtrekking is eenvoudiger en natuurlijker dan deze, 
dat ailen geregtigd zijn tot het vrije gebruik der krachten en vermogens^ 
die 'hun door God tot vervuliing hunner aardsche behoeften en tot berei- 
king hunner bestemming voor de eeuwigheid geschonken zijnP Toch 
bleef de slavemij in hare afschuweUjkste gedaante in de volkplantingen 
der meest beschaafde natien die verhevene waarheid als in het aangezigt 
slaan , en werd hare afschaffing door geen regering in emstige overweging 
genomen, voordat het bewijs geleverd was, dat de gruwelijke verkrachting 
der persoonlijkheid, die met slavenhandel en slavenarbeid gepaard gaat, 
niet slechts de ziel beiden van den meester en den slaaf verpest, maar ook 
voor de materieele welvaart op den duur vergiftige vruchten draagt. Vraagt 
men aan de staathuishoudkunde naar den weg om rijk te worden of zich , 
althans tegen armoede te vrijwaren: haar antwoord is eene aansporing tot 
arbeidzaamheid en spaarzaamheid, tot matigheid en zelfbeheersching. Krach- 
tig word het regt van eigendom, als de onmisbare voorwaarde tot ontwik- 
keling der welvaart, door haar gehandhaafd en zoowel tegen socialisme als 
tegen communisme verdedigd. Zonder zich met godsdienststelsels in te 
laten, leert zij als op elke bladzijde harer geschiedenis , dat geloofsdwang 
en onverdraagzaamheid ook aan het sto£feiijke welzijn eener natie knagen. 
Terwijl zij hare leerstellingen en voorschriften op de zelfliefde doet rusten , 
als de krachtigste drijfveer van het menschelijk gemoed, stelt zij tevens 
de schoone natuurwet in een helder licht, volgens welke ieder door de 
behartiging van zijn eigen belang gedreven wordt om met de bijzondere 



S14 0. ?Air RBB8 

vennogens, die hem gesclLOiiken sdjn, het algemeene webijn te bevoideren. 
Over welk onderwerp zij ook geraadpleegd moge worden, steeds stemmen 
hare lesaen volkomen met de eenvondige maar beteekeniBvoUe aedewet 
overeen, waarin de Ghristen al sijne pligten j^ns de maatachappij sa- 
menvat: opregte en verlichte liefde tot den naaste. Stelt sij zich tot taak, 
de oorzaken van het pauperisme op te sporen , dan brengt zij nieuwe be- 
wijzen aan den dag tot bevestiging der waarheid^ dat een betm toestand 
der maatschappij niet alleen en zelfs niet voomamelijk van r^ringsvormen 
en regeringsmaatregelen, maar vooral van zedelijken vooruitgangj van 
emstigen en volhardenden strijd tegen zonde en dwaling te wachten is. 
Wie kan de heibijke vrochten berekenen» welke zij voor de ontwikkeling 
van het volkenregt zal dragen, door de overtdging te vestigen, dat de 
stoffelijke belangen der onderscheidene natien niet vijandig tegen elkander 
overstaan^ maar dat de welvaart van het eene land onafschddelijk met 
die der overige verbonden isP £n wanneer zij op eerbiediging van de 
natuurlijke» uit den aard van den mensch en de zamenleving voortspmitende 
wetten dringt, die de voortbrenging eii verdeeling der goederen r^gelen; 
wanneer zij naast de handhaving van veiligheid en r^, vrijheid van ar- 
beid vordert en vrijheid van mededinging; wanneer zij t^n elke wiUe* 
keurige r^ling van handel en nijveriieid met nadmk hare stem verhdlt: 
mag zij dan geen krachtige bondgenoote heeten der r^tmatige zucht oiut 
burgerlijke viijheid? 

Eene wetenschap^ die zich van zoovele sijden aanbeveelt» heefit vocmt- 
zeker regt als een der grondznilen van vxijheid en orde^ van welvaart en 
beschaving beschouwd te worden. Hoezeer moeten wij ons dan verheu- 
gen , dat hare beoefening en toepassiiig in de laatste jaren ook in ons 
vaderhmd met reuzenschreden is vooruit g^;aan. Wilt gij bewijaen » 6« T.? 
]k heb u slechts het jaar 1860 te herinneren , waaiin ona muntatdsel naar 
de eischen der wetmsdbap hervonnd &i het vruchtbare bq^nael van onbe- 
perkte mededinging in handel en scheepvaart in onze w^geving is qpge- 
nomen. Sints dien tijd heefi bijkana dk jaar cp de ovecbtij&elen van 
vro^r geple^ onregt m verouderde dwahngen nieuwe ovwwinning» 
behaald; en zelis ten opzigte van enae koloniale politiek» die reeds op 
aoo menig>unt gunstig afsteekt bij het atebel der Ooak^Indische eompa- 



REDEVOERING. 21» 

gnie, b^pK)6t6ii wij met vrengde de morgenscbemermg van een nog bete- 
ren dag» waarin de daur gekochte ondervinding der voorvaderen met emst 
ter harte genomen en de leaaen der wetenschap uit overtuiging toegepast 
sullen vrarden. Zoo mogm wij de hoop koesteren^ dat ons dierbaar va» 
derland, onder de leiding van den Almagtigen God^ die het lot van staten 
en volken met de hoogste wijsheid en Uefde regelt« met vemieuwde le- 
venskracht eene achoone toekomst tegengaat. 



Edel Orootachtbare Heeren Curatoren dezer hoogeschooU Aan uwe keu- 
ze, door onaen geeerbiedigden koniag bekrachtigd, heb ik het te danken, 
dat het voortaan mijne levenstaak aal zijn^ door het onderwijs van zeer 
gewigtige wetenschappen tot bevordering van Nederland's weksijn ea bloei 
mede te werkea. 6ij hebt mij niet onwaardig gekeurd de schoonste 
befarekking te bekleeden, welke aan hem te beurt kan vallen, die het 
vaderland innig lief heeft en tevens zijn lust vindt in het beoefenen van 
weteaschap. Hoe zal ik woordea viadea om het gevoel vaa erkentelijkheid 
uit te drukkea» dat mij dea boezem vervult? Doch ik weet het, aiet 
door ijdele betuigiagea maar door dadea verlaagt gij uw vereeread 
vertrouwea geregtvaardigd te ziea. Oatvaogt ia dit plegtig oogeablik de 
verzekeriag, dat het de vurigste weasch vaa mija hiurt is^ uwe verwach- 
tiag niet teleor te stellea. Wel gevoel ik leveadig hoeveel mij aog oat- 
breekt om dea mij door u aaagewezea arbeid aaar eiBch te volbreagea. 
Op het uitgebreide gebied der staatsweteasdiappea is aog zoo meaig veld» 
waarop ik oaauwelijks de eerste schredea heb gezet, ea het is aiet zoader 
schroom » dat ik de geringheid mijoer krachtea met de grootschheid mijaer 
taak ve^Ujk. Doch de gedachte geeft mij moed, dat gij vaa mij aiet 
meer zult vorderen dan ik door onvermoeiden ijver in staat zal zijn te ge- 
vm. Voorzeker , indien liefde voor de wetenschap en liefiie voor het va* 
derland, indien hooge ingenomenheid met den werkkring» die mij wacht, 
eenigen waarbaig kunnen geven vow naauwgezette pligtsvervuliing» dan 
mag ik de hoop voeden, dat ik uw vertrouwen niet geheel beschamen zal. 
Ik aanvaard dien weddoing met de ootmoedige bede in h^ hart, dat 



216 0. T A V R E E S 

Gk>d mij wiJ8heid en kracht moge schenkeii , om dien in het bdang der 
studerende jongelingschap en tot heil des vaderlands te venrollen. Ik aan- 
vaard dien tevena, ^el Grootachtbare Heerenl met vertrouwm op uwe 
welwillendheid en op uwe veelvermogende ondersteuning tot uitbreiding 
der hulpmiddelen van het onderwijs. Moge deae hoogeachool onder uw 
bestuur voortdurend in bloei toenemen , en ateeda een brandpunt sijn van 
ware beschaving en verlichting, waaruit de weldadige atialen der weten- 
schap zich over het gansche vaderland verspreiden! 



Hooggeleerde Heeren, Zeer Geachte Ambtgenooten 1 Hoeaeer word ik 
door t^enstrijdige gevoelena geschokt ^ nu ik u met dien naam b^;roetm 
mag I Hoe zwelt mij de borst van hooggeatemde vreugde , dat ik het 
regt verworven heb in uw midden zitting te nemenl Wanneer ik echter 
het oog laat gaan over uw achtbare lij en zoovelen voor mij zie, aan 
wier buitengewone talenten en rustelooze werkzaamheid niet alechts deze 
hoogeschool maar het vaderland en de wetenachap ved verschuldigd zijn , 
dan rijst een twijfel in mij op, of het mij gelukken zal onder u eene 
niet geheel onwafurdige plaats in te nemen. Doch de hoop bezielt mij , 
dat gij mijne pogingen daartoe met welwillendheid beoordeelen en naar 
vermogen ondersteunen zult. De roem der . viiendschappelijke v^ouding, 
die een der schoonste sieraden uitmaakt van uwen kring , was reeds tot 
mij doorgedrongen ^ voordat ik vermoeden kon, dat het vo(»t^ mq ver- 
leend zou worden zelf daarvan de aangename vruchten te plukken. Hoe 
de werkkring , die mij hier werd aangeboden , mij ook toe mqgt lagehen : 
niet zonder diep gevoelden weemoed heb ik de plaats vaarwel gezegd , 
waar ik van mijne vroegste jeugd zoo oneindig veel goeds genoten heb, 
waar Gods zegen in hooge mate op mij en de mijnen heeft geruatj vraar 
ik zoovele dierbare betrekkingen » zoovele tiouwe vrienden achterlaat. 
ThanSj in eene mij nog vreemde omgeving verplaatat^ tot andere en 
meer gewigtige werkzaamheden geroepen en onbekend met de eigenaardige 
moeijelijkheden , welke daaraan verbonden zijn , sta ik ala aan den ingang 
van een nieuw tajdperk van mijn leven. Een beklemmend gevoel van 
eenzaamheid zou mij welligt overmeesteren , indion ik niet reeds bij erva- 



j 



REDEVOERING. 217 

ring wist, dat ik op awe belangstelling , op nwen bijstand, op uwe 
voorlichting rekenen mag. Hoevele blijken van vriendschappelijke gezind- 
heid zijn mij , die u allen bijkans even vreemd was , reeds te beurt geval- 
len ! Ontvangt daarvoor mijn opregten dank , en weest verzekerd dat ik er 
den hoogsten prijs op stellen zal, in uwe vriendschap te mogen deelen.; 
Neemt mij in uw midden op als een jongeren broeder, die, zonder reeds 
uwe ervaring en uwe verdiensten te bezitten, met u naar hetzelfde doel wil 
streven , en al zijne krachten zal inspannen om u in naauwgezette beoefe- 
ning der wetenschap te evenaren. 

Nooit zal ik , hooggeachte (J. W.) Ermerins ! de voorkomende welwil- 
lendheid vergeten, waarmede gij mij bij mijn vorig bezoek aan GruQo's 
veste onder uw gastvrij dak ontvangen hebt. Gij, sints vele jaren de 
vriend van mijn geliefden vader, hebt uwe vriendschap terstond en onge« 
vraagd geschonken aan den u toen nog onbekenden zoon. Uw gevoelig 
hart begreep hoeveel waarde het voor hem hebben moest, reeds dadelijk 
bij zijne komst in de hem vreemde stad te weten , waar gulle hartelijkheid 
hem wachten, waar onvermoeide hulpvaardigheid hem bijstaan, waar rijpe 
ervaring hem voorlichten zou. Het is mij eene behoefte u daarvoor nog- 
maals in het openbaar mijn innigen dank te betuigen. Blijf steeds voor 
mij dezelfde, dien gij u van denaanvang onzer kennismaking hebt betoond. 

Hooggeleerde Heer Philipsb! Behoef ik het nog uit te spreken, hoe- 
zeer ik de bewijzen van welwillendheid waardeer, die gij mij als uw aan- 
staanden ambtgenoot reeds bewezen hebt P De vermeerdering van het getal 
der hoogleeraren in uwe faculteit en de feestelijke plegtigheid dezer dagen 
kunnen voor u, hoezeer de bloei dezer hoogeschool u ook ter harte gaat, 
geen bronnen van onvermengde vreugde zijn. Thans voorzeker gevoelt gij 
levendig het gemis der beide mannen , die gedurende eene reeks van jaren 
met u tot de vorming van degelijke en ontwikkelde regtsgeleerden hebben 
zamengewerkt I en die door overeenstemming in denkwijze en gezindheid, 
door gelijken ijver voor de wetenschap, door getrouwe en beproefde vriend- 
schap ten naauwste met u verbonden waren. In de volle kracht van den 
mannelijken leeftijd werd de onvergetelijke Star Numan door den dood 

28 



218 0. TAir REES 

van uwe zijde weggerakt; en uw andere ambtgenoot, wiens tegenwooidig- 
heid te dezer plaatse mij verheugt en vereert, achtte zich ter zelfder tijd 
verpligt de taak, die voor zijne verzwakte gezondheid en klimmende jaren 
te zwaar werd, aan jeugdiger krachten toe te vertrouwen. Zoo zijt gij 
alleen van het drietal vrienden overgebleven ^ en de ledige plaatsen in de 
regtsgeleerde faculteit zijn thans door anderen ingenomen. Doch is het u 
niet eene streelende gewaarwording , en tevena de beste vergoeding voor 
de geledene verliezen , twee uwer voormalige leerlingen als ambtgenooten 
naast u te zien P Wat mij aangaat , hoewel ik , aan eene andere hooge- 
school opgevoed , uw voortreffelijk onderwijs niet genoten heb , wees verze- 
kerd dat ook ik het op hoogen prijs stel, in u een voorbeeld te bezitten 
van echte wetenschappelijkheid en naauwgezette pligtsbetrachting , en onder 
uwe leiding mijn niewen loopbaan te aanvaarden ! Vergun mij daarbi} op 
den steun uwer voorlichting en medewerking te mogen rekenen! TJwe 
achting en vriendschap meer en meer waardig te worden , zal mijn emstig 
streven zijn. 

Hooggeleerde Heeren Faueb en G&atama! Voorzeker acht gij de be- 
tuiging overbodig, dat ik het mij tot eere reken naast u zitting te nemen 
in de regtsgeleerde faculteit aan deze hoogeschool; naast u, hooggeachte 
Faube, die, toen wij elkander drie jaren geleden voor het eerst ont- 
moetten, geenzins vermoedende waar en in welke betrekking wij elkander 
zouden wedervinden, reeds als scherpzinnig beoefenaar van het hedendaag- 
sche regt een welverdienden roem verworven hadt; naast u, hooggeachte 
Gratama! aan wiens bekwame hand de zamenstelling van een nieuw 
strafwetboek overeenkomstig de eischen der wetenschap was toevertrouwd , 
toen u, te gelijk met mij, een nog hooger bestemming werd aangewezen. 
AIs lid derzelfde faculteit met u en den door ons evenzeer hooggeschatten 
Fhilipse werkzaam te zijn, is een voorregt, dat ik te meer waardeer, 
daar ik het streelende vooi^evoel koester dat ware vriendschap, op weder- 
zijdsche achting gegrond^ ons steeds naauwer vereenigen en onze gemeen* 
schappelijke taak zoowel aangenamer als ligter maken zal. 

Edele jongelingen, kweekelingen dezer hoogeschool! 6ij hebt gehoord 



REDEV0ERIN6. 219 

door welke middelen ons vaderland in vro^r dagen bloeijend en magtig 
is geworden; en voorzeker, bij de herdenking van de grootsche daden 
onzer voorvaderen heeft uw hart sneller geklopt , en is de vurige wensch 
bij u opgerezen, dat Nederland steeds de zetel zij van welvaart en be- 
schaving, en zoowel door de voortreffeKjkheid zijner instellingen en de 
doelmatigheid van zijn bestuur, als door den degelijken en opgewekten 
zin zijner burgers, eene eervolle plaats onder de meest ontwikkelde natien 
blijve innemen. Webiu, de verwezenlijking van dien wensch zal grooten- 
deels van u zelven afhangen. In welke betrekking gij ook later tot wel- 
zijn der maatschappij zult werkzaam zijn^ uwe denkbeelden en gevoelens 
zuUen op de openbare meening een krachtigen invloed uitoefenen en daar« 
door eene hooge beteekenis verkrijgen voor de toekomst des vaderlands. 
Zoo gij de overtuiging koestert, dat vrijheid» zoowel op het gebied van 
geestelijke als van stoffelijke werkzaamheid , de onmisbare voorwaarde is 
tot krachtige en veelzijdige ontwikkeling der natie , doch tevens de gevaren 
kent, welke aan eene miskenning van den waren aard dier vrijheid ver* 
bonden zijn ; zoo gij inziet dat het welzijn van den staat hoofdzakelijk van 
den emst^ de bekwaamheid, de werkzaamheid en de geestkracht zijner 
burgers afhankelijk is; zoo gij doordrongen zijt van de waarheid, dat op 
den weg van den vooruitgang de reiniging van het gemoed gelijken tred 
moet houden met de beschaving van het verstand, en dat zoowel mate- 
rieele welvaart als wetenschappelijke ontwikkeling weinig waarborgen van 
duurzaamheid en vruchtbaarheid aanbieden, wanneer zij niet steunen op 
den grondslag van zuivere zedelijkheid en verlichten godsdienstzin : dan 
zult gij krachtdadig medewerken, niet slechts tot bevordering van den 
bloei des vaderlands , maar ook tot uitbreiding van het rijk van waarheid 
en liefde , van vrijheid en regt op aarde. 6ij inzonderheid , die u meer 
bepaaldelijk aan de beoefening der regtsgeleerde wetenschappen toewijdt: 
van u hangt voor een aanmerkelijk gedeelte de toekomst van Nederland af. 
Gij bereidt u voor om in onderscheidene betrekkingen den staat te dienen , 
en mij is de schoone taak aangewezen, om u daarbij voor te lichten en 
behulpzaam te zijn. O, dat wij nimmer vergeten wat het vaderland van 
ons vorderen mag ! Moge de vriendschapsband , die ik met u hoop aan te 
knoopen , in gelijke liefde voor vaderland en wetenschap een onwankelba- 

28* 



220 0. YAN REE8 REDEYOERING. 

ren grondslag vinden I Beschoawt mij » dte u nog slechts weinig in leeftijd 
en ervaring vooruit ben^ als een ouderen vriend, wiens pligt niet alleen, 
maar ook wiens lust het is, voor u te Uven en te werken. Hoezeer sou 
ik wenschen u daardoor^ voor zooverre het de m^ toevertrouwde weten- 
schappen betreft^ eenigermate het gemis te vergoeden van den uitstekenden 
man , die niet alleen door zijne veelomvattende geleerdheid en onvermoeide 
werkzaamheid uwe achting, maar ook door zijne levendige belangsteUing 
in uw welzijn en uwe studien en door zijn aangenamen en yriendschappe- 
lijken omgang uwe genegenheid in hooge mate verworven had. Doch 
ook al mag ik de hoop niet voeden om Stae Nuhan in alle opzigten te 
evenaren , laat mij het vertrouwen koesteren dat het mij evenzeer gelok- 
ken zal u liefde en eerbied in te boezemen voor de gewigtige wetenschap- 
pen , tot wier beoefening ik geroepen ben u aan te sporen. Dan zollen 
wij met eendragtigen zin te zamen arbeiden tot ontwikkeling van ons 
zelven, tot bevordering en verspreiding der wetenschap, tot verhooging 
van den bk)ei dezer hoogeschool, tot vermeerdering van het welzijn van 
ons dierbaar vaderland. 



ORDO LECTIONUM, 

IN AGADEMIA GRONINGANA 

vHABBMDAEUM 

INDE A.WEI M.8EPT.ANMCDI3CCCLVII ADFERIAS AESTIVAS ANNI CIOIDCCCLVIII. 



IN FACULTATE DISCIPLTNARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

HsBMANNus Chbistianus van Hall die Veneris, hora VIII et IX, 
automnaU et aestivo tempore etiam die Martis, lovis et Satami, hora 
Vni, elementa Botamcee iilustrabit; Botanicea sublimioris selecta quaedam 
capita tradet die Martis, hora I; die Mercurii hora IX et X aget de 
plantis medicinalibue aliisque vaiio respectu uiilibue, sive de Botanica 
applicata , ordine Familiarum naturalium ; die Satumi autem , hora X et 
XI , Oeconomiam ruralem docebit. Post ferias Faschales et mense Septem- 
bri, altemis dierum hebdomadibus» die Mercurii hora matutina VII 
ewcuraionibue botanicie praeerit. 

Ianus Guilixlhus Ebmibrins diebus lovis» Veneris et Satumi, hora 
XI, Jritimeticee , Jlgehrae, Geometriae et Uriffonometriae pianae elementa 
explicabit; PAyeicam eaperimentalem docebit die Merourii, hora I, diebus 
lovis, Veneris et Satumi, hora XII, Phyeicam t&eoreticam universe, aut 
selecta eius capita, provectioribus disdpulis ezponet. De Matheeeoa ele^ 
mentie disquisitio habebitur diebus lovis, Veneris et Satumi, hora pome- 
ridiana III. 

NicoLAUS MuLDSB dic Lunae, hora X, Zoologiae elementa die Martis, 
hora X et XII, Bietoriam Mammalium et Avium naturalem dooebit; die- 
bus Veneris et Satumi, hora XI, Jnatomen ammalium comparataim tradet. 
JSwercitiis zoohyicis et zootomicis practicis quotidie praeerit 

GuiuELHus Adbianus ENSCHSDi dicbus lovis et Satumi, hora IX, 
Stereometriam et Hijfonometriam spAaericam docebit; selectt Jlgebrae capita 



222 ORDO LECTIONUM. 

exponet diebos Lunae et Martis, hora XI; JstrMomiae ekmenta tradet 
die Mercurii, hora I» et die lovis, hora pomeridiana VI; Gemetriam 
analytieam, Calculum differentialem et intreyalem, Mecianicam analyticam 
exponet horis commiiitonibus commodis; J^or^ttVta matAemaHca futmioram 
Praeceptorum moderabitur horis postea indicandis. 

Fetrus Iohannes yan Kbrckhoff diebus Lunae et Martis / hora IX , 
die vero Mercurii, horis XI et XII, CAemiam anorganicam docebit; diebus 
lovis, hora XI, et Satumi, hora X, Chemiam carporum organicorvm expo- 
net; diebus Lunae, hora XII, et lovis, hora X, CAemiam pAarmaceuticam 
tradet; Chemiae technologicae capiii^^ in usum publicum explicabit diebus 
Lunae et Martis, hora pomeridiana VI; Chemiam practicam docebit et 
Exercitia anaiytica in Laboratorio moderabitur quotidie. 

IN FACULTATB FHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

Frbdericus Christianus de Grbuve diebus Lunae, Martis et Mercurii, 
hora XI, Logicam docebit; diebus autem lovis, Veneris et Satumi, hora 
IX, Historiam Philoeophiae antiquae exponet; iisdem diebus, hora X, 
Iletaphyeicam tradet; Encyclopaediam , Ethicam, aliamve PhiloeopMae par^ 
tem hora auditoribus commoda explicabit Cum provectioribus Kantii 
et KiNKERi philosophandi rationem interpretabitur. 

Iosua Ioannbs Fhilippus Valbton Jntiguitatem Hebraicam explicabit 
diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Idbrum Dbutbbonomii 
interpretabitur diebus iisdem, hora XI; Elementa Grammaticee Hebraieae, 
additis exercitiis analyticis, tradet die lovis, hora XII, et Veneris, hora 
IX et XII; Grammaticam linguartm Semiticarum comparatam, additis 
exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus lovis, Veneris et 
Saturni, hora VIII; Fsalmos selectos interpretabitur die Saturai, hora 
IX. Cum provectioribus Kgsegartbnii Chreetomafhiam privatim leget 
die lovis, hora VI, et CAreetomathiam ISrscAianam a Bbrnsteinio 
editam eodem die, hora VII. 

GuiLiELMDs losEPHUS Andrbas Ionckblobt Hiatoriam Patriae politieam 
exponet diebus lovis, Veneris et Satumi, hora XII; lAnguam LHerasque 
Belgicae explicabit et Eloquentiae praecepta tradet diebus Lunae, Martis et 



ORDO LECTIONUM. 223 

Mercurii, hora XII; Ewerdtia practica modeiabitur die Martis, hora I; 
selecta Vondelii et Hoofdii carmina interpretabitur diebus Lunae et lovisi 
hora I; Shaksperii, Racinii, Goethii et Schillerii selectas tragoedias 
aesthetice tractabit diebus Mercurii et Veneris, hora I; Exercitia oratoria 
moderabitur diebus Lunae et lovis, hora VI p. m. 

GuiLiXLMus Hegkeb diebus LunaCi Martis et Mercurii, hora IX, (hroli 
Magni vitam et res geatas duce Einarbo enarrabit; post ferias hibemas 
pokticarum, guae dicuntur, partium in Graedae dvitaiibue obmarum rationes 
exponet; Jntiguitatea JRomanae tradet iisdem diebus, hora X; Antiquitatea 
Graecas iisdem diebus, hora VIII. 

CoRNSLius Mabinus Francken diebus lovis» Veneris, Satumi, hora X, 
interpretabitur Livii Hiatoriarum librum XXI» Catulli et Tibulli 
carmina selecta; iisdem diebus, hora I, Hsroboti Aistoriarum Hbrum 
I, Sophoclis Oedipum Beffem; die lovis et Veneris, hora XI, de 
kistoria poeds Graecae exponet privatim. Die Lunae et Mercurii, hora 
I, Paedayogicen tradet, adiunctis Latine scribendi et disserendi exercitiis. 

IN FACULTATB THEOLOGICA. 

Fbtbus Hoktbdb db Gboot diebus Lunae, hora VIII, Martis, hora X, 
et Mercurii, hora VIII, Historiam Eccksiae CAristianae, secundum Zinea- 
menta, a se tjpis divulgata, enarrabit; diebus Lunae, Mercurii et Vene« 
ris, hora X, Doffmaticam et Jpoloffeticam Christianam, secundum Com- 
pendium a L.G.Pabbau et se editum, exponet; diebus Lunae et Mercurii, 
hora IX, et Martis, hora XI, Theologiam Naturalem, secundum Compen- 
dium a se editum, tradet; die Mercurii et Veneris hora I TAeoloffiam 
Siblicam explicabit. 

LuDOvicus Geblachus Pabeau diebus lovis et Veneris, hora XI, 
^ncyclcpaediam TAeoloffi CAristiani, secundum Compendium, a P.Hofstede 
DB Gboot etse editum, exponet; diebus Martis, Mercurii et lovis, hora 
XII, secundum Compendium suum typis expressum, in TAeoloffiam CAri- 
stianam moraiem inquiretj diebus Lunae atque Veneris, hbra XII, et die 
Martis, horal, loca nonnuUa Hermeneutices sacrae, secundum Cdmpendium 
suum, typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hebrdica cum Commi- 



224 ORDO LECTIONUH. 

litonibus interpretabitur; die Lunae, hora I, et Mercurii, hora XI, aget 
de OrMca et de JSistaria librorum Feteris Foederis. 

OviLiELMus MuuBLiNe die Lunae, hora XI, et die lovis, hora I, agQt 
de Historia et de Oriiica librorum Novi Foederis\ die Martis, hora IX, 
Euangelium Iohannis, inde a capite XIII, et diebos lovis et Veneris, 
hora IX, Fpistolam Pauli ad Timothjbum secundam, eiusdemque adTiTUM 
Fpistolam cum C!ommilitonibus interpretabitur ; diebus Martis et Yeneris, 
hora VIII, et die lovis, hora X, Theohgiam Practicam tradet, secundum 
Compendium suum, typis editum; die Veneris, hora IV dimidiata, ewerciiia 
JffomHetica, et die Satumi, bora XI, exercitia provectiorum CatecAetica, 
cum pueris instituenda, moderabitur. 

Disputationibus cum publicis tum privatis de Zocis TAeolofficis , die 
Mercurii, hora III, suis vicibus praeerunt Theologiae Frofessores. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

Henricub NiENHuis dicbus Mercurii, lovis et Veneris, hora XII, locum 
de foro competente in causis dvUibus , ipsiusque Processus Oivilis cum 
principia tum praecepta exponet , ratione maxime habita iuris , quo utimur : 
quibus, post ferias hyemales, adiuhget Ewerdtationes forenses. 

Iacobus Hermannus Fhilipse diebus Martis, Mercuiii, lovis et Veneris, 
hora X, Institutiones Iustiniani explicabit; die Lunae, Martis, lovis 
et Veneris, hora XI, mense vero Maio, lunio et Septembri, iisdem diebus, 
hora VIII, selectos Pandectarum locos tractabit; die Lunae, hora IX et 
X, die Martis, hora IX, Historiam luris Bomani enarrabit; die Mercurii, 
lovis et Veneris , hora IX , JEncyclopaediam et Methodolqgiam luris tradet. 

Rembt Tobias Hugo Fetrus Librecbt Alexandsr van Boneval 
Faure diebus Lunae, Martis, Mercurii, et Satumi, hora XI, lus CivHi 
iodiernum, iisdemque diebus, excepto die Mercurii, hora XII, lus Mer* 
catorium explicabit Zeffes de iis tributis, quorum ratio maxime cum iure 
privato coniuncta est, interpretabitur horis postea constituendis. 

Lectiones de lure Naturali, Fublico ac Gentium, de Delictis et FoemSj 
item de Codicis Criminalis interpretatione caet postea indicabuntur. 

Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt luris Frofessores. 



ORDO LEGTIONUM. 225 

IN FACULTATB MEDICA. 

Iacobus Baart de la Faille diebus Mercurii et lovis hora VIII, et 
Saturni hora IX, sed post ferias Paschales, diebiis Mercurii et lovis 
hora VIII , Veneris et Saturni hora VII , Artem Obstetriciam Theoreticmi 
et Practicam exponet, et in Nosocomio ad parturientium lectos practice 
instituet: — diebus Lunae et Martis hora VIII, Artia Obatetridae partem 
Technicam docebit: — Therapiam JSpedalem morborum tradet diebus 
Lunae, Martis et Mercurii hora IX, et post ferias Faschales diebus Lunae, 
Martis, Mercurii et lovis hora VII, et Lunae et Mercurii hora IX: — 
diebus Mercurii hora X, et Satumi hora VIII, Medicinam Forenaem 
docebit: — diebus Lunae, lovis et Satumi hora X ad XII, ceteris diebus 
hora XI ad XII, in Nosocomio Academico Clinicia ewercitationibm vacabit. 

Franciscus Zacharias Ermerins Vathologiam generalem docebit diebus 
Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Satumi, hora IX; Histologiam, diebus 
Lunae, Mercurii et lovis, hora XI; Anatomiam pathologicam ^ die Martis, 
hora XI, die Veneris, hora VIII et X. Hxercitationibw clinicis in Nosop 
comio quotidie vacabit, hora I. 

Ianus Hissink Iansen Chirwrgiam docebit die Martis, hora X, diebus 
lovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, 
hora IX; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Satumi, 
hora XII ; Clinicia ewercitationibue in Nosocomio Academico vacabit diebus 
Lunae, Martis, lovis et Veneris, hora XII; Anatomen corporia humani 
exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Satumi, hora IV; Dieaectionibua 
cadaverum aneUomicis tempore opportuno instituendis quotidie praeerit. 

IsAACUS VAN Dsen Physiologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis 
et Mercurii , hora VIII ; Phyeiohgiam apecialem et ewperimentalem diebus 
lovis^ Veneris et Saturni, hora VIII, et die Martis, hora XI — ^I; 
Bemediorum effectum et therapeuticum usum, diebus Lunae, Martis et 
Mercurii, hora X; Pharmacognosin et Pharmacologia^n ewperimentalem , die 
lovis et Satumi, hora X, et die Veneris, hora IX; Diaeteticam et Politiam 
medicam die Lunae et Mercurii, hora IV, Morbos systematis nervosi diebus 
deinde indicandis ; Indagationibus physiologicis in Laboratorio Physiologico 
quotidie praeerit, 

— i^ 29 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN AGADEMIA 6R0NIN6ANA 

DIE XXXI DECEMBBIS aOIOCCCLm 



In Facultate Theologica 4S. 

g n PhiL Tbeor. et lit Hum. ... 51. 

u a luridica 66. 

» n Medica 33. 

* » Disc. Math. et Phys 13. 



195. 



DOCTORES CREATI 

IN ACADEMIA GRONINGANA, 

INDB A DIE Vm OCTOBRIS CIOIOCCCLVn AD XIV OOTOBBIS CIOIOCCCLVIIL 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 
1858. 
oj d. 25 lun. Ianus Lambertus de Boer , Workamensis Frisias , publice 
defensa dissertatione de 2 Shim. FII vaticiniorum Mesaaniorum /onte , 
TheoL Doct,^ moffna cum laude. 

IN PACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
BT LITERARUM HUMANIORUM. 
1858. 
i^/i^d. 12 lun. lusTiNus Adrianus yan Oennep, Groninganus, lur. Rom. 
et Hod. Doct. , publico et Latino sermone defenso specimine in- 
augurali vemacula lingua scripto over Simon Benard, Phil. Theor. 
et Lit. Hum. Doct., cum laude. 

IN PACULTATE lURIDICA. 
1857. 
1 d. 14 0ct. RsoNERUS Tjaarda Mbes, Appingedamensis^ privatim defensis 
quaestionibus iuris inauguralibus , lur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
^ d. 14Nov. GuiLiBLicus Meubsinob, ex pago Eext Drenthinus, privatim 
^ defensis quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct. 

U Eodem die. Frbdericus Albxander Robbbrtus Arnoldus vanIttersum, 
^^ Gioninganus, privatim defensis quaestionibus iuris inauguralibus , 

lur. Rom. et Hod. Doct.^ eum laude. 

29» 



J 



228 DOGTORES GREATL 

^ '^ d. 2 Dec. Pbtbus Adrianus Bsbosma, ex pago Idaart Frisius, privatim 
defensis quaestionibus iuris inaoguralibus , lur. Rom. et Hod. Doct. , 
cum laude. 
/ Eodem die. Lambbrtus Ktmmbll, ex pago Havelte Drenthinus, privatim 
defensis quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et Hod. Doct., 
cum laude. 
y d. 16 Dec. Lambbbtus Vos, Assena-Drenthinus, privatim defensis quae- 
' stionibus iuris inauguralibus , lur. Rom. et Hod. Doct. 

^ Eodem die. Wttze de Ybibb Schultze^ L^vardiensis , privatim defensis 
^ quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. etHod. Doct., aim kmde. 

1858. 
d. 11 lan. Albbbtub Nap, Gfoninganus, privatim defensis quaestionibus 
iuris inauguralibus ^ lur. Rom. et Hod. Doct. 
ijO d. 18 lan. Iustinus Adbianus yan Gennbp, Gioninganus, privatim de- 
fensis quaestionibus iuris inauguralibus , lur. Rom. et Hod. Doct., 
magna cum laude. 
I (^ d. 25 Mart. Ianus Aldbicus Sluib , Assena-Drenthinus , privatim defensis 
' quaestionibus iuris inauguralibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 

Eodem die. Isaacub Roessingh, ex pago Gasselter Nyeveen Drenthinos, 
privatim defensis quaestionibus iuris inauguralibus, lur. Rom. et 
Hod. Doct. , magna cum laude. 
17 lun. loANNBs RuABDi VAN RoTEN , cx pago Ondcrdendam Gro- 
ninganus, privatim defensis quaestionibus iuris inauguralibus, lur. 
Rom. et Hod. Doct. 
23 lun. GuiLiELMUB VAN DEB TuuK , cx pago Noordlaren Groninganns, 
privatim defensis quaestionibus iuris inauguralibus , lur. Rom. et 
Hod. Doct. 
O^ {"^ d: 9 Oct. Edzabd Johan Moddebman^ Groninganus, privatim defensis 
quaestionibus iuris inauguralibus , lur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. 
^^6 d. 11 Oct. Alexandeb Mabtinus Fabbau, Groninganus, privatim defensa 
dissertatione vemacula lingua conscripta aver den inireai, lur. Rom. 
et Hod. Doct. , cum laude. 
Q^y d. 12 Oct. Sebabtianus Mattheub Sigibmund de Ranitz, Groninganus, 
(^ publice et Latino sermone defensa dissertatione lingua vemacula 



ifc 



jir- 



i/ 



DOCTORES CREATI. 229 

oonscripta aver art 68 der Grandwet in verband met de geechiedeme 
van het Nederlandache etaateregt beechouwd, lur. Rom. et Hod. Doct, 
magna cum laude. 

IN FACULTATE MEDICA. 
1857. 
d. 31 Oct. Samubl Robbbbtus Danibl yan Wagbningbn, ex pago Jellam 
^ Frisius, Med. Doct.^ privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, 

Art. Obst Doct., cum laude. 
1858. 
rjl d. 30 lan. Ianus Antonius Hbnbicus Gooszbn, ex pago Eibergen Gelrus, 
' Med. Doct. , privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Art. 

Obst. Doct. , cum laude. 
d. 6 Febr. Fbtbus Hbbmanus Asman, Leovardiensis, Med. Doct., pri- 
vatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. Doct.^ 
magna cum laude. 
d. 27 Febr. Albbbtus Johannbs db Gboot , ex pago Vries Drenthinus , 
Med. Doct, privatim defensis thesibus argumenti obstetricii^ Art. 
Obst. Doct, cum laude. 
d. 6 Mart. Evbbabdus Iacobus van Rotbn, ex pago Onderdendam 
Groninganus, Med. Doct. , privatim defensis thesibus argumenti 
obstetricii, Art. Obst. Doct^ cum laude. 
d. 27 Mart. Hbnbicus Wichbbs, ex pago Middelstum Groninganus, Med. 
Doct., privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, Art. Obst. 
Doct. , cum laude. 
I ^ d. 17 April. Guiliblmus Kbnt, Franequera-Frisius, Med. Doct., privatim 
defensis thesibus argumenti obstetricii , Art. Obst. Doct. , magna cum 
laude. 
d. 1 Maii. Hibbonymus Ulfbbdus Schleubholts ^ ex pago Bedum 6ro- 
ninganus , Med. Doct. , privatim defensis thesibus argumenti obste- 
tricii, Art. Obst. Doct. , cum iaude. 
Eodem die. Nicolaus Westendorp Bobrma^ ex pago 'tZandt Gronin- 
ganus, Med. Doct. , privatim defensis thesibus argumenti obstetricii, 
Art. 0\)>\ Docr,., cfnn laude. 



/1- 

>1 






X' 



230 DOGTORES GREATI. 

I d. 22 Maii. Hbrmanus Rudolphus Bobrma, ex pago 'tZandt GroDin- 
l^ ganus, Med. Doct., privatim defensis theaibua argamenti obstetricii, 

Art. Obst. Doct., cum laude. 
^ ^ d. 16 lun. Abend Folmeb, Groninganos, privatim defensa dissertatione 
lingua vemacula conscripta over iet wezen van het HAeumatime, 
Med. Doct., ma^na cum laude. 
d. 17 lun. loHANNBS SoPHius WicHERS. c pago Middelstum Groninganus, 
privatim defensa dissertatione lingua vemacula conscripta aver de 
verkromminffen der beenderen en de daardoor teweeg gehragte mievor- 
minffen bij Bachitie , Med. Doct. , magna cum laude. 
n (^Eodem die. Nanko Roelop Hepting ^ Appingedamensis, privatim defensa 
dissertatione lingua vernacula conscripta bevattende eenige opmerMngen 
over de verschijnselen van Jpoptexie^ Med. Doct. 

23 lun. SiBBANDUs Elzo Stbatingh, Groninganus, privatim defensa 
dissertatione lingua vemacula conscripta sub titulo: Groningen ah 
iooonplaate beechouiod, Med. Doct. , magna cum laude. 

24 lun. Henbicus Beins, e pago Hoogezand Groninganus, privatim 
defensa dissertatione lingua vernacula conscripta over de galvamsche 
polarisatie , Med. Doct., magna cum laude. 

(jix Eodem die. Iagobus Ianus Beukema, e pago Niezijl Groninganus , privatim 
^ defensa dissertatione lingua vernacula conscripta over de lijkveratyving , 

Med. Doct., magna cum laude. 
q^^ d. 26 lun. Ieen Iest^ e pago Stiens Frisius, privatim defensa disserta- 
' tione vemacula lingua conscripta sub titulo : ieta over de toerking der 

sttychnine, Med. Doct. , magna cum laude. 
^q Eodem die. Habm Reilingh D. fil., Groninganus, privatim defensa 
^ dissertatione lingua vernacula conscripta sub titulo: geechiedkundig- 

geneeshundige beschouwing der in de provincie Oroningen epidemisch 

geheerscht hebbende fusschenpoozende ioortsen sedert de W eeuw, 

Med. Doct. , magna eum laude. 
vji d. 3 lul. Abend Hilbingh Pbins, ex pago Gasselte Drenthinus, privatim 

defensa dissertatione lingua vemacula conscripta sub titulo: beschrij' 

ving van een geval van cardnoma meduUare testicuH, Med. Doct. 






ATHENAEUM ILLUSTRE 



AMSTEiLODAMENSE. 



NOMINA PROFESSORUM, 
lli ILlVSni kmsm AlSTILODaEIISI GOMUllCTISftlll GUI KO SKIfflilllS 

INDE A KAL. lAN. AD D. XXXI M. OEC. CIOIOCCCLVn 
DOCXMDI MVNUS OBIBRintT. 



MEDICINAB. 
GEB. YBOLIK, 'PnL emeritos. 
GUIL. YBOLIK, Glar. Qrd. Praeses a. 1857—1858. 

L VAN GEUNS. 

C. B. TILANUS, Fiof. honoiBriiis. 
P. H. SUBINGAB, Fiof. honoiarioB. 
6. £. YOOBHBLli SCHNEEVOOGT, FioC extraordinarias. 
DISCIFLINARUM MATHEMATICARUM 
ET FHYSICARUM. 

F. A. G. MiaUEL. 

G. L MATTHES. 

E. H. VON BAUMHAUEB. 

THEOLOGIAE. 
G. MOLL. 

F. L DOMBLA NIEUWENHUIS. j ^^ ^ q^^ j^^^^^^ 
A. D. LOMAN, ) 

s. MULLEB, emeritos, \ 

I. VAN GHiSB, ^ [ Fiofif. in Semin. Teleiobapt. 

S. HOEKSTBA, BxN.fiL. ) 

L TIDEMAN, Fiof. in Semin. Remonstr. 

lURLSFRUDBNTIAB. 
M. DES AMOBIE VAN DEB HOEVEN. 
H. DE BOSCH KEMFEB. 

FHILOSOFHIAE THEORBTICAB ET 
LITBRARUM HUMANIORUM. 
L BOSSCHA, Frot emeritus. 

H.BEyEBMAN. 
P. L VETH. 
L G. G. BOOT. 

30 



ACTA ET GESTA 

IN C0NVENTIBU8 GLABI8SIMI OBDINIS PBOPESSOBUH 

ATHENAEI ILLUSTRIS AHSTELODABIENSIS, 

ANNO CIOIOCOOLVIL 



Die 8 m. lanuarii ordo aniversus oonvenitj ut wdiret Fiaesidem suum 
Virum Gl. H. Betsrman in Auditorio diem natalem iUustris 
Athenaei ante annos CCXXV conditi Belgico sermone celebrantem , 
simulque nuntiantem, studiosae iuventuti a Frofessoribus ad DGC 
florenos esse coUatos ad coemendos e vario disdplinarum geneie 
libros^ qui Bibliothecae urbis publicae copias augerent. 

Die 17 m. Februarii Vir plurimum reverendus Sttse Hoekstra , Bbiiedicti. 
Fiuus^ Theol. Doctor, Theologiae in Teleiobaptistarum Seminario 
docendae munus auspicatus est oratione habita de aummae veritatis 
cognoscendae raiUme atgue nia. 

Die 13 m. lunii redtantur literae Curatorum^ diei 31 Martis quae nuntiant 
in locum Viri AmpL M. Wiardi Bsckman^ qui munus abdicavit, 
collegio adscriptum esse Virum AmpL H. tan Bssck VolIiSN- 
HovsN, Med« Doctorenu 

Die 21 m. lunii I. van Gsuns, Frofessor eztraordinarius , creatusest Fro- 
fessor ordinarius. 

Die 17 m. Octobris Vir GL £. H. von Baumhausb ordini nunliat Labo- 
ratorium chemicum publicis sumptibus exstructum esse et apertum 
iri die xxxvi Octobris. 



SERIES LEGTIONUM 

IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI ET IN SEMINARIIS 

HWNBail UM A Ml 1 I. OCT. A. CI9IXGa.Yn AD FBIIAS AISTITA8 A. CDOCCaTOI. 



GUILIELMUS VROLIK 

privatim demonstraHanes onatomieM habebit, tempore hiemali, diebus Lu- 
nae« Martis, Meicmii, lovis, Veneris et Satomi, horap.m. I; 

docebit tempore vemali^ Zootamiam, diebus lovis^ Veneris et 
Satumi, hora matutina X; 

Osteoloffiam, tempore autumnali, iisdem diebus et horis; 

HisHoh>ffiam et Pfysiolqffiam, iisdem diebus, hora IX et XI; 

Methodtm aeeandi, tempore hiemali quotidie. 

GERABDUS VROLIK 
Botanieea et Jrfie obstetriciae studia promovere perget. 

CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS 

privatim docebit Pathologiam et Therapiam Chiruryicam , ter quavis heb- 
domade, hora XII; 
Jrtem obetetriciam , tribus reliquis diebus^ hora XII; 
JBwamini ae^rotantium et artis exercitio in Nosocomio Scholae 

Clinicae praeerit diebus dingulis, hora IX; 
Enchireaee medicaa in cadavere demonstiabit ^ diebus et horis 
indicandis. 

80» 



2d6 SERIES LEGTIONUM. 

PBTRUS HBNRICUS SURINGAR 

privatim Patiolqgiam et Tkerapiam generalem dooebit^ diebos Maitis, 
Mercorii et lovis, hora p. m. III; 
Dactrinam morborum einffidarium interpretabitar, iisdem diebus, 

hora p. m. II; 
Pramn medUcam ad lectuloB a^grotantiam moderabitur, diebos 
singulis, hora matutina VIII. 

lOANNES VAN GBUN8 

privatim Patholqgiam generalem docebit diebos Lonae, Martis, Mettiuii 

et lovis, hora X; 
Morborum eigna indayandi methodim exponet, ona com exerci- 

tationibus clinicis, qnotidie, hora XI*-I; 
Jfedicinam foremem tradet bis quavis hebdomade. 

GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT 

privatim Neuropathohgiam docebit et ad lectulos aegrotantium exponet, 
die Satumi hora XI — ^L 
Elementa psychiairiae exponet hora dein indicanda. 

FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL 

publice tradet Geoloffiam soli Neerlandid; horis auditoribus commodis; 

Plantarum in Coloniis Neerlandids cultarum historiam botanicam 

et oeconomicam. 
privatim Pharmacoloffiam generalem et specialem, diebus Lunae, Martis, 

Mercurii et lovis, hora XI; 
Botamcee Hlementa, iisdem diebus, hora X; 
Stirpium medicinalium, venenatarum et oeconomicarum historiam, 

ter per dierum hebdomadem; 
Feyetabilia cryptop(mica et Oeconomiae ruralis elementa explicare 

paratus erit. 



SERIES LEGTIONUM. 237 

CAROLUS lOANNES MATTHES 

privatim docebit Planmeiriam et Tnyammetriam rectiHneam , diebus Martis , 

Mercwii, lovis et VeDeris, hora IX matutina; 
Pfyeicam ewperimeniie iliuetratam, iisdem diebus, hora XI; 
Stereomeiriam, indusa T^riganomeiria epiaerica, in commodum 

Medidnae et Literarum studiosorum, diebus lovis et Veneris, 

hora I; 
JetroMomiam Popularem quae didtur^ horis cum auditoribus 

oonstituendis. , 

EDUARDUS HENRTCUS VON BAUMHAUBR 

privatim CAetfiam anorffanicam docebit^ die Lunae» hora XII — ^II et die- 

biu Martis et Mercurii, hora XII; 
CAemiam organicam et Phyeiologicam , diebus Lunae, Martis et 

Mercurii, hora IX; 
Chemiam anafyticam dooebit diebus Lunae, Mercurii et Veneris, 

hora n— IV. 
in usum publicum Jlimentorum faleificationeB indoffandi methodum exponet 

hora dein indicanda; 
CAemiae tecinokjfficae capita exponet horis vespertinis dein in- 

dicandis; 
JSwercitia analytiea in Laboratorio moderabitur quotidie horis 

IX — ^rV et horis vespertinis VI — ^X. 

GUILIELMUS MOLL 

privatim tradet Exege^n Novi Foederie, interpretanda oratione, quam 
Jesue in monte habuit, diebus Martis et Mercurii, hora X; 

Historiam univerealem Beligionis et JSccleeiae Chr., diebusMartis, 
Mercurii, lovis et Veneris, hora XI; 

Theologiam dogmaticam, iisdem diebus, hora IX; 

Studia ad Introductionem in Theolcgiam et ad Hietoriam Ecdeeiae 
Neerlandiae p^rtinentia, et Haercitationes Homikiicas modera- 
bitur diebus et horis vespertinis deinceps indicandis. 



238 SERIE8 LEGTIONUM. 

MARTINUS DBS AMORIB YAN DER HOEVEN 

privatim Im civUe UoUanHemn dooebit^ diebus Martis, Meicurii et lovis, 
hora IX matatina; 
Iu8 Mercaimum docebit, iisdem diebos» hora Xr 
iMtUuHonee Imp. luetiniam interpretabitar» iiadem diebos, 

hora XII; 
Hiatoriam luria Bomam emirrabit^ iisdem diebns^ hora I; 
Diffeetorum selecta capita tractabit» iiadem diebns hora II; 

HIERONTMUS DE BOSCH KEMPBR 

privatim tradei ^ntyclopaediam lurie, diebos Marlis» Mercnrii et fovis, 
hora IX; ^ 

PUloeaphiam luris^ iisdem diebns» hora X; 
Iu8 Oriminak, iisdem diebos, hora XI; 
Imtia Oeconomiae politicae, diebos Martis et Merciuii, hora XII; 
Hietoriam politicam Mtrcpae, iiadem diebos» hora I. 

HUGO BBYEBMAN 

privatim Bhetoricen sive praecepta atili Belgid» additis belgice scribendi 
exercitatiombus^ tradet die Lunae , hora X— XII et die Satumi, 
hora IX— XI; 
ffietoriam Patriae enambit^ die Lunae, hora XII— -llet die Sa- 

tumi, hora XI-— I; 
Pronuntiationie sive eloguentiae ewteriorie exercitia moderabitur. 

lOANNES BOSSCHA 

Literafum et Hietoriae atudia quovis alio modo quam lectionibus 
habendis promovere atudebit. 

PETRUS lOANNES VETH 

privatim docebit IntrodueHonem in Uiroe Feteris Foederis, diebua Martb 
et Mercurii» hora YIII matutina; 
Grammatieae Atabicae elementa, diebus bvis et Veneris, hpra VIII; 



8ERIES LEGTIONUH. 239 

JnHqMateH Bebraeas^ diebos Martis, Merooriii lovis et Veneris, 

hora IX; 
GramfnaHeam Hebraeam^ adiuncta libri ladicom lectione, iisdem 

diebos, hora X; 
Cam provectioribiis tractabit locoe eelectoe e ecriptoribue JraOcie, 

Sjfriacie ei Babbimcie, diebus Mercnrii, lovis et Veneris, 

hora ni; 
Logicam tradeti diebns Lunae et Satimii, hora VIII. 

lOANNES CORNELIUS 6ERARDUS BOOi: 

privatim Aniiqwitatee Bomanae tractabit diebos MartiSi Mercmni, lovis» 

Vei^8| hora XII; 
Literae Latinae docebit ezpUeans (Xcerome ^Orat. pro Plancio , 

dtalogum de OratorOue, luvenalie Saiirae eelectae, iisdem 

diebusi hora I; 
F Uterie Graecie interpretabitur J^eiae oraHonee , Scpioclie fahu-^ 

lam, TieocrHi ufyilia, iisdem diebus» hora II. 

ADRIANUS HBYNSIUS 

EaercitaHonee ad iUuetrandae Phjfeioloffiam ei PaiAokffiam mo- 
derabitur in Laboratorio his di8ciplini8 dicato quotidiCi hora 

xn— n. 

FBRDIN. lAOOB. DOMELA NIEUWBNHUIS, 
TheoL Tn/bem in Sem. BfaageL-Lathar. , 

Tkeohffiam moralem txaAet, diebos lovis, hora X, et Veneris, 

hora IX — ^XI; 
TAeolcffiam DogmaHeam, diebos Marti8 et Mercurii, hora IX. 
EMgeein pracHeam docebit , inteipretando Aota apoetohrum , diebu8 

Marti8, Mercurii, hora X, et Iovi8« hora IX; 



240 SERIES LECTIONUH. 

jEaereUiis Oraioma vacabit die bvis» hon lU» Catecieticis, die 
Martis, hoia XI^I» CoUoqwio Aamileiieo, die MartiSy hora 
VI— Vffl p. m. 

Disdpulis provectioribii8 Qratioiies sacnu habentibas praesea aderit 
die Venerifl, hora II. 

ABRAHAMUS DIDEBICUS LOMAN, 

Theol. m Semin. EfaDg..Lofli. Memor. 

Ewychpaediam et Methodologiam Tteologiae doeebit, diebus Martis 

et Meroaiiij hora XII; 
Historiam Ubrorum JSacronm N. T., daoe Rbuss, enarraie per- 

get, diebos Mercurii, lovis et Veneria» hora Im 
Ikffmahm Hetofiam tmdet, diebiig fovis et Venena, hora XII; 
Dieputafidi ewerdHa moderabitur, die Martis, hora I; 
Privatim eelecta quaedam capita ad Theologiam Biblieam «. v. 

pertinetUia tmetabit horis veq^ertinis deinoeps indicandis. 

SAMUEL MULLER, 
TheoL FrofeMor in Semiiu TeUolMq^, 

Praecepta atili bene iefyici in oraiiombue eacrie dare sibi proponit; 
Historiam iiferariam Teleiobapiiatarum Neerlandiae enarrabit» horis 
aaditoribns commodiB, deinceps indicandia, 

lANUS VAN GIL3E, 
TheoL ProfeHor in Semin. Tekiobapt., 

Exeyeain Feierie TesiamenH tradet ezplicando libro, qni Salomonis 

Ecclesiastea inecribitar, diebas Mitftie et Mercarii, horai— II; 
Swegeain Nooi TeeiamenH explicandis Epistolis lohanneis, diebas 

lovia et Veneris, hora I— II; 
Hieioriam JScdeaiae docebit ita nt impiimia exponendis antiqais- 

simQram Ecdeaiae Patram libiis operam det, diebns Martia et 

Mercnrii, hora U— -III; 



SERIES LECTIONUM. 241 

Jrtem iamUeHeam tradet^ die YeneriSj hora II — ^III; 
JBwereiHa crahria moderabitiir» die Lonae» hora III — IV; 
Commilitonibtn orationes sacras habentibns praeses aderit, die 
lovia, hora 11. 

SYTSE HOEKSTRA Bkn« filius, 
TheoL Plrofbaaor in Semin. Tddobapt» 

Theoiojfiam ehfi^ianam dogmaticam docebit diebas Martis, Mer- 

carii, lovisj Veneria, hora IX; 
Discifilinam marum ehriatianam tradet diebu9 Martis, Mercarii» 

hora X; 
Historiae pkUaeopUae theoretieae illam potiaaimam partem, quae 

continet Eumtii philoaophiam, diebus Martis. Mercurii» hora XI. 

lOANNES TIDBBCAN, 

TIimL k Semin. Bononfltr. Beferau Piofenor, 

Introduetionem in Tkeohgiam Cirietianam tradet diebus lovis et 

Yeneria, hora X; 
I%eolqffiae Ckr. DojfmaHcae partem Biblieo^Evangelieam docebit 

diebus Martis» Mercurii, hora I, lovis et Veneris, hora XII; 

partem critiea^kietaricam (Apolc^ticam et Sjmbolicam) diebus 

Martia et Mercuriij hora IX; 
De JSnangeUi Mimeterio eiuaque fiartHue divereie aget, diebus 

loviB et Veneris , hora IX ; 
Diadpulis Orationee eacrae habentibus praeses aderit^ die Martis, 

hora II; 
Ewercitia Oratoria moderabitur, et de Hietoria BibHca eiusque 

fonHbne cum discipulis oolloquetur diebus et horis^ sibi illisque 

commodis. 



31 



NUMERUS STUDIOSORUM 

iN iLLusTRi kimm 4i8m(»4iiii8ic«uiffl(rri8|iii cii n sbiirarus 

DIE XXXI M. DBCEHBBIB CIOIDCCCLm 



In Facultate Theologiae 73. 

if n larisprudentiae 53. 

» // litaanim . 3. 

n n Medicinae 19. 

n fi Philosophiae 3. 



151. 



ATHENAEUM 



DAVENTRIENSE. 



31» 



NOMINA PROFESSORUM ET LEGTORIS 

aui 

A. D. XVI FBBB. CIOIOCCCLTn A. O. XVI RBB. CI3I9CCCVIII 

DOCIMDI MCMUS OBOBUin 

IN ILLUSTRI ATHENAEO DAYENTRIENSL 



V. s. IL TAH on IVZLLIOBN, Mothes. dk Fhys. Frot, h. t Rector Magn. 

L VBBBUBa, Thed. et Doctrin. Moralis Profl hononriiu. 

P. BOSSCHA., litt Antiq. 'PtoL honorBriafl. 

I. DUTMAXB TAM TWIBT, loT. Prot 

H. L COP, Chemiae Ftaf. 

L TAM VLOTBN, latt. Bdg. et Hist. Patriae Prof. 

L. MDLDEB, Botan., GeoL et Oeoon. roralis Prot 

E. L KIBHL, litt. Antiq. Prot 

L L IIBTZLAB, Litt Hebr. et Antiq. Pntf. extraord. 



8. SU8AN, Litt. Hod. Lector. 



OMTIO INAUGURALIS 



DB 



N. ET V, F. UNO ET VARIO, 

ftUAlI HABtJIT 

I. I. HETZLiR, 

un. ,R AKTi^ BXBB. no». BxntAOU., 

QUUM PUBLICE MUNUS SUSCEPERIT 

IN ATHENAEO DAVENTRIENSI. 



PRAESES ET CETERI HUIUS CIVITATIS MAGISTEATUS, VIRI 
AHFLISSIMII NEC NON 

HUIUS ATHENAEI CURATORES, VIRI PRUDBNTISSIMI I 

QUIQUE HIS COLLEOnS AB ACTIS ESTIS, VIRI DILIOENTISSIMII 

RECTOR MAONmCEI 

ARTIUM ET DISCIPLINARUM PROFESSORES, VIRI CLARISSIMII 

lUSTITIAE ANTISTITES, VIRI SEVERISSIMI, INTEOERRIMIl 

REUGIONIS INTERPRETES, VIRI HONORATISSIMII 

QUARUMVIS ARTIUM ET DOCTRINARUM DOCTORES, VIRI ERU- 
DmSSIMIl 

BONARUM ARTIUM STUDIOSI, lUVENBS ORNATISSIMII 

OMNIUM ORDINUM CIVES, HOSPTTES, AUDITORES EXOPTATIS- 
SIMI! 



rie exspectetis quaeso de oiatione iam habenda, ut vobis doctrinae 
spedmen qnaleconque exhibeat, verum eam habeatis potiiis documentum 
quodammodo humanitatis. Non satis honestum enim esse putabam, si 
munus Busoiperem, et nouj data occasione, aliquid, isti occasioni mune- 
risque quo fungor rationi, conveniens» proferrem. 

Mirabimini quae causa sit huius orationis latine habendae? In eo certe 
minime quaerendam esse censeam quod tam bene versatum me crederem , 
si crediderim unquam» in oognitione linguae» olim doctorum nuncupatae. 

Yerum, cui bono confessio ista, eaque vobis, inter quos cum adsint, 
quibus litteris humanioiibus studium operamque dare et gaudium et offi- 
cinm estP 

82 



850 I. I. M E T Z L A R 

Audita enim hacce oratiancula» vobis persuasom habebitis non hanc 
fuisse causam ; tenuitatis hae in re mihi conscius sum. Non vereor tamen 
ne apud ludices» qui fideliter artes non solum didicissCj verum etiam 
docuisse dici merentur» mihi exspectandum sit iudicium nimis severum; 
mixtum iilud erit solita vestra humanitate atque benevolentia» cuius me 
indigere quam maxime sentio. 

Cur autem latine dicam, haec causa est; primo, quod Ungua latina 
tempori ac loco pauilo accommodatior videtur. Dein ', cum Tuvenibus, — fere 
dixerim: amicis, in coUoquiis et lectionibus latine loqui solemus, idque 
in luvenum ipsorum commodum» quippe qui, cum tandem aliquando coram 
Moderamine eccIesiastico-Provinciali examini se offerunt, ex legis statuto 
tenentur et coguntur huius examinis partem, exegeticam dictam, latine 
eluctari; quormn multi gravatos quidem, minime certe adiutos istius lege 
praescriptae linguae usu se sentiunt Eheu, revera plus semel, luce cla- 
rius quantas in angustias eius usu redigantur, conspiciebatur triste speci- 
men. lam^ inde molestiam oriri et detrimenti quid ooncipi, quis est qoi 
neget et mecum afiirmare recuset? 

Quae cum ita sint, visum est nobis» in nostris scilioet litteris» omnem 
isti rei curam intendere^ ut^ quoad eius fieri possit, gravis illa molestia, 
si non penitus dimoveatur, ievius saltem feratur, atque adeo ab initio inde 
in usum inducere sermonem latinum. lam, si causas consideretis allatas, 
num ita mirum vobis videtur cur illa, qua in privatis conventibus utimur 
lingua, nunc quoque publice utar^ cum munus, mihi mandatum, auspioor? 

De argumento seligendo non vehementer dubitavi. Consttlui simpliciter 
conditionem mihi propriam, nec non personam quam gero, eamque quo- 
dammodo duplicem ^). Quis ego? Me scioNovi T. ministrum et, — »cum 
Hebraeas litteras atque antiquitates docere mihi mandatum videam; hinc 
inde aliquatenus V. Foederis doctorem me nominari oportebaL Medium 
igitur quendam inter utrumque teneo locum. Non longe petitom itaque 
videtur ahquid de utroque proferre et quidem , quod in prompttt et ad 



^) Etsi in unum inre ooniungendam. 



R A T I 0. 251 

manttm quasi adest» de quo dubiam vix movetur: de utriasque nexa et 
dissensu» uve brevius: de Nwo et V. F. uno et vario. 

Per totum eius ambitum, campum hunc tam longe lateque patentem, 
vobiscum perambulare; quaecunque in eo reperiantur» acetfra/e*exponere» 
me non posse confiteor. Lineamentis quibusdam rem adambrare atque, 
huios loci ac temporis ratione habita, inprimis ad Vetus attendereFoedus, 
saflfidat! 

A priori rem contemplantibus , nihil verosimilius videtur, quam Deum 
non nisi uno eodemque sensu patemo, quo efformaverit, ad unum qao« 
que eundemque finem duxisse genus humanum. De alia conditione sen- 
sim sensimque in aliam transgredi videmus res omnes creatas. NuUibi 
pedis tanquam saltu, ab iis quae fuere ante ad ea quae iam sunt» pro- 
perat providens Numinis cura. Sin vero locum obtinere videatur at, 
puncto temporis, nonnuUa subeant matotionem inexspectatam, cuius ad- 
spectus nos obstupefacit pleramque» e. g. ubi atra nabes lucidum fulmen 
repente peperit; iis nihilominas, quibas» physicarum rerum peritia» licet 
ad rerum origines adscendere» phaenoinenorum ortum et progressum ex- 
plorare, apparebit onmino nexum adfuisse causas inter et qui inde oriun- 
tur, effectusj quo arcte cohaererent. 

Haud secus in re nostral Sub veteri iam latet N. Foedus. Ibi in nuce, 
hic in luce, videamusl 

Sit venia verbo capiti cuiqae inscripto, sumtoque de arca foederis quae 
ferebatur. Agam igitur. 

l^ De portatoribus. 

Tum de eo quod portabatur. 

Demgue de modo juo portabatur. 

I. 
POBTATOBBB. 

Historids illie adstipulor, qui partem a se tractandam, proponere gau- 
dent sab viri caiusdam praestantis imagine, quem constat, in alicuius 
periodi rerum gestarum conditionem, habitum dvilem s. moralem, maio- 

82» 



252 L L M B T Z L A R 

rem vim exercmsse. Non seous ac si ista quaecmiqae histoiiae pan, eius 
smmna oerte ac praedpmi , se adspectui praeberent in isto , prae aliis do- 
minante et eminente homine; omniaque fere fiEUsta et fata alicuiaa pi^uli, 
totiusve mundi, radiorum instar recurrere ad idem viderentur, de quo 
itidem exiisse dici potuerint centro. Sic et nobis sufficiet nuncupare nomen 
Abrahaui, MosiSi Iesaiab; quorum quisque sui temporis partes effase 
dicendus est. 

Abrahami aetas etiamsi vetustate ab initio Novi F. longius quam Mosaica 
distat, ipsa tamen eius indole, multo propior existimanda. Omissis enim 
ritibus sacris, legibusque isti Mosis tempori accommodatis » maximopere 
inter se convenire hanc V. periodum cum toto N. F. tempore atque sibi 
suaviter respondere vicissim, quisque videt. Nec aliud quid temporum 
lapsus efPecisse videtur, quam ut ea quae semel a Deo data atque a ho- 
mine erant recepta» magis magidque sint exculta. 

A Numinis supremi iam pridem cultu aberraverat genus humanum. 
Ecce, consilium, Deo dignum, hominique idem saluberrimumj secum 
reconciliandi genus iilud disiunctum» indpit prodire in lucem, descendere 
in animos eosque flectere ad meliora, modo, in caeteris Dei operibus con- 
spicuo rebusque humanis, eique conveniente i. e. lente feaHnando. Unum 
seligit Deus hominem, transit ad unam fiEtmiliam, peigitque ad populom 
unum ut sic tandem aliquando, amore suo patemo, complecteretur totum 
terrarum orbem. lam ille amor non potuit non splendore sibi propiio, 
prima sua apparitione, elucere quam maxime et flectere animos eius gratiae 
capaces» cupidosque. llle, primus inter pares, Abbahamus, ingenii acu- 
mine forsan minus , at vero aliis praestantis animi dotibus eo magis instmc- 
tus; fiduciae, obedientiae, magnanimitatis documentum idque ita eximium 
praebuit, ut nos, obiiti quibus vixerit temporibus» seriori aevo eoque 
christiano vitam eum degiese credamus, eumque ipsum iam adspexisse 
novum qui procul tunc aberat diem. 

Haec omnia, quae in hoc viro praeclaro observamus, iis quae roigvioig 
Tov 08OV in N. F. adscribuntur, ab iisque ibi desiderantur, parum dissi- 
milia sunt habenda. Parum dissimilia» inquam» i. e. non prorsus eadem. 
Adeoque quum sit unum , varutm etiam hic est N. T. et V. 

Novum enim illud non sinit nos esse et manere yiiniwg sed vioi ut 



R A T I 0. 253 

filoiiuB voluit filius ipse Dei non auctoritate sed proprio motu ducere 
atque intemo animi sensu sibi iunctos nos facere studet, sic ut ipse est 
cum Deo patre unus. Taceam de miraculis, quae plurimis impedimenta 
potius sint, quam quae ad fidem permoveant adminicula. Ipse, qui patra- 
verat, ea vocat: rd iqya^ tribuitque Deo. Miraculorum minus iusta for- 
sitan est denominatio. Mirandum nimirum multo magis videretur si iile 
eminens prae ceteris omnibus, inter quos, qui ipsi, dotibus suis, multum 
praestare se putent prae multis; si ille» inquam, qui humanae cum divina, 
modo perfecto, i. e. arctissimo in varietate cbnsensu iunctae sibi conscius 
fuit naturae. lure mirandum dico si nil unquam dixisset, fecissetque quod 
non aeque bene a minus praestantibus dici, efficique posset. Nostrumne 
est terminos definire, quos hominis natura, ad culmen perfectionis sublata, 
attingere queat tandem? Omissis miraculis, iisque omnibus quibus disci- 
pulorum inscitia censeri possit magistri laudem nimis toUere voluisse in 
altum. Insciiia iila exhibet testimonium minime despiciendum » ipsum 
lesum fuisse heroem moralem, cui essent animi dotes et sapientia tam 
sublimes, eoque ipso tam aite supra amicorum captum sitae, ut ne du- 
bium quidem manere possit, num iUi» humanitatis studiis non exculti, suis 
ipsi viribus , divinam istam imaginem depingere potuerint , nisi ante oculos 
eam haberent. Non idealem, ut vocant, de qua sola mens capiat notio- 
uem, verum in re positam praebet nobis filius ille unicus adspiciendam 
imaginem realem eamque tam sublimem ut ante susceptas easque meliores 
opiniones de bono , vero et pulcro , puriores etiam et sublimiores fieri vide- 
amus et inde ab historia capere lumen, robur et firmamentum quantivis 
pretii aestimandum. 

Abbahamum amicum Dei vocatum fuisse concedimus, verum non ad 
summum illud culmen evectus fuit ipse nec alios evehere potuit Fraestan- 
tius itaque novum contendimus esse , comparatum cum altero illo veteri. 

Progrediamur ad alteram periodum Mosa!cam. 

Frimo obtutu ne umbra quidem remansisse videtur pristinae illius an- 
terioris periodi lucisi nequehaecce nova periodus aliquid continere quo 
aUquatenus conveniat cum N. F. Nomm scilicet ex intimo pectore ut 
hauriamus pietatem, qua Deum amore et reverentia prosequamur, postulat. 



254 L L M E T Z L A R 

Tnde^ velati e fonte commnni dedacit et nos deducere docet omne offi- 
cium, vim omnem moralem. Hinc adeo centies fere in N. F. scriptis 
legia et graHae notionea, sicat litterae et spiritMe, eius quod vivum facit 
et morti tradit , verbo : N. itaque et F. prorsus sibi invicem opponuntur. 
Revera» quod maius, quod perpetuum magis discrimen excogitari potest 
quam iilud quod V. intercedit et N? lUud enim fuhnina mittit de caelo, 
vi et armis coercere quodcunque sit oppositum, a se alienum, mortis poma 
caput auferre, quaerit ubique. Hoc suavi modo, voce clementi hominem 
vocat, invitatque ut denuo amissae salutis magis etiam quam antea capax 
atque particeps fiat. Intima vi leniter flectere tentat animos, eosque ad 
meliorem frugem ducere studet. 

Attamen legem continere iam elementa rerum meliorum futurarum atque 
adeo cxidy vov c&fmrog, ipsius est N. F. testunonium, dignum quod 
a nobis comprobetur. 

Utriusque Foederis argumento bene considerato^ nobis obvia venit cuius- 
dam consensionis laeta imago , non prorsus ei imparis convenientiae , qnae 
observatur umbram inter et quod illam peperit obiectum. Corporis cir- 
cumferentia in pariete depingi solet umbra. Nunc obscurius, iam oonfu- 
sius hoc fieri et non semel informe quidquam apparere videmus, ita ut 
vix ac ne vix quidem corpus ex illius umbra agnosci queat. At vero 
plerumque, aliquatenus saltem, notionem de re, eius umbra dare posse, 
non dubitatur. Sic £abuhi narrat de inventa arte picturae. 

Remotis enim legis praeceptis, rituumque observationibus^ quibus iUa 
institutio Mosaica fuerat circumdata» residua manebunt principia meliora 
eaque non valde discordia iis, quorum summum continetur Foedere N. 
Ex uno eodemque fonte amoris sciUcet erga Deum nostraeque natuiae 
sodos, deduci omnia posse videntur. Frofecto, elementa quibus» basis 
instar, vitae agendi modus, mentis cogitandi ratio, niti oportet, docente 
V. F. eadem et nos edocet Novum. Merito did potest N. illud F. per- 
fecisse legem^ eiusque fines magis magisque protuhsse et adhuc proferre. 

Pervenimus ad tertiam nostri capitis partem et, loco onmium, nominare 
sufficiat unum Iesaiam. 



R A T 1 0. 255 

Sicut quaecunque fere regio sibi quid proprium habet et varia fructuum 
genera producere, variis quisque populus artibus excellere et ab aliis se 
distinguere solet, ita terra, ubi populus Israeiiticus fixas sibi posuerat 
sedes^ fertilis fuit non agri tantum proventu sed incolarum quoque piis 
animi dotibus, sensibusque religiosis. Videmus ibi fluminis instar illa 
religio percurrere, non quidem per ripas semper aequales nec supra fun- 
dum aeque purum ubique attamen perpetuo fluxu. Obvium ire tibi putas 
et videris audire sancti cuiusdam spiritus flatum quovis te vertas. 

Hic illic adspicis caput toilentes viros prae ceteris nobiles, quorum ope 
et genio religiosus animi sensus novam acquirit vim, quosque, ratione 
temporis quo vivebant, respectu virium, indolisque cuique peculiaribus, 
ad meliorem, Deo magis gratam conditionem populum permovere stu- 
dentes. Inter eos eminuit Iesaias. Quaenam fuerint eius fata, satis in- 
certum est, certius longe eum fuisse diligentissime institutum atque bona- 
rum littentrum studio excultum, sublimi stilo prae omnibus exceUentem. 
Attctoram veterum ludaicorum nuilus tamDeodignas, tam sublimes cumque 
N. F. doctrina convenientes , de rebus divinis , fovit sententias. Quemadmodum 
fortasse Mosis nomine post eum usi sunt ut leges suas commendarent; 
Davidis , ut libentitts acciperent carmina , mirnm ni primarius ille inter 
Fxophetas nomen suum dare debuerit ut aliorum vaticinia suis annecterentur 
eoque facilius propagarentur. 

lam, perspectis huitts vatis vaticiniis, nobis non secus fere est ac si, 
oblita transitaque illa periodo Mosaica» anterioris temporis filum, per illam 
Mosis aetatem abruptum et amissum, denuo manu capiamus. Dispersa 
hic illic per V. F. obscuriora promissa de futuro aureo aevo, magis prae- 
cise dariusqtte prodire hdt in lucem atque illa refert ad personam quan- 
dam olim orituram. Ecce praeteriti aevi documentum praeclarum, te- 
stans: omni aevo oriri posse et revera ortos fuisse, qui, veluti lumina in 
tenebris, prae ceteris, quibus erant circumdati, eminerent liberaliori inge- 
nio, animique sensu sublimiori. Omnia haec clara clamant voce: ab 
humanis nunquam aliena fuisse omnino divina sed inter se iuncta et mixta 
esse posse atque deberel 

Quamvis . enim vates iUi revocarent populum ad accuratam legis obser- 
vati<«iem , mmvl illttm adhortabantnr ne nimis in ritibns observandis ex- 



256 L L H E T Z L A R 

ternis quaererent animi tranquillitatein et salutem. Ipei saltem supra ex* 
tema evecti stabant atque fovebant de Dei cultu et cognitione, opiniones, 
quibua consideratis^ et nos de nostri aevi hominibus ut quondam de suo 
populo MosBs, lubentes foveremus: Uiinam onmea ewent vatea/ 

Omnes fere V. F. vates, quam maxime ceteroquin diversi» unum ali- 
quid inter se habuere commune; omnes nimirum in eo consratiunt ut de 
futuro tempore demum aureum iUud aevum sperent; hac in re magnopoe 
dissentientes ab iis inter ethnicos poetis, qui suo longe antiquicm tempore 
fuisse et dudum iam praeteriisse canunt feliciorem eam aetatem. 

In multis adeo V. se assimilare videtur Novo et tamen ab eo diacrepare 
censemus. 

Futura eos praevidisse vidimus, de iisque praedicasse et nobis quasi 
digito monstrasse diem iUum beatum. lam v^ , N. audientibus , nonne adesse 
praesentem dicit horam istam? Spes ibi nos suis transfertinfuturatempora 
alis. Hic vero fides tranquillam suam coliocat sedem et consequi permittit 
statim quod alterum de postremis demum temporibus exspectare nos iubet 

Ad haec; felicitas illa olim aliquando oritura, depingitur nobis a Pro- 
phetis, vividis quidem coloribus, sed sumtis a rebus terrestribus. Non 
deest quidem omnino praedictio eius salutis cui iuncta esse debet animi 
mutatio» iUius salutis recuperandae tanquam conditio. Fraevalet tamen 
descriptio cuiusdam felicitatis, homini, sensibus addicto^ gratae et cum 
certa quadam terrarum superficiei renovatione iunctae^ ac si ab ea reno- 
vatione esset exspectanda hominum prospera conditio. Eo certe sensu 
accipi pme plura Prophetarum vatidnia et ita revera aocepta fuisse atque 
intellecta a magna populi parte» tristibus afiirmat posteriorum temporum 
documentis historia. Novum F. quum ex intimo animi sensu tantum 
fontes fluere declaret verae salutishumanae; hinc etiam quanquam in 
pluribus unum , varium tamen dici meretur cum V. oomparatum. 

II. 
DE EO QUOD POBTABATUS. 

Transeamus iam ad illud quod portatur. Nil aliud quam Dens ipse 
fuit unquam eiusque cultus atque oognitio. £um cultum nitnimm et quae 



R A T I 0. 257 

ad Dei cognitionem pertinerent, propagare, augere, cuiuscunque periodi, 
utriusque F. erat officium et munus. 

Inde non aliter fieri poteat, quam ut opiniones nonnuUas omnibus com- 
munes inveniamus ubique. Huc pertinet opinio de Deo omnium rerum 
auctore^ cuique ab omnibus debetur laus. Et vero, ea quae nos adscri- 
bere solemus causis» sic dictis» intermediis, tribuit s. codex immediate 
Deo, obiitus quasi naturae iegum, iisque praetermissis. Ubique» in rebus 
etiam .inanimatis , videt Deum omnia agentem , curantem. Omnia refert 
ad supremum Moderatorem. Quae agendi ratio, si minus fortasse ingenii «, 
acumen, eo magis sane puerilem, piumque sensum indicat. 

N. et V. hac in re unum esse patet quod et illud non solum res visi- 
biles, verum etiam mentis cogitata, consilia, animi motus interiores referre 
videtis ad Deum, qui tandem erit in omnibus omnia. 

Eodem etiam modo loquitur utrumque F. de Deo uno. 

Unum modo esse Deum primaevi fuisse videtur sententia, postea relicta. 
lam , ut obstaret Folytheismo , selegit Deus (uti supra vidimus) personam , 
fiuniliam, populum^ quorum cura et opere, cultum suum, apud illos iam 
introductum, propagare etiam ad eo9 studuit^ qui adhuo cognitione illa 
destituti erant. lam hocce omnium fuit dogma primarium, cui superstructa 
fmt Resp. divina cuique substratum erat hoc fundamentum. 

Comminabantur poenas gravissimas^ iis infligendas, qui ad Deos pere- 
grinos colendos se converterent. 

Etiamsi N. non aliter docet et in eo unum cum V. dicendum et itidem 
unicum Deum revereri iubet, tamen varium quoque dici possit cum non 
ita numeronm nnitatem observatam habere voluit» verum multo magis ut 
cogitemus de Deo, sui semper simili» qui iisdem benefidis felices reddere 
vult omnes^ eodem erga omnes omnino quovis tempore sensu patemo. 
Itaque cum sit sublimius, eo ipso varium nominare licet. 

Ad ea, quae cuique periodo peculiaria annumeranda sunt, pertinet opinio 
vel potius sensus animi de Deo suo^ inprimis aevo patriarchali. Valde 
degenerasse sequenti tempore hano opinionem videmus inter Israelitas, qui 
sibi interdum habuerunt persuasum sua solummodo commoda curare lehovam , 

88 



258 I. I. M E T Z L A R 

ceteris neglectis gentibua. Paerilibas aniinis, quales Patriarchis adacribere 
non dubitamas, potait esse solatio illa de Deo, tanquam Deo sao» pa- 
trumque suorum» opinio. Familiaritatis quid inerat isti sentiendi rationi, 
qua firmius niti poterat fiducia. 

N. F. pate£ftcit eundem Deum^ cuius provida cura, dum oomplectitor 
omnes omnino , cuique nostrum tamen adesse videtur et quidem ita , at 
quasi nil aliud sibi sit agendum, quam curam omnem intendere suam, 
ne quisquam quid detnmenti capiat. lam vero fiduciae illi intimae nil 
nocet persuasio: illum esse omnium patrem. 

Periodi Mosaicae. nota diacritica in eo omspici videtur quod sancHtatU, 
severitatisque notiones de Deo prae aliis dominium quoddam exeroant. 
Hae quidem notionibus miserioordiae et benevolentiae sunt mixtae; sed 
tamen , etsi ita mitigatae , ad eandem ducunt persuasionem de Deo domino , 
quem timebant veluti servi durum herum. Sanctns, ter sanctos est Deus 
vox fuit clamantis ad populum. Lucebat veluti ignis illa Domini saneti- 
tas, usque revocabatur illud in memoriam ut a malo deterrens, ad bonom 
exdtans , hoc Deo proprium ante oculos haberent ubique. 

Eandem tribuit N, Enti supremo proprietatem estque adeo unum. Atta« 
men argumenti summam N. F. in amore positam esse» patet» qai vero 
amor sanctus est, ne perversa fadlitate, veluti inter homines fieri solet, 
deperdat quos servare intendit. Itaque minime proponitur Deos ac ai mmc 
sanctus, nunc benignus sit habendus; sed ut nnus id^que qui nunqiam 
denegat amorem, nunquam amittit sanctitatem, sanctiamoris semper pleDus. 

Restat ut breviter aliquid moneamuB de eo qaod periodo piopheticse 
peculiare et proprium est. 

Prophetae maiori quadam cum cogitasse et locuti f oisse videntur de 
Deo aeiemo; ad quam contemplationem Numinis supremi eos perduoebst 
temporis sui ratio, populique conditio, nec non munus quo fungi debe- 
bant. lIUs nempe, quibus Prophetae vixerunt, temporibus, populi aors 
fuit ac vitae conditio infelix plerumque. Quid iam? Unde solatium? 
A praeteritisP Nil nisi memoria tristis. Ex iis quae adessentP Nil fne 
nisi quod deprimeret graviter mentem. Nil iis supererat ampliuii praeter 



O R A T I 0. 259 

futaram. lam vero si inde solamen a£ferri posset, fidem firmam habere debu- 
erunt Deom futoris etiam temporibus praeesse. Frophetarum erat futuros 
prospicere casua , praedioere simul de £o qui f uturos regit casus , Deo aetemo. 
Hac in re non multum distare videtur V. a N. F. quod etiam maxi- 
mam impendit operam ut a futuro oonsequamur salutem ^). 

m. 

DE MODO ET MEDIO QUO POBTABATUR. 

Ferculum autem quo portatur Dei oognitio, Eiusque cultus, pari modo, 
varium simul et unum dici potest^ estque pro magna parte methodus 
historica utriusque Foederis. 

Non huius est kxd definire quaenam sint de rebus in fiftctis positis sumtae 
narrationes , quaenam minus. Critioes est secemere vera a fictis ; diiudi- 
care num sit biblicum inter et historicum sermonem discrimen bene tenen- 
dom. Dummodo caveatur arte critica ne procedat a praeoccupata opinione » 
de Deo mundoque acoepta, neque sibi placeat verbis alio quam usu value- 
rint sensu neque tandem separatistarum more, dubitantibus compellet: 
Haud intelligitisy vobis enim non spiritus estl 

Qnidquid huius sit; sive historiam e traditione ortam, dein exomatam 
et acriptis depositam « vel in rebus gestis positam et bene servatam specte« 
mus; magna semper eius methodi historicae fuit vis et manebit ad fleo* 
tendoB animos, auscultandos aures. Speculi instar repercutit quasi sequenti 
aetati anteoedeniis imaglnem. 

Etenim , res ab homine gestas et varios casus variaque fiita quae per* 
patitur^ exponit; adduoere methodus illa nos studet ad supremum Numen 
de caelo res terrestres gubemans, iam firenum inhibendo, iam libmun 
laxumque illud remittendo, prouti hoc vel illo magis minusve indigeat 
homo. Sinit eos libere perambulare vias suas, vigilatque simul et curat 
ne irritum unquam fieret suum sibi propositum. 



') Attamen : non in oonditione externa nec tempore demmn futoro sed in statu animi his 
in tenris iam adeite debere ao poMe Titam aeteraam atqne hoittB inchoatae vitae eonsomma- 
tionem tandem ezspectandam esse ab alteio aero docet N. F. 

38* 



S60 I. I. H E T Z L A R 

lam vero nonne itidem praecipaa pars N. F. est forma historica? Nonne 
adhibitam istam methodum videmas a Servatore in parabolis ? Etiam nunc 
magnam vim et efficaciam illa loqaendi ratio tenet in hominam animos. 

Est igitar consensus hac in re Novi cam V. F. 

# 

Qood attinet ad Dei cultum periodo Mosaicae inprimis proprio; primo 
uutu nil inter se commune habuisse videnter N. et V. F. 

lUud enim absolvit ab omni lege, omnique ritu. Non hic vides tem« 
plum, altare nec sacerdotem ne quidem sacrificium. Animi sensu Deum 
esse colendum , erga Deum gratum esse debere ex intimo pectore» hominem 
docet. Habent tamen quo conveniunt. 

Generatim enim statuendum est V. F. non adeo per ipsam legem, eios- 
que verba, sed multo magis symbolis, rebus oculis sensibusque obiectis, 
populum Dei cultum edocere voluisse. 

In his igitur quodammodo convenit cum N. quod scilicet etiam ante 
oculos ponit et pingit illud quo cuiusque notione ac sensu imbuere tentat 
animos; adspectu igitur atque observatione magis quam verbo et dogmate, 
ad Deum vult ducere hominem. Attendamus modo ad iiiius V. F. cultus 
praecipuam partem; aacrificium nempe. Etiamsi superficies rei nuUam 
similitudinem exhibeat nobis, nihilominus» penitus magis indagantes» in- 
venimus et hic convenientiam. Homo nimirum peccato a Deo remotus^ 
infelicem et miserum se non sentire non potuit. Procul a Deo, procul a 
saiute. lam, quomodo animus denuo propior Deo fieri ef deberet etposa^t, 
sub y. F. sacrificio designabatur. Victimae enim sanguis oontinere dice- 
batur animum. Animus sacrificantis, cuius ioco substituta erat victima 
(id, quod manuum impositione significabatur) peccato remotas a Deo, 
denuo Ei reconciliabatur atque propior fiebat, quod sanguinisL adsper- 
sione ad certam sacram partem Numinis supremi tanquam sedem indi- 
cabatur. 

lam, quod eo modo adumbrabat sacrificium, revera factum est a 
Christo, qui se ipse dedit, devovitque Deo^ atque nos docuit in ipsa 
devotione animi verum Dei cultum esse positum, veramque reconciiia- 
tionem quaerendam. 



I 



R A T I 0. 261 

Tandem, etiamsi, uti vidimua, signis, sacrificiis, ritibas extemis , magna 
V. F. pars abaorbeatur, haud tamen ab linguae usu abstinuit. Vox et 
verbum ubique vehiculum censendum est quo communicabantur mentis 
cogitata, animique sensug^ explicabantur historiae facta. Prae ceteris vero 
Prophetico aevo proprium dicendum. Ferba /acere , lojui fuit et sub V. 
Pn^hetis, et sub N. F. Apostolis mandatum solemniter et saepius 
repetitum. 

Praeterea in ipso dicendi genere magna est convenientia. Notum 
cuique quidem V. hebraice, N. Foedus graece esse conscriptum. At- 
tamen in ista varietate esse consensum, quis negetP In ioquendi for- 
muUsy dictionibus, sermonis idiomatibus N. cum V. valde conveniunt. 
Hebraice cogitasse, hebraica ioquendi ratione usos esse scriptores, lucu- 
lenter patet. 

Ut taceam de poetarum scriptis; prosa oratio omnino simplex est dicenda. 
Habet in ipsa simplicitate » ab omni artis studio maxime remota» laudem 
eamque profecto minime exiguam. Non alicuius artis splendida progenies 
est illa' simplicitas» sed naturae modesta filia. Quotiescunque enim in 
rebus pauilo uberius enarrandis versantur scriptores, eas ita enarrant ut 
non legere eas descriptas, sed iis ipsi interesse videamur, 

De utroque F. idem hoc valet. Nominare sufficiat Iosbpri historiam et 
parabolam de filio perdito. 

Sic etiam utrique proprium est sapientiae sedem^ quaerere non, veluti 
no8 aolemus, in capite sed multo magis in corde. Sic Ps. XC: 12 legi- 
mus : Doce me meos numerare dies ut cor sapiens consequar. Nil aliter N. 
Ibi est de discipulis: rTardi et bruti cordis" Luc. XXIV: 25. Confe- 
ratur Epist. Ephesina I: 18, ubi 8&ayoucg lectio interpolata est et resti- 
tuenda xaQd£ag, ita ut iegatur: iwf&viaiiivwg ravg Stp&aXfiovg r^g 
xa(f8iag. 

Speciatim quod V. F. spectat. Pauper et locuples simul est 6l!us bene 
loquendi thesaurus. Sic, coffitare Hebraeis erat: eecum loqui. Rem quam- 
cunque fere denotant secundum agendi rationem ei propriam. Ita exire^ 
imre iis fuit quod nos diceremus: ree euaa agere. Diligenter quid efficere, 
iis est : mane eurgere. Iter suscipere : annectere aandalium. Omnia vivUnt 
et agunt; verba, verbalia fere omnia in hac infiBmtium lingua eaque apta 



262 L 1. HETZLAR 

qua virtus ante ocolos pingatar animiBque imprimatur. Sed hactenus; de 
noYo enim aocuratiuB disputare neoesse eaaet si huius linguae propria ezpo- 
nere veliem. 

Ecce, pro viribus quaedam de V. et N. F. uno et vario, quae ocmvenire 
mihi videbantur et meae conditioni privatae et publicae, nec abhorrere a 
loco (Athenaei auditorio), nec a tempore (die eius natali). Athenaeum 
illustre, nonne etiam cum piuribus eius generis institutis, originem duxit 
a iiberaliori veritatis atque ergo etiam S. Scripturae indagatione cuius kos 
debetur in primis reformationi ? Nonne diei nataii congruum, firmare velle, 
quamquam lapide impoiito» aedificium? Munus ab huius urbis senatu mihi 
mandatum, cum et me commendassent huius Athenaei Guratores, grato 
animo suscepi. 

Stipendium quidem non adeo me permovere potuit, estque illud, titulo 
mihi concesso conveniens, i. e. extraordinarium (infira-ordinarium non did 
soiet). At cur aegre feram? Si quid habet,.quo sese mihi iucundidatis 
nomine commendet illud» quod hodie auspicor munus, in primis hoc est 
quod nactus sum officium et occasionem de novo operam dandi studiLs, a 
iuventute inde prae aliis amatis. Spero illud munus et me non omnino 
frustra sed in iuvenum oommodum suscepisse, dum vobis Guratores, Ma- 
gistratusque qui me ad illud commendavistis , iiludque mihi obtulistis, pro 
illa vestra fiducia sinceras gratias ago et debitas. 

Frofessores Viri Glarissimi! quos coUegas salutare iure muneris mibi 
licet. Huius honoris cupidum^me fuisse, hoo nunc laetari me profiteor, 
eoque magis, quod inter vos adspicio, quorum benevolentiam et fidem du« 
dum iam expertus sum. Benigne me accipite qm, cum eruditione atque 
priidentia cuivis vestrum facile oedam , a nemine tamen animi voluntate 
aut quaevis honesta sive amicitiae , sive humanitatis officia praestandi studio» 
vinci me patiar. Nil magis exopto quam ut non necessitudine tantum sed 
mutua quoque benevolentia iuncti esse videamurl Ceteroquin, supplex 
Deum precor ut vos omnes et in fungendo munere vestro et in rebus do- 
mesticis tueatur et benignus vobis adsitl 

Huius Athenaei alumni! luvenes omatissimi» quorum ergo exstitit» 
stat , stetque diu haec nostra schola illustris ! Deus fiaveat vobis omnibus l 



R A T I O. 263 

Teneatis cursom oonstanter per ardua ad astral Dolendom est hniuB diei 
gaudio tristia se miscuisse, natalis diei laetam memoriam turbatam esse 
funeris recordatione. Morte enim abiit, qui carus erat fidelis vester com* 
milito. Non vigiliae ad aegrotantis et morientis lectum vobis, cum ionge 
in terra peregrina cubaret, fuerunt concessae. Genere nobilis» nobilior 
etiam erat indolis humanitate. Flebilis mors iUa vobis, flebilior etiam 
parentibus, quorum spes erat et gaudium ^). Sic ergo discedunt qui 
nobiscum fuere studio^ aetate, amicitia ooniuncti. Ex quo tempore condi- 
tum est hoc nostrum illustre Athenaeum» quot iam transierunt ex hac 
vita in alteram? Superstes mansit haec alma nutrix adhuc et multas iam 
perduravit hominum aetates. In posterum maneat, floreat, crescat et dies 
hic natalis iterum, iterumque redeatl 

£t vobis ^), qui, etiamsi rude donati, munere defuncti, viribus tamen 
nondum destituti, exercitiis studiisque huius Athenaei alumnorum pro- 
desse adhuc cupitis, quibus dignitas et docendi facultas honorifice relicta, 
vacatio vero officiorum ob aetatem et merita liberaliter concessa est. Dulce 
sit otium cum sit bene meritum, honorisque plenum! 

Ad te vero praesertim orationem converto, senex venerabilis, in cuius 
iocum hodie succedo» non ut tuas laudes hic praedicem, quae praeconio 
meo haud indigent et quarum commemoratio modestiam tuam ofienderet; 
sed ut publice testificer quanti te faciam, semperque fecerim, ut ab hoc 
loco etiam me tibi conmiendem. Tu consilio, prudentia, doctrina tua me 
adiuvare pergel Tu amicitia me complecti ne desinel Faciat Deus, ut, 
quum in portum quasi perveneris, leni et pladda senectute firuaris et in 
extremo quidem tempore aetatis bene actae vitae recordatio tibi sit iucun- 
dissima I 

Cum Vos tandem alloquar, V. D. interpretes, eiusdem quo fnngi- 
mur muneris, recordatione me arcte vobiscum sentio iunctum. Vobi- 
scum, vioe quisque sua» auditorio suo» et mihi, favente Numine supremo» 
liceat per multos, post hunc diem, dies, Deum Patrem eiusque in 



') Ebmest von KMOBSLSDORn, lar. Stud., anno aetatis XIX obiit 28 die lanuarii 1857 
BeroIinL 
') Cll. r. YBBBUBe et P. Bosscha. 



264 U l. METZLAR ORATIO. 

Christo hamani generis beandi oonsiliiim annundare, alta voce et intimo 
pectore! 

Hoius civitatis Magiatratus, Athenaei Curatores, Profesaores, Alunmi, 
Auditores cuiuscunque generis et aetatis, literarum, artiumque Doctores, 
Magistri, fautores qui huc convenire non denegastis atque eo ipso nobis- 
cum festum natale iUustris Athenaei celebravistU, vobis Deus huncce diem 
atque omnes sequentes, faustos» felicesque reddatl 



DIXI. 



ORDO LECTIONUM 

HABBMDA&UX 

IN ILLUSTRI DAYENTRIAE ATUENAEO. 

A. D. XV SEPT. A. CDIDGGaVU USQUE AD F£RI AS AESTiVAS A. CDOC(XXVUI. 

Rbotore Magn. V. S. M. van dbe WILLIGEN. 



V. S. M. VAN DEB WiLLiGXN, Math. Moff. PhU. Nat. Doct. Ma- 
tieaeos et Piynces Profeaeor ^ h. t Bector Maynificue, Elementa 
Geometriae docebit diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora 

matutina VIII. 

Arithmeticam universalem, diebus Mercurii, hora IX. 

lovis, hora VIII. 

Veneris, hora IX. 

Fhysicam experimentalem, diebus Martis, Mercurii, lovis et . 

Veneris, hora post meridiem I. 

Calculum differentialem, diebus Martis et lovis, hora .... IX. 

Mechanicam, quam applicatam vocant, die Veneris, hora • . X. 

I. Verburg, TheoL Docf. Litteraturae Orientalis, Theologiae et 
Doctrinae Moralie Profeseor honorarius, si qui sint Athenaei 
dves, qui ad studia sua dirigenda, ipsius opem in iis, quas 
professus est, literis, adhuc desiderent, iUorum desiderio satis- 
facere, quantum poterit, haud recusabit. 
P. BosscHA , Phil. Theor. Mag. Litt. ffum. et lur. Utriusq. Doct. 
Profeeaor honorarius, Historiam recentiorem explicabit, aut 
aliquam veterum literarum partem tractabit horis cum auditori- 
bus conveniendis. -^ 

Praeterea lectiones publicas habebit de aliquo historiae capite. 

84 



266 ORDO LEGTIONUM. 

I. DuTHAXR VAN TwiST, Iw. Bom. et Hordiefd Doct, lur. Pro- 
feaaor, Institutiones Iustinianeas expUcabit diebus Lunae, 

Martis, Mercurii et lovis, hora 1. 

Historiam luris Romani tradet diebus Lunae, Martis, Mercurii 

et lovis , hora XI. 

Encyelopaediam luris docebit diebus Lunae et lovis, hora . . IX. 

lus Naturae exponet diebus Martis, hora IX. 

et Veneris, hora X. 

Oeconomiae politicae principia tradet diebus Lunae et Mer- 

curii, hora XII. 

Selecta iuris mercatorii capita ezponet hora auditoribus sibique 
commoda. 
M. *I. Cop, MatA. Moff. PAU. Nat. Doct., CAemiae Profeeeor, 
Ghemiam corporum anorganicorum docebit diebus Lunae, 

Martis et lovis, hora IX. 

Chemiam corporum organicorum tradet diebus Lunae, Martis 

et lovis, hora X. 

De arte pharmaceutica disseret die Mercurii, hora IX. 

Technologiam chemicam tractabit, diebus et horis auditoribus 

commodis. 
Chemiam physiologicam aut Chemiae forensis capita selecta 

tradere paratus est. 
Chemiam analyticam docens quotidie exercitia moderabitur in 
laboratorio , ubi experientibus praesto erit 6. I. Iacobson , 

A. B. ML. 

Provectiorum coUoquiis pharmaceuticis praeerit hora dein con- 

stituenda. 

I. VAN Vlotbn , TAeol. Doct. , Litt. Belg. et Hint. Pairiae Profee^or , 

Historiam patriae et litterarum Neerlandicarum inde ab anno 

1672 ad pacem Ultraiectinam tradet diebus Martis, Mercurii 

et lovis, hora Vill. 

Grammaticam Neerlandicam et praecepta stili bene Neerlandici 

docebit diebus Martis, Mercurii et lovis, hora I. 

Exercitia oratoria moderabitur die lovis, hora XII 



ORDO LEGTIONUH. 267 

et Veneris, hora I. 

Grammaticam Gothicam et Grammaticam litterasqae Anglo- 
saxonicas provectioribus tradet horis cum auditoribus, si 
a4sunt, conveniendis. 

Logicam docebit die Lunae, hora VIII. 

et die Veneris, hora X. 

Seculi XVI historiam continuabit decimo quinto quoque die 

Satumi, hora vespertina VIL 

L. MuLDEB, Maih. May., PhU. Nat. Boct^ Boianices, Geohgiae 
et Oeconomiae ruralis Professor, Botanicem generalem: ' 

a. Morphologiam plantarum docebit diebus Martis et 

Mercurii, hora XII. 

b. Anatomen et physiologiam plantarum diebus Martis et 

Mercurii, hora • . . XI. 

Botanicem specialem (phytographiam plantarum et botanicem 

systematicam) exponet die lovis, horis XletXII. 

Favente coeli temperie, cnm discipulis excursiones botanicas 

moderabitur. 
Pharmacognosin tradet diebus et horis auditoribus commodis. 
Geoiogiae capita selecta tradere paratus est die et hora audi- 
toribus, si adsunt, commodis. 
^ Oeconomiam ruraiem docebit diebus Martis, Mercurii, lovis, 

Veneris et Satumi, hora X. 

Artem mercium dignosoendarum (warenkennis) exponet die- 

bus Veneris et Satumi, hora * XII. 

E. I. KiEHL, Phil. Theor. Mag. Litt. Hum. Doct., Zitterarum 

Jntiquarum Profemr, Xenophontis apologiam Socratis, porro 

selecta e Xenophonte, Lysia, Theophrasto, Herodoto et Homero 

interpretabitur diebus Lunae, Martis, Mercurii et lovis, hora . XI. 

Ciceronis in Verrem actionem V et selecta ex Horatio diebus 

Lunae, Mercurii, Martis et lovis, hora X. 

AntiquitatesRomanas tradet diebus Lunae, hora I. 

Martis et lovis, hora ,....•. IX. 

et Veneris, hora X. 



268 ORDO LECTIONU». 

Historiae antiquae capita selecta , Persicaiii » Peloponnesiacam , 
Punica bella, historiam Romanam a L. SoUae dictatmn 
ad praelium Actiacum diebus Lunae^ Martis, Mercurii et 

Veneris, hora XII. 

CoUoquia Latina moderabitur, octavo quoque die, hora aodi- 

toribus commoda. 
Futuris philologis proapiciet quantum fieri poterit. 
I. I. Metzlar, Litt. Hebr. et JnHquitatis Prof. extraord.^ 
Elementa linguae Hebraeae docebit diebus Mercurii et lovis, 

hora media III. 

Librum lo^ma explicare perget diebus lovis et Satumi, hora VIII. 
De antiquitate Hebraea lectiones habebit diebus Mercurii, 

Veneris et Satumi, hora IX. 

Locos quosdam selectos V. F. tractabit die Veneris, hora . . X et XI. 
S. SusAK, Litterarum Hodiemarum Lector, Athenaei dvium, qui 
Litteras Germanicas, AngUcas» Italicas et GaUicas sibi tradi 
cupient , desiderio lubens satisfaciet. Idem cum auditoribus de 
poemate ItaUco, La Geruaalemme Hherata di Torquato Taseo 
inscripto, disseret. 



DiscipUnae mathematicae et physicae, litterae Belgicae et historia 
patriae, ceterae doctrinae^ quae alumnis Athenaei Unguae Lati- 
nae non peritis utiles esse possunt, sermone tradentur vemaculo. 



Bibliotheca Athenaei unicuique patebit die Mercurii, horis .... I — ^IV. 

et Satumi, horis XI — II. 

feriarum autem tempore die Mercurii^ horis II — ^IV. 

Laboratorium chemicum, herbarium, apotheca mercium et museum 
physicum inspici possunt quotidie, exceptis horis quibus ha- 
bentur lectiones.